پرش به محتوا

ابعاد جنسیتی آموزش: تفاوت میان نسخه‌ها

از دانشنامه علوم انسانی
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۱: خط ۱:




<big>'''ابعاد جنسیتی آموزش؛'''</big> مجموعه ویژگی‌ها و تفاوت‌های دختران و پسران در فرایند یاددهی-یادگیری که در برنامه‌ریزی آموزشی تأثیرگذار است.
<big>'''ابعاد جنسیتی آموزش؛'''</big> ویژگی‌ها و تفاوت‌های دختران و پسران در فرایند یاددهی-یادگیری که در برنامه‌ریزی آموزشی تأثیرگذار است.


ابعاد جنسیتی آموزش مجموعه ویژگی‌ها، نیازها و تفاوت‌های دختران و پسران در فرایند آموزش گفته می‌شودکه به باور پژوهشگران، توجه به آن در طراحی برنامه‌های درسی و ساختار آموزشی ضروری است. بر اساس گزارش‌های تاریخی، آموزش مختلط تا اواسط قرن نوزدهم به‌عنوان یک نظریه تربیتی مطرح نبود و نخستین بار در آمریکا و با انگیزه‌های اقتصادی گسترش یافت. در حالی که موافقان این نظام به کاهش هزینه‌ها و توزیع عادلانه فرصت‌های آموزشی استناد می‌کنند، مخالفان با استناد به تحقیقات علمی، به پیامدهایی مانند افت تحصیلی، نادیده‌گرفته‌شدن تفاوت‌های زیستی و روانی و احساس ناامنی در محیط‌های آموزشی اشاره دارند. از دیدگاه پژوهشگران اسلامی، شعار برابری جنسیتی در آموزش ممکن است به نادیدهگرفتن تفاوت‌های طبیعی منجر شود؛ به باور ایشان، قرآن بر هدفمندی آفرینش و تناسب هر موجود با ویژگی‌های خاص خود تأکید دارد و عدالت آموزشی در گرو رعایت این تناسب است. مطالعات تطبیقی در کشورهای غربی نیز حاکی از پیامدهای اجتماعی مانند افزایش خانواده‌های تک‌والدینی، بارداری در نوجوانان و چالش‌های اخلاقی در نظام‌های مختلط است. بر این اساس، رویکرد اسلامی با تأکید بر حفظ حریم‌ها و تفاوت‌های فطری، نظام آموزشی غیرمختلط را متناسب با نیازهای هر جنس می‌داند.
ابعاد جنسیتی آموزش مجموعه ویژگی‌ها، نیازها و تفاوت‌های دختران و پسران در فرایند آموزش گفته می‌شودکه به باور پژوهشگران، توجه به آن در طراحی برنامه‌های درسی و ساختار آموزشی ضروری است. بر اساس گزارش‌های تاریخی، آموزش مختلط تا اواسط قرن نوزدهم به‌عنوان یک نظریه تربیتی مطرح نبود و نخستین بار در آمریکا و با انگیزه‌های اقتصادی گسترش یافت. در حالی که موافقان این نظام به کاهش هزینه‌ها و توزیع عادلانه فرصت‌های آموزشی استناد می‌کنند، مخالفان با استناد به تحقیقات علمی، به پیامدهایی مانند افت تحصیلی، نادیده‌گرفته‌شدن تفاوت‌های زیستی و روانی و احساس ناامنی در محیط‌های آموزشی اشاره دارند. از دیدگاه پژوهشگران اسلامی، شعار برابری جنسیتی در آموزش ممکن است به نادیدهگرفتن تفاوت‌های طبیعی منجر شود؛ به باور ایشان، قرآن بر هدفمندی آفرینش و تناسب هر موجود با ویژگی‌های خاص خود تأکید دارد و عدالت آموزشی در گرو رعایت این تناسب است. مطالعات تطبیقی در کشورهای غربی نیز حاکی از پیامدهای اجتماعی مانند افزایش خانواده‌های تک‌والدینی، بارداری در نوجوانان و چالش‌های اخلاقی در نظام‌های مختلط است. بر این اساس، رویکرد اسلامی با تأکید بر حفظ حریم‌ها و تفاوت‌های فطری، نظام آموزشی غیرمختلط را متناسب با نیازهای هر جنس می‌داند.

نسخهٔ ۲۶ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۹:۴۱


ابعاد جنسیتی آموزش؛ ویژگی‌ها و تفاوت‌های دختران و پسران در فرایند یاددهی-یادگیری که در برنامه‌ریزی آموزشی تأثیرگذار است.

ابعاد جنسیتی آموزش مجموعه ویژگی‌ها، نیازها و تفاوت‌های دختران و پسران در فرایند آموزش گفته می‌شودکه به باور پژوهشگران، توجه به آن در طراحی برنامه‌های درسی و ساختار آموزشی ضروری است. بر اساس گزارش‌های تاریخی، آموزش مختلط تا اواسط قرن نوزدهم به‌عنوان یک نظریه تربیتی مطرح نبود و نخستین بار در آمریکا و با انگیزه‌های اقتصادی گسترش یافت. در حالی که موافقان این نظام به کاهش هزینه‌ها و توزیع عادلانه فرصت‌های آموزشی استناد می‌کنند، مخالفان با استناد به تحقیقات علمی، به پیامدهایی مانند افت تحصیلی، نادیده‌گرفته‌شدن تفاوت‌های زیستی و روانی و احساس ناامنی در محیط‌های آموزشی اشاره دارند. از دیدگاه پژوهشگران اسلامی، شعار برابری جنسیتی در آموزش ممکن است به نادیدهگرفتن تفاوت‌های طبیعی منجر شود؛ به باور ایشان، قرآن بر هدفمندی آفرینش و تناسب هر موجود با ویژگی‌های خاص خود تأکید دارد و عدالت آموزشی در گرو رعایت این تناسب است. مطالعات تطبیقی در کشورهای غربی نیز حاکی از پیامدهای اجتماعی مانند افزایش خانواده‌های تک‌والدینی، بارداری در نوجوانان و چالش‌های اخلاقی در نظام‌های مختلط است. بر این اساس، رویکرد اسلامی با تأکید بر حفظ حریم‌ها و تفاوت‌های فطری، نظام آموزشی غیرمختلط را متناسب با نیازهای هر جنس می‌داند.

مفهوم‌شناسی

ابعاد جنسیتی آموزش به‌عنوان یکی از مفاهیم مورد بحث در فلسفه تعلیم و تربیت، به مجموعه ویژگی‌ها، نیازها و تفاوت‌های مرتبط با جنسیت فراگیران در فرایند یاددهی-یادگیری اطلاق می‌شود که در طراحی برنامه‌های درسی، روش‌های تدریس و ساختار آموزشی قابل بررسی است. آموزش مختلط به الگویی اطلاق می‌شود که در آن فعالیت‌های آموزشی برای دختران و پسران در مراکز و آموزشگاه‌های واحد و مشترک ارائه می‌شود، در حالی که آموزش غیرمختلط به جداسازی دو جنس در مراکز آموزشی اشاره دارد. این دو الگو، مبتنی بر مبانی فلسفی، روان‌شناختی و اجتماعی متفاوتی است و هر یک طرفدارانی در میان صاحب‌نظران تعلیم و تربیت دارند. مفهوم ابعاد جنسیتی آموزش با موضوعاتی چون برابری آموزشی، تفاوت‌های رشدی و نیازهای خاص هر جنس پیوند می‌خورد و در رویکردهای مختلف تربیتی، تعابیر و الزامات متفاوتی می‌یابد.[۱]

تاریخچه

در جوامع سنتی، آموزش به‌طور عمده به مردان اختصاص داشت و زنان از فرصت‌های آموزشی محدودتری برخوردار بودند. به گفتۀ برخی محققان، در سرزمین‌های اسلامی، مدارس و مکتب‌خانه‌ها برای بخشی از مردم از جمله زنان امکان تحصیل فراهم می‌کردند.[۲] در اواخر قرون وسطی، به‌ویژه پس از انقلاب صنعتی و نیاز به نیروی کار، توجه بیشتری به حضور زنان در عرصه‌های اجتماعی از جمله آموزش معطوف شد. به گزارش محققان، آموزش مختلط تا اواسط قرن نوزدهم به‌عنوان یک نظریه تربیتی مطرح نبود و نخستین‌بار در آمریکا و سپس در برخی کشورهای پروتستان گسترش یافت. بر اساس برخی مطالعات، ملاحظات اقتصادی و کاهش هزینه‌های آموزشی از عوامل گسترش این نظام بوده است.[۳]

دیدگاه‌های حامیان و مخالفان نظام آموزشی مختلط

محور مقایسه دلایل موافقان (حامیان نظام مختلط) دلایل مخالفان (منتقدان نظام مختلط)
اقتصاد و مدیریت کاهش هزینه‌های اقتصادی در اداره مدارس

افزایش فرصت اشتغال برای زنان سرپرست خانواده

ایجاد مشکلات جدی مدیریتی در اداره مدارس مختلط
عدالت و فرصت‌ها توزیع عادلانه‌تر فرصت‌های آموزشی

آمادگی بهتر برای ورود به مشاغل و حرفه‌ها

عدم رعایت استانداردهای علمی

جلوگیری از شکوفایی استعدادهای خاص

آموزش و یادگیری تقویت فعالیت‌های گروهی و مشترک میان دو جنس افت تحصیلی و دلسردی به‌ویژه در پسران

عدم توجه به تفاوت‌های زیستی، روانی و نیازهای آموزشی متفاوت

اخلاق و روان‌شناسی ایجاد جوّ اخلاقی مناسب احساس ناامنی جسمی و روحی فراگیران

کیفیت آموزشی بالاتر در مدارس غیرمختلط

اجتماعی و خانوادگی آماده‌سازی برای تعاملات واقعی در جامعه شکل‌گیری ازدواج‌های زودرس

افزایش آمار طلاق در بلندمدت[۴]

انتقاد به دیدگاه‌های موافقان درباره نظام آموزش مختلط

  • برخی منتقدان معتقدند که شعار برابری حقوق زن و مرد، با وجود جذابیت ظاهری، ممکن است به نادیده‌گرفتن تفاوت‌های طبیعی میان دو جنس منجر شود. از دیدگاه صاحب‌نظران مسلمان، قرآن کریم بر هدفمندی آفرینش و تناسب هر موجود با ویژگی‌های خاص خود تأکید دارد.[۵] به اعتقاد مطهری، توجه صرف به شباهت‌ها و غفلت از تفاوت‌ها می‌تواند به نادیده‌گرفتن نیازهای خاص هر جنس بیانجامد.[۶]
  • پژوهشگران حوزه تفاوت‌های جنسیتی معتقدند که زنان و مردان علاوه‌بر تفاوت‌های زیستی، در ابعاد روانی، عاطفی و شناختی نیز تفاوت‌هایی دارند،[۷] در قرآن کریم نیز بر شناسایی یکدیگر و تفاوت‌های قومی و قبیله‌ای تأکید شده، در عین حال معیار برتری را تقوا معرفی کرده است.[۸] به باور مفسران، آیات قرآن تفاوت‌های جنستی را می‌پذیرد اما تبعیض بر اساس جنسیت را نفی می‌کند.[۹]
  • برخی پژوهشگران آموزش و پرورش معتقدند که توجه به تفاوت‌های جنسیتی در طراحی برنامه‌های آموزشی می‌تواند به افزایش مشارکت و پیشرفت تحصیلی هر دو جنس کمک کند. در مطالعات خود نشان داده است که در شرایطی که مشارکت زنان در آموزش محدود باشد، آموزش غیرمختلط می‌تواند زمینه مشارکت بیشتر آنان را فراهم آورد. از سوی دیگر، منتقدان یکسان‌سازی برنامه‌های آموزشی برای دختران و پسران معتقدند که این رویکرد ممکن است نیازهای خاص هر گروه را نادیده بگیرد.[۱۰]
  • صاحب‌نظران استدلال اقتصادی برای توجیه آموزش مختلط را مورد نقد قرار داده‌اند. به اعتقاد آنان، هدف مؤسسات آموزشی، تعلیم و تربیت انسان است و صرفه‌جویی اقتصادی نباید به‌تنهایی مبنای تصمیم‌گیری در این حوزه قرار گیرد. پژوهشگران در پژوهش‌های خود به هزینه‌های پنهان افت تحصیلی و ترک تحصیل اشاره کرده که ممکن است صرفه‌جویی‌های ظاهری را تحت‌الشعاع قرار دهد.[۱۱]
  • منتقدان آموزش مختلط این پرسش را مطرح می‌کنند که چرا در صورت پذیرش توجیه اقتصادی، بار این صرفه‌جویی باید عمدتاً بر دوش زنان تحمیل شود. آنان بر ضرورت دسترسی زنان به مشاغل و فعالیت‌های متناسب با ویژگی‌ها و توانایی‌های خود تأکید می‌ورزند. برخی از محققان در پژوهش خود نشان داده است که فعالیت‌های گروهی می‌تواند در محیط‌های آموزشی جداگانه نیز با موفقیت اجرا شود.[۱۲]

ابعاد جنسیتی آموزش از دیدگاه پژوهشگران اسلامی

محورهای موضوعی دیدگاه‌های مطرح شده دلالت‌ها و پیامدهای تبیین شده
مبنای خلقت و جنسیت پژوهشگران مسلمان بر مبنای آموزه‌های دینی، تفاوت‌های زیستی و روانی زن و مرد را تفاوت‌هایی هدفمند و مبتنی بر حکمت تکوینی توصیف می‌کند. منتقدان بر این باورند که برنامه‌ریزی آموزشی باید با این تفاوت‌های ساختاری منطبق باشد.
تعریف عدالت آموزشی از نظر پژوهشگران این حوزه، عدالت به‌معنای تساوی کمی نیست، بلکه در گرو رعایت تناسب میان آموزش و ویژگی‌های جنسیتی است. نقد رادیکال به شعار برابری مطلق؛ نویسنده برابری صوری را نوعی نادیده گرفتن هویت ویژه زنان تلقی می‌کند.
ساختار محیط آموزش در این دیدگاه، نظام آموزشی غیرمختلط به‌دلیل همسویی با الگوهای حیا و عفاف در اسلام، به‌عنوان الگوی برتر پیشنهاد می‌شود. ادعای پژوهشگران مبنی بر اینکه تفکیک جنسیتی منجر به شکوفایی بهتر استعدادهای خاص هر جنس می‌شود.
موضع‌گیری در برابر فمینیسم اندیشمندان مسلمان رویکرد فمینیستی را واکنشی به محرومیت‌های تاریخی زنان می‌دانند که در دوره معاصر دچار انحراف از فطرت شده است. اسلام هم محرومیت زنان از اجتماع و هم اختلاط بی‌ضابطه را نفی می‌کند.
امنیت و کارآمدی به نظر پژوهشگران محیط‌های تک‌جنسیتی امنیت روانی و فیزیکی بیشتری برای فراگیران به‌ویژه دختران فراهم می‌آورند. نسبت‌دادن افت تحصیلی و دلسردی در محیط‌های مختلط به چالش‌های ناشی از دلبستگی‌های زودرس در سنین بلوغ.[۱۳]
نقد مبانی غربی مطهری، نظریه آزادی مطلق جنسی برای کاهش عطش روانی را به چالش می‌کشد. تبیین ضرورت کنترل محرک‌های محیطی در مراکز آموزشی برای حفظ تمرکز علمی و آرامش روانی.[۱۴]
جایگاه نهاد خانواده مراکز آموزشی موظف به صیانت از حریم خانواده و جلوگیری از آسیب‌های منجر به طلاق یا ازدواج ناپایدار هستند. محققان نظام مختلط را به‌عنوان عاملی توصیف می‌کنند که ممکن است منجر به ازدواج‌های ناپخته یا سست‌شدن بنیان خانواده شود.[۱۵]

مبانی، پیشینه و پیامدهای الگوهای جنسیتی در نظام‌های آموزشی

محور تحلیل ردیف شرح موضوع
۱. مبانی فطری و طبیعی ۱ تضاد با ساختار بشر: شکست این نظام به‌دلیل ناهماهنگی با فطرت خدادادی انسان؛ برخلاف برنامه‌های انبیا که بر پایه سازگاری با فطرت بنا شده‌اند.
۲ تجربه تاریخی: به نظر محققان هر برنامه‌ای که با ساختار اصلی انسان (فطرت) متضاد باشد، یا شکست می‌خورد و یا در صورت تداوم، مشکلات فراوانی ایجاد می‌کند.
۲. وضعیت جهانی و منطقه‌ای ۳ کشورهای اسلامی و جهان سوم: مخالفت گسترده با این شیوه و اداره غالب مدارس از ابتدایی تا پیش از دانشگاه به صورت غیرمختلط.
۴ کشورهای غربی (پیش از قرن ۲۰): اداره تمام مدارس انگلستان به صورت غیرمختلط تا پیش از قرن بیستم و رواج بسیار محدود آن تا دهه ۱۹۵۰.
۵ سایر جوامع: وجود مدارس غیرمختلط دولتی، آزاد و کلیسایی در فرانسه، آمریکا، کانادا و آمریکای لاتین و مقابله اولیه کشورهایی چون هند و شوروی با این نظام.
۳. ارزیابی آثار و پیامدها ۶ چرخش دهۀ ۱۹۶۰: شروع مقابله رسمی با آموزش سنتی در غرب تحت تأثیر ملاحظات اقتصادی و شعار «جامعه‌پذیری جنسی» نوجوانان.
۷ تحقیقات علمی: اثبات عدم فایده نظام مختلط برای زنان و دختران؛ تحقیقات نشان می‌دهد این نظام برخلاف ادعاها، برای این گروه بیشتر مضر بوده است.
۸ برخورد محتاطانه: حتی جوامع پذیرای شیوه‌های نوین، به‌دلیل تضاد این نظام با اصول ابتدایی تربیت، در پذیرش آن احتیاط یا مقابله کرده‌اند.[۱۶]

مقایسه پیامدهای مراکز آموزشی مختلط و غیرمختلط

حوزه مقایسه آثار و پیامدهای منفی مراکز مختلط آثار و پیامدهای مثبت مراکز غیرمختلط
استاندارد و کیفیت علمی • ارائه برنامه‌ها با پایین‌ترین سطح استانداردهای علمی

• فراهم بودن زمینه رقابت‌های نابرابر آموزشی

• ادامه تحصیل با کیفیت آموزشی بهتر

• موفقیت تحصیلی و علمی بیشتر برای دانشجویان

برنامه‌ریزی آموزشی • عدم توجه به نیازهای آموزشی متفاوت دختران و پسران

• عدم امکان آموزش یکسان و متناسب با جنسیت

• عدم مطابقت برنامه‌های درسی با نیازهای دو جنس

• تبیین الگوهای شغلی موفق (به‌ویژه برای زنان) بر اساس تفاوت‌های جنسیتی
سلامت روانی و امنیت • ایجاد نگرانی، یأس و ناراحتی‌های روحی و روانی

• دلسردی از ادامه تحصیل و افت تحصيلي (به‌ویژه در پسران)

• ایجاد احساس امنیت بیشتر در ابعاد روحی، روانی و فیزیکی برای فراگیران
رشد و توانمندی • جلوگیری از شکوفایی توانمندی‌های ویژه و نامحسوس زنانه یا مردانه (به‌ویژه در سنین نوجوانی و جوانی) • موفقیت‌های علمی بیشتر برای اعضای هیأت علمی (اعم از زن و مرد) در محیط اختصاصی[۱۷]

پیامدهای اجتماعی آموزش مختلط در کشورهای غربی

گزارش‌های بین‌المللی به پدیده‌های زیر در برخی کشورهای غربی اشاره کرده است:

  1. افزایش خانواده‌های بدون ازدواج رسمی در برخی کشورها؛[۱۸]
  2. آمار بالای بارداری و سقط جنین در میان دختران نوجوان؛[۱۹]
  3. افزایش نرخ فرزندان نامشروع در برخی کشورها مانند سوئد؛[۲۰]
  4. رشد خانواده‌های تک‌والدینی و چالش‌های مرتبط با آن؛[۲۱]
  5. شیوع برخی بیماری‌های مقاربتی و ارتباط آن با الگوهای رفتاری.[۲۲]

پانویس

  1. ↑ طوسی، «نقدي بر رويکرد فمينيستي به تعليم و تربيت زنان»، 1391ش، ص68-69.
  2. ↑ مطهری، زن در اسلام، 1369ش، ص124.
  3. ↑ طوسی، «نقدي بر رويکرد فمينيستي به تعليم و تربيت زنان»، 1391ش، ص69-71.
  4. ↑ طوسی، «نقدي بر رويکرد فمينيستي به تعليم و تربيت زنان»، 1391ش، ص71.
  5. ↑ سورۀ طه، آیۀ 50.
  6. ↑ مطهری، زن در اسلام، 1369ش، ص156.
  7. ↑ موریس دوبس و هانری پیرون، روان‌شناسی اختلافی، 1368ش، ص198و 204.
  8. ↑ سورۀ حجرات، آیۀ 13.
  9. ↑ قائمی، سازندگی و تربیت دختران، 1369ش، ص29 و 52.
  10. ↑ قائمی، سازندگی و تربیت دختران، 1369ش، ص29 و 52.
  11. ↑ طوسی، «نقدي بر رويکرد فمينيستي به تعليم و تربيت زنان»، 1391ش، ص73-76؛ J. C. W, Op.cit, V.6, P 401.
  12. ↑ طوسی، «نقدي بر رويکرد فمينيستي به تعليم و تربيت زنان»، 1391ش، ص73-76؛ . M.E.Lockheed;V.E,Lee, Op.cit, V.2, P 837.
  13. ↑ طوسی، «نقدي بر رويکرد فمينيستي به تعليم و تربيت زنان»، 1391ش، ص80-84.
  14. ↑ مطهری، مسئله حجاب، تهران، 1365ش، 112.
  15. ↑ طوسی، «نقدي بر رويکرد فمينيستي به تعليم و تربيت زنان»، 1391ش، ص80-84.
  16. ↑ طوسی، «نقدي بر رويکرد فمينيستي به تعليم و تربيت زنان»، 1391ش، ص76-80.
  17. ↑ طوسی، «نقدي بر رويکرد فمينيستي به تعليم و تربيت زنان»، 1391ش، ص79-80.
  18. ↑ روشندل، سيمای زن در جهان، 1377ش، ص35.
  19. ↑ روشندل، سيمای زن در جهان، 1377ش، ص36.
  20. ↑ روشندل، سيمای زن در جهان، 1377ش، ص99-97.
  21. ↑ طوسی، «نقدي بر رويکرد فمينيستي به تعليم و تربيت زنان»، 1391ش، ص88-92.
  22. ↑ طوسی، «نقدي بر رويکرد فمينيستي به تعليم و تربيت زنان»، 1391ش، ص88-92. شجاعي، درّ و صدف، 1378ش، ص43.

منابع

  • روشندل، جليل و مرکز امور مشارکت زنان رياست جمهوری، سيمای زن در جهان، ايالات متحده، تهران، برگ زيتون، 1377ش.
  • شجاعي، محمّد، درّ و صدف، تهران، محيی، 1378ش.
  • طوسی، اسدالله، «نقدي بر رويکرد فمينيستي به تعليم و تربيت زنان»، مجلۀ اسلام و پژوهش‌های تربیتی، سال چهارم، شمارۀ ا1، بهار و تابستان 1391ش.
  • قائمي، علي، سازندگي و تربيت دختران، تهران، انجمن اولياء و مربيان، 1369ش.
  • مطهری، مرتضی، مسئله حجاب، تهران، صدرا، 1365ش.
  • مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، تهران، صدرا، 1369ش.
  • موريس دوبس و هانری پيرون، روان‌شناسی اختلافی، ترجمة محمّدحسين سروری، تهران، علمي، 1368ش.
  • J. C. W, Funk & Wagnalls, New Encyclopedia.