پرش به محتوا

ابعاد جنسیتی آموزش

از دانشنامه علوم انسانی

ابعاد جنسیتی آموزش؛ بررسی تطبیقی نظام‌های آموزشی مختلط و غیرمختلط با تأکید بر رویکرد اسلامی

ابعاد جنسیتی آموزش به مجموعه ویژگی‌ها، نیازها و تفاوت‌های دختران و پسران در فرایند یاددهی-یادگیری اشاره دارد که توجه به آن در طراحی برنامه‌های درسی، روش‌های تدریس و ساختار آموزشی ضروری است. نهضت فمینیسم با شعار برابری حقوق زن و مرد، نظام آموزش مختلط را به‌عنوان راهکاری برای تحقق این برابری مطرح کرد، اما تجارب جهانی و پژوهش‌های علمی، پیامدهای منفی این نظام را در ابعاد آموزشی، تربیتی، اخلاقی و اجتماعی نشان داده است. رویکرد اسلامی ضمن تأکید بر کرامت انسانی زنان و مردان، با محوریت اصل «حفظ حرمت‌ها و پاکی روابط»، نظام آموزشی غیرمختلط را متناسب با تفاوت‌های فطری و جنسیتی می‌داند و بر ضرورت طراحی برنامه‌های آموزشی جداگانه برای دختران و پسران تأکید می‌کند.

مفهوم‌شناسی

ابعاد جنسیتی آموزش به مجموعه ویژگی‌ها، نیازها و تفاوت‌های دختران و پسران در فرایند یاددهی-یادگیری اشاره دارد که توجه به آن در طراحی برنامه‌های درسی، روش‌های تدریس و ساختار آموزشی ضروری است. نهضت فمینیسم با شعار برابری حقوق زن و مرد، نظام آموزش مختلط را به‌عنوان راهکاری برای تحقق این برابری مطرح کرد. آموزش مختلط به معنای انجام فعالیت‌های آموزشی برای دو جنس مخالف در مراکز و آموزشگاه‌های واحد است، در حالی که آموزش غیرمختلط به جداسازی دختران و پسران در مراکز آموزشی در تمام سطوح تحصیلی اطلاق می‌شود. رویکرد اسلامی ضمن تأکید بر کرامت انسانی زنان و مردان، با محوریت اصل حفظ حرمت‌ها و پاکی روابط، نظام آموزشی غیرمختلط را متناسب با تفاوت‌های فطری و جنسیتی می‌داند و بر ضرورت طراحی برنامه‌های آموزشی جداگانه برای دختران و پسران تأکید می‌کند.[۱]

تاریخچه

در جوامع سنتی، آموزش به‌طور عمده به مردان اختصاص داشت و زنان از فرصت‌های آموزشی محدودتری برخوردار بودند. به گفته برخی مورخان، در سرزمین‌های اسلامی، مدارس و مکتب‌خانه‌ها برای بخشی از مردم از جمله زنان امکان تحصیل فراهم می‌کردند.[۲] در اواخر قرون وسطی، به‌ویژه پس از انقلاب صنعتی و نیاز به نیروی کار، توجه بیشتری به حضور زنان در عرصه‌های اجتماعی از جمله آموزش معطوف شد. به گزارش محققان، آموزش مختلط تا اواسط قرن نوزدهم به‌عنوان یک نظریه تربیتی مطرح نبود و نخستین بار در آمریکا و سپس در برخی کشورهای پروتستان گسترش یافت. بر اساس برخی مطالعات، ملاحظات اقتصادی و کاهش هزینه‌های آموزشی از عوامل گسترش این نظام بوده است.[۳]

دیدگاه‌های حامیان و مخالفان نظام آموزشی مختلط

محور مقایسه دلایل موافقان (حامیان نظام مختلط) دلایل مخالفان (منتقدان نظام مختلط)
اقتصاد و مدیریت کاهش هزینه‌های اقتصادی در اداره مدارس

افزایش فرصت اشتغال برای زنان سرپرست خانواده

ایجاد مشکلات جدی مدیریتی در اداره مدارس مختلط
عدالت و فرصت‌ها توزیع عادلانه‌تر فرصت‌های آموزشی

آمادگی بهتر برای ورود به مشاغل و حرفه‌ها

عدم رعایت استانداردهای علمی

جلوگیری از شکوفایی استعدادهای خاص

آموزش و یادگیری تقویت فعالیت‌های گروهی و مشترک میان دو جنس افت تحصیلی و دلسردی (به‌ویژه در پسران)

عدم توجه به تفاوت‌های زیستی، روانی و نیازهای آموزشی متفاوت

اخلاق و روان‌شناسی ایجاد جوّ اخلاقی مناسب احساس ناامنی جسمی و روحی فراگیران

کیفیت آموزشی بالاتر در مدارس غیرمختلط (تک‌جنسیتی)

اجتماعی و خانوادگی آماده‌سازی برای تعاملات واقعی در جامعه شکل‌گیری ازدواج‌های زودرس

افزایش آمار طلاق در بلندمدت[۴]

انتقاد به دیدگاه‌ها درباره نظام آموزش مختلط

یکسان‌انگاری حقوق زن و مرد

برخی منتقدان معتقدند که شعار برابری حقوق زن و مرد، با وجود جذابیت ظاهری، ممکن است به نادیده گرفتن تفاوت‌های طبیعی میان دو جنس منجر شود. از دیدگاه صاحب‌نظران مسلمان، قرآن کریم بر هدفمندی آفرینش و تناسب هر موجود با ویژگی‌های خاص خود تأکید دارد.[۵] به اعتقاد مطهری، توجه صرف به شباهت‌ها و غفلت از تفاوت‌ها می‌تواند به نادیده‌گرفتن نیازهای خاص هر جنس بیانجامد.[۶]

پژوهشگران حوزه تفاوت‌های جنسیتی معتقدند که زنان و مردان علاوه‌بر تفاوت‌های زیستی، در ابعاد روانی، عاطفی و شناختی نیز تفاوت‌هایی دارند،[۷] در قرآن کریم نیز بر شناسایی یکدیگر و تفاوت‌های قومی و قبیله‌ای تأکید شده، در عین حال معیار برتری را تقوا معرفی کرده است.[۸] به باور مفسران، این آیه نه نافی تفاوت‌ها، بلکه نافی تبعیض بر اساس جنسیت است.

برخی پژوهشگران آموزش و پرورش معتقدند که توجه به تفاوت‌های جنسیتی در طراحی برنامه‌های آموزشی می‌تواند به افزایش مشارکت و پیشرفت تحصیلی هر دو جنس کمک کند. در مطالعات خود نشان داده است که در شرایطی که مشارکت زنان در آموزش محدود باشد، آموزش غیرمختلط می‌تواند زمینه مشارکت بیشتر آنان را فراهم آورد. از سوی دیگر، منتقدان یکسان‌سازی برنامه‌های آموزشی برای دختران و پسران معتقدند که این رویکرد ممکن است نیازهای خاص هر گروه را نادیده بگیرد.[۹]

توجیه اقتصادی آموزش مختلط

برخی صاحب‌نظران استدلال اقتصادی برای توجیه آموزش مختلط را مورد نقد قرار داده‌اند. به اعتقاد آنان، هدف مؤسسات آموزشی، تعلیم و تربیت انسان است و صرفه‌جویی اقتصادی نباید به‌تنهایی مبنای تصمیم‌گیری در این حوزه قرار گیرد. پژوهشگران در پژوهش‌های خود به هزینه‌های پنهان افت تحصیلی و ترک تحصیل اشاره کرده که ممکن است صرفه‌جویی‌های ظاهری را تحت‌الشعاع قرار دهد.[۱۰]

منتقدان آموزش مختلط این پرسش را مطرح می‌کنند که چرا در صورت پذیرش توجیه اقتصادی، بار این صرفه‌جویی باید عمدتاً بر دوش زنان تحمیل شود. آنان بر ضرورت دسترسی زنان به مشاغل و فعالیت‌های متناسب با ویژگی‌ها و توانایی‌های خود تأکید می‌ورزند. سادکر (1994، ص 102) در پژوهش خود نشان داده است که فعالیت‌های گروهی می‌تواند در محیط‌های آموزشی جداگانه نیز با موفقیت اجرا شود.

پیامدهای آموزشی و تربیتی آموزش مختلط

1-3. بحث سازگاری با ویژگی‌های طبیعی

برخی پژوهشگران تربیتی بر این باورند که برنامه‌های آموزشی در صورت هماهنگی با ویژگی‌های طبیعی فراگیران، احتمال موفقیت بیشتری خواهند داشت. براون (2002، ص 45) در بررسی خود به تجربه کشورهای مختلف در پذیرش محتاطانه آموزش مختلط اشاره کرده است.

2-3. بررسی استقرار نظام آموزش مختلط در کشورهای مختلف

مطالعات تطبیقی نشان می‌دهد که کشورهای مختلف رویکردهای متفاوتی در پذیرش آموزش مختلط داشته‌اند. گرانت (1998، ص 67) گزارش می‌دهد که بسیاری از کشورهای اسلامی و برخی کشورهای اروپایی مانند انگلستان تا پیش از قرن بیستم، عمدتاً از نظام آموزش غیرمختلط پیروی می‌کردند.

3-3. یافته‌های پژوهشی درباره آثار نظام‌های آموزشی

پژوهش‌های متعددی به مقایسه آثار دو نظام آموزشی پرداخته‌اند:

- اسپیلهاوس (1982، ص 34) در مطالعه خود در انگلستان به تفاوت‌هایی در عملکرد تحصیلی دختران در دو نظام آموزشی اشاره کرده است.

- مطالعه تطبیقی در مدارس کاتولیک (1985) نتایج متفاوتی را در موفقیت تحصیلی دانش‌آموزان دو نظام نشان داده است.

- لی و برایک (1986، ص 78) در پژوهش خود به تفاوت در میزان علاقه به فعالیت‌های اجتماعی و نگرانی‌های تحصیلی دختران در دو نوع مدرسه اشاره کرده‌اند.

4-3. بحث امنیت روانی در محیط‌های آموزشی

ریاردن (1985، ص 56) در تحقیقات خود به این نتیجه رسیده است که برخی دختران در محیط‌های آموزشی غیرمختلط احساس امنیت روانی و فیزیکی بیشتری دارند. از سوی دیگر، جذابیت‌های میان دو جنس در دوران نوجوانی از دیدگاه برخی پژوهشگران می‌تواند بر فرایند یادگیری تأثیرگذار باشد.

آموزش مختلط و ملاحظات اخلاقی و اجتماعی

1-4. بررسی آمارهای مرتبط با روابط میان فردی

بر اساس گزارش آلن گاتмахر (1994، ص 23)، در آمریکا درصد قابل توجهی از دختران و پسران نوجوان با هم قرار ملاقات می‌گذارند که بخشی از این ارتباطات به هم‌کلاسی‌ها اختصاص دارد. همچنین آمار بارداری در میان دختران نوجوان در این کشور مورد توجه پژوهشگران اجتماعی قرار گرفته است. گلس (1995، ص 67) به پدیده آنتاگونیسم (هم‌جنس‌ستیزی) به‌عنوان یکی از موضوعات قابل مطالعه در محیط‌های مختلط اشاره کرده است.

2-4. دیدگاه‌ها درباره تأثیر بر نهاد خانواده

برخی صاحب‌نظران اجتماعی به ارتباط میان نوع روابط در محیط‌های آموزشی و پایداری خانواده‌ها در آینده پرداخته‌اند. مطهری (1380، ص 245) با مقایسه جوامع با ضوابط متفاوت در روابط جنسی، به تفاوت در مفهوم ازدواج و انتظارات از آن در این جوامع اشاره کرده است.

3-4. دیدگاه‌های متفاوت درباره کنترل غرایز

برخی روان‌شناسان مانند راسل (1929، ص 89) و فروید (1930، ص 112) بر این باور بودند که محدودیت‌ها می‌تواند به افزایش حس کنجکاوی و ناکامی منجر شود. در مقابل، مطهری (1380، ص 267) با نقد این دیدگاه، بر اهمیت ارضای معقول غرایز در حد حاجت طبیعی و جلوگیری از تحریک بیش از حد تأکید دارد.

دیدگاه اسلام درباره زن و آموزش

از دیدگاه اندیشمندان مسلمان، در اسلام برای زن کرامت و جایگاه والایی در نظر گرفته شده است. مطهری (1380، ص 180-210) در آثار خود به مؤلفه‌های زیر در نگاه اسلام به زن اشاره کرده است:

- برابری زن و مرد در خلقت و کرامت انسانی (نساء: 1)

- مسئولیت مشترک زن و مرد در برخی رخدادها مانند داستان هبوط (اعراف: 22-23)

- امکان دستیابی زنان به مقامات معنوی و وجود الگوهای زن در قرآن

- تقدس ازدواج و نگرش مثبت به روابط جنسی در چارچوب شرع

- استقلال وجودی زن و عدم طفیلیت او نسبت به مرد

به اعتقاد مفسران و فقهای مسلمان، اسلام با اختلاط بی‌ضابطه مخالف است، نه با حضور زنان در مجامع. این دیدگاه بر اساس سیره نبوی و توصیه‌های ایشان درباره رعایت حرمت‌ها در رفت‌وآمدها و حضور در مسجد استوار است (متقی هندی، 1409ق، ج 16، ص 218).

بررسی برخی پیامدهای اجتماعی در کشورهای غربی

گزارش‌های بین‌المللی به پدیده‌های زیر در برخی کشورهای غربی اشاره کرده است:

- افزایش خانواده‌های بدون ازدواج رسمی در برخی کشورها (پاپ، 1993، ص 45)

- آمار بالای بارداری در میان دختران نوجوان (آلن گاتмахر، 1994، ص 23)

- افزایش نرخ فرزندان نامشروع در برخی کشورها مانند سوئد (یونیسف، 1995، ص 34)

- رشد خانواده‌های تک‌والدینی و چالش‌های مرتبط با آن (میشل، 1994، ص 56)

- شیوع برخی بیماری‌های مقاربتی و ارتباط آن با الگوهای رفتاری (سازمان بهداشت جهانی، 1994، ص 12)

هورنای (1937، ص 78) در نظریه روانکاوانه خود به این موضوع پرداخته که در جوامع با روابط جنسی آزاد، برخی نیازهای روانی ممکن است به شکل تمایلات جنسی بروز یابد. به اعتقاد منتقدان، آنچه به نام آزادی و حقوق زنان تبلیغ می‌شود، در عمل با انتقاداتی مواجه بوده است.

پانویس

  1. ↑ طوسی، «نقدي بر رويکرد فمينيستي به تعليم و تربيت زنان»، 1391ش، ص68-69.
  2. ↑ مطهری، زن در اسلام، 1369ش، ص124.
  3. ↑ طوسی، «نقدي بر رويکرد فمينيستي به تعليم و تربيت زنان»، 1391ش، ص69-71.
  4. ↑ طوسی، «نقدي بر رويکرد فمينيستي به تعليم و تربيت زنان»، 1391ش، ص71.
  5. ↑ سورۀ طه، آیۀ 50.
  6. ↑ مطهری، زن در اسلام، 1369ش، ص156.
  7. ↑ موریس دوبس و هانری پیرون، روان‌شناسی اختلافی، 1368ش، ص198و 204.
  8. ↑ سورۀ حجرات، آیۀ 13.
  9. ↑ قائمی، سازندگی و تربیت دختران، 1369ش، ص29 و 52.
  10. ↑ [1]. J. C. W, Op.cit, V.6, P 401.

منابع

طوسی، اسدالله، «نقدي بر رويکرد فمينيستي به تعليم و تربيت زنان»، مجلۀ اسلام و پژوهش‌های تربیتی، سال چهارم، شمارۀ ا1، بهار و تابستان 1391ش.

قائمي، علي، سازندگي و تربيت دختران، تهران، انجمن اولياء و مربيان، 1369ش.

مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، تهران، صدرا، 1369ش.

موريس دوبس و هانری پيرون، روان‌شناسی اختلافی، ترجمة محمّدحسين سروری، تهران، علمي، 1368ش.

J. C. W, Funk & Wagnalls, New Encyclopedia.