مديريت جهادی در جمهوری اسلامی ايران
مديريت جهادی در جمهوری اسلامی ايران؛ الگوی ادارۀ نظاممند امور کشور در چارچوب مبانی اسلام و آرمانهای انقلاب اسلامی.
مدیریت جهادی بهعنوان یکی از الگوهای مدیریتی برآمده از ارزشهای اسلامی و انقلابی، راهبردی برای غلبه بر مشکلات داخلی و تهدیدهای خارجی نظام جمهوری اسلامی ایران محسوب میشود. این مفهوم با الهام از دو تجربه موفق نهاد جهاد سازندگی و هشت سال دفاع مقدس شکل گرفته و بر مؤلفههایی چون ایثار، خودباوری، اخلاص و تلاش بیوقفه در راه خدا استوار است. پژوهشگران این الگو را در سه بعد زمینهای، ساختاری و رفتاری تحلیل کرده و آن را رویکردی اقتضایی از مدیریت اسلامی متناسب با شرایط خاص همچون تحریم و تهدید میدانند.
مفهومشناسی
مدیریت از دیدگاه صاحبنظران به معنای بهکارگیری مؤثر و کارآمد منابع مادی و انسانی بر اساس یک نظام ارزشی پذیرفته شده برای دستیابی به اهداف تعیینشده میباشد.[۱] جهاد در فرهنگ اسلامی به معنای کوشش الهی، تلاش اعتقادی و خودآگاهانه، همهجانبه و همیشگی است که در سطح خرد به مبارزه با نفس و در سطح کلان به مبارزه با ظلم و بیعدالتی اجتماعی معنا مییابد.[۲] مدیریت جهادی نیز عبارت است از علم و هنر مدیریت و بسیج همهجانبه منابع مادی، انسانی و معنوی با تلاش جدی و سختکوشی مبتنی بر علم و ظرفیتهای درونی در همه عرصهها، همراه با حرکت پرشتاب و تلاش بیوقفه در راه خدا برای پیشرفت اهداف سازمان.[۳]
نسبت مدیریت جهادی با مدیریت اسلامی
| نوع رابطه (حالات چهارگانه) | تبیین مفهوم | وضعیت پذیرش | دلیل رد یا انتخاب |
| ۱. عموم و خصوص مطلق | مدیریت جهادی زیرمجموعه و بخشی از مدیریت اسلامی است. | منتخب و صحیح | مدیریت اسلامی بر نظام ارزشی اسلام مبتنی است و جهاد یکی از ارزشهای کلیدی این نظام است.[۴] |
| ۲. عموم و خصوص منوجه | این دو دارای اشتراکات و تفاوتهای مستقل از هم هستند. | مردود | هر جا مدیریت جهادی (با نیت الهی) محقق شود، قطعاً مدیریت اسلامی نیز حضور دارد. |
| ۳. تباین | این دو هیچ نقطه مشترکی ندارند و کاملاً از هم جدا هستند. | مردود | واژه جهاد دارای بار ارزشی و دینی است، لذا جدایی مطلق آنها با ماهیت دینی جهاد در تضاد است. |
| ۴. تطابق (تساوی) | این دو مفهوم کاملاً مترادف و بر هم منطبق هستند. | مردود | اگر یکی بودند، نیازی به طراحی الگوی جدید و تأکید بر واژه «جهادی» در شرایط خاص نبود.[۵] |
الگوهای عملی مدیریت جهادی در ایران
پژوهشگران دو تجربه مهم را بهعنوان مصادیق برجسته مدیریت جهادی در ایران معرفی کردهاند. نخست، تجربه دفاع مقدس که دستاوردهایی مانند تقویت خودباوری، امید و خوشبینی به نظام، استقامت در عرصه جامعه، شکوفایی استعدادها، رشد باورهای دینی، تولد تفکر بسیجی، رشد فضایل اخلاقی و معنوی، تحکیم وحدت ملی و ایجاد همگرایی میان اقوام را به دنبال داشت.[۶] دومین تجربه، نهاد جهاد سازندگی است که به فرمان امام خمینی شکل گرفت و دستاوردهایی چون توجه ویژه به محرومان، تلاش برای تحقق رشد کشاورزی به عنوان محور استقلال کشور، تربیت نیروهای متعهد برای نظام اداری و دگرگون ساختن چهره روستاها را در پی داشت.[۷]
الگوهای مطلوب مدیریت جهادی
| ردیف | مبنای الگو | مؤلفهها / ابعاد | جزئیات |
|---|---|---|---|
| 1 | بر اساس سه حوزه تمایل، اندیشه و رفتار | حوزه تمایلات | ایمان و اعتقاد قلبی، پایبندی به ارزشهای الهی، روحیه ایثار و مجاهدت، انگیزه خدمترسانی، گرایش به کار جهادی و انقلابی |
| حوزه اندیشهها (بینشی) | باور به کارآمدی اسلام در اداره جامعه، تفکر انقلابی، اعتقاد به خودباوری و «ما میتوانیم»، نگاه مسئلهمحور، دشمنشناسی و فرصتشناسی | ||
| حوزه رفتارها | اقدام جهادی و میدانی، تلاش مضاعف، سادهزیستی، مسئولیتپذیری، عدالتمحوری، قانونگرایی، پرهیز از اشرافیگری، خدمت بیمنت[۸] | ||
| 2 | بر اساس ابعاد پنجگانه | بعد اعتقادی | باورهای دینی و انقلابی، ایمان به اهداف نظام اسلامی، اخلاص در عمل |
| بعد اخلاقی | تقوا، صداقت، امانتداری، روحیه خدمت، تواضع | ||
| بعد فرهنگی | ترویج فرهنگ جهاد و مقاومت، تقویت روحیه انقلابی در سازمان | ||
| بعد اجتماعی | مردممداری، عدالتطلبی، مسئولیت اجتماعی، تعامل سازنده با جامعه | ||
| بعد مدیریتی/عملکردی | کارآمدی، برنامهریزی جهادی، سرعت و دقت در عمل، نوآوری، نتیجهگرایی[۹] | ||
| 3 | بر اساس چالشها و الزامات | شناسایی چالشها | چالشهای رفتاری (ضعف انگیزه، کمکاری)، چالشهای ساختاری (بوروکراسی، تمرکزگرایی)، چالشهای زمینهای (شرایط اقتصادی، فشارهای بیرونی) |
| شناسایی الزامات | الزامات رفتاری (تقویت روحیه جهادی)، الزامات مدیریتی (اصلاح ساختارها، چابکسازی)، الزامات انسانی (توانمندسازی نیروی انسانی)، الزامات ساختاری (اصلاح فرآیندها) | ||
| دستاورد مورد انتظار | تحقق مدیریت جهادی کارآمد، پیشرفت سازمانی، غلبه بر موانع، تحقق اهداف انقلاب اسلامی«[۱۰] |
ابعاد مدیریت جهادی
بعد زمینهای
بعد زمینهای شامل مؤلفههای زمینهساز عوامل رفتاری و ساختاری است. این مؤلفهها در محیط سازمان قرار داشته و بر رفتار و ساختار تأثیر میگذارند. مؤلفههای این بعد عبارتاند از: معنویت، اعتقاد به فرهنگ جهادی، سادهزیستی مدیران، اعتقاد به استقلال و خودکفایی، پاکدستی مدیران، انگیزه الهی، انتقادی بودن مدیران و داشتن هوش عاطفی.[۱۱]
بعد ساختاری
بعد ساختاری شامل مؤلفههایی است که با نظم و ترتیب خاصی به هم پیوسته و در چارچوب سازمان و مدیریت قرار میگیرند. مؤلفههای این بعد عبارتاند از: حاکم بودن سلسله مراتب ولایی در سازمان، مدیریت مشارکتی، توسعه مسیر شغلی، وجود ساختار منعطف و کارآمد، مدیریت مبتنی بر هدف، حاکمیت نظم و انضباط، وجود هوش سازمانی و حاکم بودن تقوای سازمانی.[۱۲]
بعد رفتاری
بعد رفتاری شامل هنجارها و الگوهای رفتاری افراد است که محتوای اصلی مدیریت جهادی را تشکیل داده و جزو عوامل فعال سازمان محسوب میشود. مؤلفههای این بعد عبارتاند از: التزام به ارزشهای اخلاقی، تیممداری، اهتمام بر رفتار داوطلبانه، توسعه سرمایه روانشناختی و خلاقیت در امور.[۱۳]
مؤلفههای مدیریت جهادی
پژوهشگران با مراجعه به خاطرات، دستنوشتهها، زندگینامهها و کتابهای مرتبط با سرداران دفاع مقدس و همچنین توصیفهای ارائه شده درباره نهاد جهاد سازندگی، به استخراج مؤلفههای مدیریت جهادی پرداختهاند. از میان مفاهیم بهدستآمده، مؤلفههایی مانند اخلاص شامل دوری از شهرت، پرهیز از ریا و انجام کار برای خدا و التزام به ارزشهای اخلاقی مانند تواضع، توکل به خدا، شجاعت و ایثار، از اهمیت ویژهای برخوردارند. همچنین مفاهیمی چون خودباوری، امید به موفقیت، استقامت و اعتماد به نیروها در زمره مؤلفههای کلیدی مدیریت جهادی قرار میگیرند.[۱۴]
پانویس
- ↑ رضائیان، مبانی سازمان و مدیریت، 1379ش، ص8.
- ↑ محمدی، تبیین فرهنگ و مدیریت جهادی و شاخصهای آن، 1388ش، ص 24.
- ↑ نادری و دیگران، «تبیین مدیریت جهادی و طراحی الگوی آن در نظام جمهوری اسلامی ایران»، 1397ش، 24-25.
- ↑ حسینی خامنهاي، دیدار با مسئولان مدیریت شهری تهران،23 دی 1392ش.
- ↑ احمدزاده و همکاران، درآمدی بر مدیریت جهادی مبتنی بر آموزههای نهجالبلاغه و سیرة امامین انقلاب اسلامی و شهداء، 1396ش، ص35-38،
- ↑ منصوری لاریجانی، کارآمدي سياست دفاعي از ديدگاه امام خامنهای، 1379ش، ص 279 -313.
- ↑ کاوشی، جهاد سازندگی و جنگ، 1385ش، ص47.
- ↑ مشایخی و همکاران، مقایسة تطبیقی سبک مدیریت جهادی با سایر سبکهای مدیریتی آسیبشناسی سازمانی مدیریت جهادی، 1388ش، ص27.
- ↑ مرتضوی، مدیریت جهادي، تجلی الگوي اسلامی ایرانی پیشرفت، ۱۳۹۲ش، ص23.
- ↑ سلطانی، «مدیریت جهادی، چالشها و الزامات»، 1393ش، ص 36.
- ↑ نادری و دیگران، «تبیین مدیریت جهادی و طراحی الگوی آن در نظام جمهوری اسلامی ایران»، 1397ش، 29-30.
- ↑ نادری و دیگران، «تبیین مدیریت جهادی و طراحی الگوی آن در نظام جمهوری اسلامی ایران»، 1397ش، 29-30.
- ↑ نادری و دیگران، «تبیین مدیریت جهادی و طراحی الگوی آن در نظام جمهوری اسلامی ایران»، 1397ش، 29-30.
- ↑ نادری و دیگران، «تبیین مدیریت جهادی و طراحی الگوی آن در نظام جمهوری اسلامی ایران»، 1397ش، 30.
منابع
احمدزاده و همكاران، درآمدی بر مدیریت جهادی مبتنی بر آموزههای نهجالبلاغه و سیرة امامین انقلاب اسلامی و شهداء، مقدمه و کلیات، تهران، دانشگاه امام صادق†، بسیج دانشجویی، 1396ش.
رضائیان، علی، مبانی سازمان و مدیریت، تهران، سمت، 1379ش.
سلطانی، محمدرضا، «مدیریت جهادی، چالشها و الزامات»، مجلۀ مدیریت اسلامی، سال بيست و دوم، شمارۀ 2، 1393ش.
کاوشی، حسین، جهاد سازندگی و جنگ، تهران، دفاع، 1385ش.
محمدی، مظاهر، تبیین فرهنگ و مدیریت جهادی و شاخصهای آن، دومین همایش ملی فرهنگ و مدیریت جهادی، تهران، جهاد کشاورزی، 1388ش.
مرتضوی، سيدمرتضوی، مدیریت جهادي، تجلی الگوي اسلامی ایرانی پیشرفت، مجموعه مقالات مدیریت جهادی، داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﯽ، اﺻﻔﻬﺎن،۱۳۹۲ش.
مشایخی، کریم و همكاران، مقایسة تطبیقی سبک مدیریت جهادی با سایر سبکهای مدیریتی آسیبشناسی سازمانی مدیریت جهادی، تهران، دومین همایش ملی فرهنگ و مدیریت جهادی، 1388ش.
منصوری لاریجانی، اسماعیل، کارآمدي سياست دفاعي از ديدگاه امام خامنهای، تهران، سازمان تحقیقات خودکفایی بسیج، 1379ش.
نادری، محمدمهدی و دیگران، «تبیین مدیریت جهادی و طراحی الگوی آن در نظام جمهوری اسلامی ایران»، مجلۀ اسلام و پژوهشهای مدیریتی، سال هفتم، شمارۀ 2، پیاپی 16، 1397ش.