پرش به محتوا

جايگاه قرآن در تاريخ‌پژوهی اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

از دانشنامه علوم انسانی
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
 
خط ۳۴: خط ۳۴:


=== بیان فلسفه نظری تاریخ ===
=== بیان فلسفه نظری تاریخ ===
فلسفه نظری تاریخ با نگرش کلی به تاریخ زندگی بشری، مسائلی همچون ماهیت تاریخ، قانونمندی یا تصادفی‌بودن حرکت تاریخی، قوانین حاکم بر آن، نقش انسان، عوامل محرک، جهت و فرجام حرکت تاریخی را بررسی می‌کند.<ref>سلیمانی امیری، «نقش و جايگاه قرآن در تاريخ‌پژوهي اسلامي»، 1400ش، ص37.</ref> بر اساس آیات قرآن، بسیاری از این مسائل قابل پاسخ‌گویی است. طباطبائی،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسرالقرآن، 1403ق، ج8، ص86، ج10، ص72، ج12، ص98.</ref>صدر<ref>صدر، سنت‌های اجتماعی و فلسفه تاریخ در مکتب قرآن، 1369ق، ص86-87م.</ref> و مصباح یزدی<ref>مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، 1372، ص109.</ref> از جمله دانشمندانی هستند که مباحث فلسفه نظری تاریخ را با توجه به آیات قرآن بررسی کرده‌اند. از جمله بحث اصالت یا اعتباری بودن تاریخ، برخی با استناد به آیه «و لکل امة اجل»<ref>سورۀ اعراف، آیۀ 34.</ref> بر این باورند که امت‌ها و جوامع حیات و ممات مستقل دارند که نشان‌دهنده اصالت فلسفی جامعه و تاریخ است. آیات دیگری «سنت» را به‌عنوان روشی تغییرناپذیر معرفی می‌کنند که بر قانونمندی تحولات تاریخ دلالت دارد. بر اساس قرآن، یکی از سنت‌های عام الهی، نزاع مستمر حق و باطل است که به غلبه نهایی اهل حق بر اهل باطل می‌انجامد. به نظر برخی از مفسران آیه «و لقد کتبنا فی الزبور... ان الارض یرثها عبادی الصالحون»<ref>سورۀ انبیا، آیۀ 105.</ref> نیز بر سلطه نهایی صالحان بر زمین دلالت دارد.<ref>سلیمانی امیری، «نقش و جايگاه قرآن در تاريخ‌پژوهي اسلامي»، 1400ش، ص37-38.</ref>
فلسفه نظری تاریخ با نگرش کلی به تاریخ زندگی بشری، مسائلی همچون ماهیت تاریخ، قانونمندی یا تصادفی‌بودن حرکت تاریخی، قوانین حاکم بر آن، نقش انسان، عوامل محرک، جهت و فرجام حرکت تاریخی را بررسی می‌کند.<ref>سلیمانی امیری، «نقش و جايگاه قرآن در تاريخ‌پژوهي اسلامي»، 1400ش، ص37.</ref> بر اساس آیات قرآن، بسیاری از این مسائل قابل پاسخ‌گویی است. طباطبائی،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسرالقرآن، 1403ق، ج8، ص86، ج10، ص72، ج12، ص98.</ref>صدر<ref>صدر، سنت‌های اجتماعی و فلسفه تاریخ در مکتب قرآن، 1369ق، ص86-87م.</ref> و مصباح یزدی<ref>مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، 1372، ص109.</ref> از جمله دانشمندانی هستند که مباحث فلسفه نظری تاریخ را با توجه به آیات قرآن بررسی کرده‌اند. از جمله بحث اصالت یا اعتباری بودن تاریخ، برخی با استناد به آیه «و لکل امة اجل»<ref>سورۀ اعراف، آیۀ 34.</ref> بر این باورند که امت‌ها و جوامع زندگی و مرگ مستقل دارند که نشان‌دهندۀ اصالت فلسفی جامعه و تاریخ است. آیات دیگری «سنت» را به‌عنوان روشی تغییرناپذیر معرفی می‌کنند که بر قانونمندی تحولات تاریخ دلالت دارد. بر اساس قرآن، یکی از سنت‌های عام الهی، نزاع مستمر حق و باطل است که به غلبه نهایی اهل حق بر اهل باطل می‌انجامد. به نظر برخی از مفسران آیه «و لقد کتبنا فی الزبور... ان الارض یرثها عبادی الصالحون»<ref>سورۀ انبیا، آیۀ 105.</ref> نیز بر سلطۀ نهایی صالحان بر زمین دلالت دارد.<ref>سلیمانی امیری، «نقش و جايگاه قرآن در تاريخ‌پژوهي اسلامي»، 1400ش، ص37-38.</ref>


== پانویس ==
== پانویس ==

نسخهٔ کنونی تا ۲۶ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۷:۵۵

جايگاه قرآن در تاريخ‌پژوهی اسلامي؛ مرجعیت قرآن به‌عنوان منبعی معرفت‌بخش در اعتبارسنجی گزارش‌های تاریخی، تحلیل علل رویدادها و کشف قوانین حاکم بر حرکت تاریخ بر اساس آموزه‌های وحیانی.

از دیدگاه مفسران، قرآن کریم به‌عنوان کتاب آسمانی مسلمانان، ظرفیت بالایی برای ایفای نقش در تاریخ‌پژوهی اسلامی دارد. تاریخ‌پژوهی اسلامی به‌معنای بازسازی دانش تاریخ بر اساس مبانی، اهداف، منابع و روش اسلام است. هرچند برخی محققان با استناد به تعریف محدود از منبع تاریخی و عدم واقع‌نمایی ‌زارش‌های دینی، مرجعیت قرآن در تاریخ‌پژوهی را نفی کرده‌اند، اما این دیدگاه با نقدهایی مواجه است؛ از جمله محدودیت تعریف ارائه‌شده و ناسازگاری آن با عصمت پیامبر و ویژگی‌های کتاب آسمانی. به باور اندیشمندان مسلمان، قرآن به‌دلیل علم بی‌نهایت الهی، منبعی مقطوع‌الصدق در تاریخ محسوب می‌شود و گزارش‌های تاریخی آن از اعتبار کامل برخوردار است. قرآن در سه حوزه به تاریخ‌پژوهی یاری می‌رساند: نخست، نقل تاریخ و زندگی پیامبران، شخصیت‌ها و اقوام پیشین؛ دوم، تحلیل علل و چرایی رخدادهای تاریخی و سوم، بیان مبانی فلسفۀ نظری تاریخ شامل قانونمندی تاریخ، سنت‌های الهی و فرجام حرکت تاریخی.

مفهوم‌شناسی

علم تاریخ را مجموعه گزاره‌ها و آثاری توصیف کرده‌اند که از افراد، امت‌ها، ملت‌ها، مکان‌ها و حوادث گذشته خبر می‌دهد، به شرط آن‌که نقش درخوری در زندگی انسان‌ها داشته باشد. تاریخ‌پژوهی عبارت است از فعالیت ذهنی نظام‌مند با هدف حل مسئله‌ای از مسائل دانش تاریخ که به تولید و توسعۀ دانش تاریخ می‌انجامد.[۱] مطالعۀ تاریخ با تاریخ‌پژوهی متفاوت است؛ مطالعۀ تاریخی به‌معنای آگاهی نسبت به وقایع گذشته با روش‌های مقبول علوم نقلی و عقلی است، در حالی که تاریخ‌پژوهی یک مطالعه اکتشافی و مقدماتی برای یافتن پاسخ پرسش‌های خاص دانش تاریخ به شمار می‌آید. تاریخ‌نگاری نیز عنوان عامی است که بر فعالیت‌های نگارشی در زمینۀ تاریخ اطلاق می‌شود.[۲] تاریخ‌پژوهی اسلامی به‌معنای بازسازی و ساماندهی علوم تاریخی موجود بر اساس مبانی، اهداف، منابع و روش‌های مورد پذیرش اسلام است.[۳]

دلایل مخالفان مرجعیت قرآن در تاریخ‌پژوهی

  • نخست، عدم صدق عنوان منبع تاریخی بر قرآن. برخی محققان تاریخ، «منبع تاریخی» را به آثاری اطلاق می‌کنند که با موضوع خود از حیث زمانی معاصر باشند و داده‌های اولیه را دربارۀ رخدادهای تاریخی در اختیار پژوهشگر قرار دهند. بر اساس این تعریف، متون وحیانی مانند قرآن نمی‌توانند منبع تاریخی محسوب شوند، زیرا بسیاری از حوادث مطرح شده در قرآن مبتنی بر مشاهدۀ حسی رسول خدا نبوده است.[۴]
  • دوم، عدم واقع‌نمایی منقولات تاریخی قرآن. از منظر این گروه، دانش تاریخ در پی کشف واقعیت است، در حالی که معارف دینی ناظر به مقدسات هستند نه واقعیت. بر این اساس، گزارش‌های قرآن دربارۀ حوادث پیش از نزول وحی از اعتبار علمی برخوردار نیست، زیرا با روش تحقیقات تاریخی که مبتنی بر گزاره‌های مشاهداتی است قابل اثبات نمی‌باشد.[۵] طه حسین، مورخ مصری، از پیشگامان این دیدگاه به شمار می‌آید که معتقد بود گزارش‌های قرآنی دربارۀ حوادث معاصر نزول معتبر است، اما گزاره‌های ناظر به حوادث قبل از نزول قرآن، نیازمند تأیید منابع تاریخی مستقل است[۶]

انتقاد به دلایل مخالفان

  • نخست، نقد تعریف منبع تاریخی. تعریف ارائه‌شده از منبع تاریخی، تعریفی محدود و مبتنی بر نگرش اثبات‌گرایانه است که تحقیق تاریخی را تنها در گرو مشاهده حسی می‌داند. در مقابل، بسیاری از مورخان مسلمان در طول تاریخ، منابع را اعم از منابع مکتوب مشاهداتی و متون وحیانی دانسته‌اند. آنچه در منبع بودن اصالت دارد، اعتبار گزارش است و اعتبار گزارش تنها از طریق مشاهده حسی تأمین نمی‌شود، بلکه گاه به وسیله علم غیب نیز تحقق می‌یابد. مبانی معرفتی برخاسته از اندیشۀ وحیانی، استفاده از هر سه ابزار حس، عقل و نقل را ضروری می‌سازد.[۷]
  • دوم، نقد عدم واقع‌نمایی. این دیدگاه مستلزم نسبت فریب‌کاری به خدا و رسول است و با عصمت پیامبر و ویژگی‌های کتاب آسمانی سازگار نیست. قرآن در وصف خود آن را کتابی می‌داند که هیچ باطلی به آن راه نمی‌یابد[۸] و در پایان سوره یوسف، سرگذشت پیامبران پیشین را عین واقعیت معرفی می‌کند.[۹] به باور مرتضی مطهری، محال است که انبیاء برای هدف مقدس، از یک امر باطل و بی‌حقیقت استفاده کنند. عدم یادکرد منابع تاریخی از برخی حوادث، دلیل بر وقوع نیافتن آنها نیست، زیرا بسیاری از رخدادهای قطعی در تاریخ ثبت نشده‌اند.[۱۰]

مرجعیت قرآن در تاریخ‌پژوهی

از دیدگاه پژوهشگران، قرآن از یک سو معجزه جاویدان الهی و از سوی دیگر کلام خداوند است که محتوای آن در هر زمینه‌ای با واقعیت مطابقت دارد. به عقیدۀ مسلمانان خداوند دارای علم بی‌نهایت و آگاه از تمام حوادث گذشته و آینده است و بنابراین اشارات و فرازهای تاریخی قرآن به‌عنوان منبعی معرفت‌بخش در تاریخ به شمار می‌آید. مسلمانان با استناد به‌دلایل کلامی، قرآن را وحی الهی می‌دانند و معارف تاریخی آن را یقینی تلقی می‌کنند و هنگام تعارض میان داده‌های منابع تاریخی با گزارش‌های قرآن، گزارش قرآنی را مقدم می‌شمارند.[۱۱]

بسیاری از مورخان مسلمان در آثار خود از قرآن به‌عنوان منبعی معتبر استفاده کرده‌اند. طبری در تاریخ‌الامم و الملوک، هنگام نقل داستان قارون به آیات قرآن استشهاد می‌کند.[۱۲] یعقوبی و طبری عمر حضرت نوح را با استناد به قرآن ۹۵۰ سال ذکر کرده‌اند.[۱۳] ابن‌هشام در السیرة النبویه، ماجرای سیل ارم را با استناد به آیات سوره سبأ نقل می‌کند. ابن‌اثیر در الکامل فی التاریخ، در موارد متعددی از گزاره‌های تاریخی قرآن استفاده نموده است. جعفر مرتضی عاملی در کتاب الصیح من سیرة النبی الاعظم، قرآن را مهم‌ترین معیار سنجش حقایق و واقع‌نمایی گزارش‌های تاریخی می‌داند و آن را «المعیار الاعظم و الاقوام» نامیده است. حتی برخی مورخان غیرمسلمان و مستشرقان، قرآن را یکی از مهم‌ترین منابع تاریخ زندگی پیامبر اسلام به شمار می‌آورند.[۱۴]

نقش‌آفرینی قرآن در تاریخ‌پژوهی

نقل تاریخ

آیات قرآن گاه به گزارش چگونگی تحقق یک رخداد تاریخی می‌پردازد. قرآن درباره تاریخ زندگی پیامبر اسلام و پیامبران پیشین همچون حضرت آدم، نوح، هود، صالح، ابراهیم، لوط، یعقوب و یوسف، ایوب، شعیب، موسی و هارون، داود، سلیمان، زکریا و یحیی، عیسی و یونس گزارش‌ می‌دهد. گاهی تمام یک سوره را به گزارش تاریخ زندگی یک پیامبر اختصاص می‌دهد؛[۱۵] مانند سوره یوسف که داستان وی را با برادرانش نقل می‌کند.[۱۶] قرآن همچنین از شخصیت‌های مثبت و منفی تاریخی دیگر مانند ذوالقرنین، قارون، بلعم باعورا، لقمان، طالوت، جالوت، فرعون، خضر، بلقیس، آسیه، مریم و نیز از سرگذشت اقوام و امت‌های پیشین مانند قوم سبا، عاد، ثمود، بنی‌اسرائیل، اصحاب رس، اصحاب اخدود، اصحاب فیل و قوم تبع گزارش‌هایی نقل می‌کند که به گفتۀ مفسران عبرت‌انگیز است.[۱۷]

تحلیل تاریخ

مقصود از تحلیل تاریخ، بررسی علل رخدادهای تاریخی است. قرآن تنها به نقل  چگونگی حوادث اکتفا نمی‌کند، بلکه گاهی به تحلیل یک رویداد تاریخی می‌پردازد.[۱۸] برای نمونه، قرآن شکست مسلمانان در جنگ احد را بازتاب عمل خودشان در جنگ بدر معرفی می‌کند. طبق آیات، مسلمانان در جنگ بدر برخلاف حکم الهی که نباید تا پیروزی کامل بر دشمن اسیر بگیرند، اقدام به گرفتن اسیر کردند و فدیه پذیرفتند. به‌همین دلیل در جنگ احد هفتاد کشته دادند و قرآن علت این مصیبت را از جانب خود آنان می‌داند. همچنین قرآن علت عذرخواستن منافقان از شرکت در جنگ را نبود ایمان به خدا و قیامت معرفی می‌کند. تحلیل قرآن گاه به تحولات کلان تاریخ نیز می‌پردازد؛ مانند اشاره به بازگشت جاهلیت دیگر پس از جاهلیت نخستین که امام صادق آن را به «جاهلیت دیگری» تفسیر کرده است.[۱۹]

بیان فلسفه نظری تاریخ

فلسفه نظری تاریخ با نگرش کلی به تاریخ زندگی بشری، مسائلی همچون ماهیت تاریخ، قانونمندی یا تصادفی‌بودن حرکت تاریخی، قوانین حاکم بر آن، نقش انسان، عوامل محرک، جهت و فرجام حرکت تاریخی را بررسی می‌کند.[۲۰] بر اساس آیات قرآن، بسیاری از این مسائل قابل پاسخ‌گویی است. طباطبائی،[۲۱]صدر[۲۲] و مصباح یزدی[۲۳] از جمله دانشمندانی هستند که مباحث فلسفه نظری تاریخ را با توجه به آیات قرآن بررسی کرده‌اند. از جمله بحث اصالت یا اعتباری بودن تاریخ، برخی با استناد به آیه «و لکل امة اجل»[۲۴] بر این باورند که امت‌ها و جوامع زندگی و مرگ مستقل دارند که نشان‌دهندۀ اصالت فلسفی جامعه و تاریخ است. آیات دیگری «سنت» را به‌عنوان روشی تغییرناپذیر معرفی می‌کنند که بر قانونمندی تحولات تاریخ دلالت دارد. بر اساس قرآن، یکی از سنت‌های عام الهی، نزاع مستمر حق و باطل است که به غلبه نهایی اهل حق بر اهل باطل می‌انجامد. به نظر برخی از مفسران آیه «و لقد کتبنا فی الزبور... ان الارض یرثها عبادی الصالحون»[۲۵] نیز بر سلطۀ نهایی صالحان بر زمین دلالت دارد.[۲۶]

پانویس

  1. ↑ سلیمانی، فلسفۀ تاریخ در قرآن، 1397ش، 58-60.
  2. ↑ کافی، فلسفۀ تحلیلی تاریخ (تحلیل فلسفی معرفت‌های تاریخی)، 1399ش، ص17.
  3. ↑ سلیمانی امیری، «نقش و جايگاه قرآن در تاريخ‌پژوهي اسلامي»، 1400ش، ص 25 -26.
  4. ↑ رستم، مصطلاح التاریخ: روش نقد تاریخی (روایت بوم‌محور از تاریخ‌ورزی علمی مسلمانان)، 1392ش، ص254.
  5. ↑ سلیمانی امیری، جواد، «نقش و جایگاه قرآن در تاریخ‌پژوهی اسلامی»، مجملۀ قرآن‌شناخت، شمارۀ اول، پیاپی 26، بهار و تابستان 1400ش، ص28-29
  6. ↑ حسین، فی الشعر الجاهلی، 1344ق، ص26.
  7. ↑ سلیمانی امیری، «نقش و جايگاه قرآن در تاريخ‌پژوهي اسلامي»، 1400ش، ص31.
  8. ↑ سورۀ فصلت، آیۀ 42.
  9. ↑ سورۀ یوسف، آیۀ 111.
  10. ↑ مطهری، سیری در سیرۀ نبوی، 1394ش، ص110-111.
  11. ↑ سلیمانی امیری، «نقش و جايگاه قرآن در تاريخ‌پژوهي اسلامي»، 1400ش، ص32.
  12. ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، تحقیق محمدابوالفضل، 1387ق، ج1، ص445.
  13. ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، بی‌تا، طبری، ج1، ص16؛ طبری، تاریخ الامم و الملوک، 1387ق، ج1، ص180.
  14. ↑ سلیمانی امیری، «نقش و جايگاه قرآن در تاريخ‌پژوهي اسلامي»، 1400ش، ص34-35.
  15. ↑ سلیمانی امیری، «نقش و جايگاه قرآن در تاريخ‌پژوهي اسلامي»، 1400ش، ص36.
  16. ↑ سورۀ یوسف، آیۀ 3-4.
  17. ↑ سلیمانی امیری، «نقش و جايگاه قرآن در تاريخ‌پژوهي اسلامي»، 1400ش، ص36.
  18. ↑ جعفری، تاریخ اسلامی از منظر قرآن، 1384، ص208-213.
  19. ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیرالقرآن، 1403ق، ج4، ص60.
  20. ↑ سلیمانی امیری، «نقش و جايگاه قرآن در تاريخ‌پژوهي اسلامي»، 1400ش، ص37.
  21. ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسرالقرآن، 1403ق، ج8، ص86، ج10، ص72، ج12، ص98.
  22. ↑ صدر، سنت‌های اجتماعی و فلسفه تاریخ در مکتب قرآن، 1369ق، ص86-87م.
  23. ↑ مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، 1372، ص109.
  24. ↑ سورۀ اعراف، آیۀ 34.
  25. ↑ سورۀ انبیا، آیۀ 105.
  26. ↑ سلیمانی امیری، «نقش و جايگاه قرآن در تاريخ‌پژوهي اسلامي»، 1400ش، ص37-38.

منابع

  • قرآن کریم.
  • جعفری، یعقوب، تاریخ اسلامی از منظر قرآن، قم، دفتر نشر معارف، 1384ش.
  • حسین، طه، فی الشعر الجاهلی، قاهره، دارالکتب المصریه، 1344ق.
  • سلیمانی امیری، جواد، «نقش و جايگاه قرآن در تاريخ‌پژوهي اسلامي»، فصلنامه قرآن­شناخت، سال چهاردهم، شماره اول، پياپي 26، 1400ش.
  • رستم، اسد، مصطلاح التاریخ: روش نقد تاریخی (روایت بوم‌محور از تاریخ‌ورزی علمی مسلمانان)، ترجمه و تحقیق سیدمحمدرضی مصطفوی‌نیا و حسن حضرتی، تهران، سمت، 1392ش.
  • سلیمانی، جواد، فلسفۀ تاریخ در قرآن، تهران، موسسۀ  آموزشی و پژوهشی امام خمینی و سمت، 1397ش.
  • صدر، محمدباقر، سنت‌های اجتماعی و فلسفه تاریخ در مکتب قرآن، ترجمه حسین موچهری، تهران، رجا، 1369ش.
  • طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیرالقرآن، بیروت، دارالاعلمی، 1403ق.
  • طبری، محمدبن جریر، تاریخ الامم و الملوک، تحقیق محمدابوالفضل، بیروت، دارالتراث، 1387ق.
  • کافی، مجید، فلسفۀ تحلیلی تاریخ (تحلیل فلسفی معرفت‌های تاریخی)، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1399ش.
  • مصباح یزدی، محمدتقی، جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی،1372ش.
  • مطهری، مرتضی، سیری در سیرۀ نبوی، تهران، صدرا، 1394ش.
  • یعقوبی، احمدبن ابی‌یعقوب، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، بی‌تا.