ابعاد جنسیتی آموزش
ابعاد جنسیتی آموزش؛ بررسی تطبیقی نظامهای آموزشی مختلط و غیرمختلط با تأکید بر رویکرد اسلامی
ابعاد جنسیتی آموزش به مجموعه ویژگیها، نیازها و تفاوتهای دختران و پسران در فرایند یاددهی-یادگیری اشاره دارد که توجه به آن در طراحی برنامههای درسی، روشهای تدریس و ساختار آموزشی ضروری است. نهضت فمینیسم با شعار برابری حقوق زن و مرد، نظام آموزش مختلط را بهعنوان راهکاری برای تحقق این برابری مطرح کرد، اما تجارب جهانی و پژوهشهای علمی، پیامدهای منفی این نظام را در ابعاد آموزشی، تربیتی، اخلاقی و اجتماعی نشان داده است. رویکرد اسلامی ضمن تأکید بر کرامت انسانی زنان و مردان، با محوریت اصل «حفظ حرمتها و پاکی روابط»، نظام آموزشی غیرمختلط را متناسب با تفاوتهای فطری و جنسیتی میداند و بر ضرورت طراحی برنامههای آموزشی جداگانه برای دختران و پسران تأکید میکند.
مفهومشناسی
ابعاد جنسیتی آموزش به مجموعه ویژگیها، نیازها و تفاوتهای دختران و پسران در فرایند یاددهی-یادگیری اشاره دارد که توجه به آن در طراحی برنامههای درسی، روشهای تدریس و ساختار آموزشی ضروری است. نهضت فمینیسم با شعار برابری حقوق زن و مرد، نظام آموزش مختلط را بهعنوان راهکاری برای تحقق این برابری مطرح کرد. آموزش مختلط به معنای انجام فعالیتهای آموزشی برای دو جنس مخالف در مراکز و آموزشگاههای واحد است، در حالی که آموزش غیرمختلط به جداسازی دختران و پسران در مراکز آموزشی در تمام سطوح تحصیلی اطلاق میشود. رویکرد اسلامی ضمن تأکید بر کرامت انسانی زنان و مردان، با محوریت اصل حفظ حرمتها و پاکی روابط، نظام آموزشی غیرمختلط را متناسب با تفاوتهای فطری و جنسیتی میداند و بر ضرورت طراحی برنامههای آموزشی جداگانه برای دختران و پسران تأکید میکند.[۱]
تاریخچه
در جوامع سنتی، آموزش بهطور عمده به مردان اختصاص داشت و زنان از فرصتهای آموزشی محدودتری برخوردار بودند. به گفته برخی مورخان، در سرزمینهای اسلامی، مدارس و مکتبخانهها برای بخشی از مردم از جمله زنان امکان تحصیل فراهم میکردند.[۲] در اواخر قرون وسطی، بهویژه پس از انقلاب صنعتی و نیاز به نیروی کار، توجه بیشتری به حضور زنان در عرصههای اجتماعی از جمله آموزش معطوف شد. به گزارش محققان، آموزش مختلط تا اواسط قرن نوزدهم بهعنوان یک نظریه تربیتی مطرح نبود و نخستین بار در آمریکا و سپس در برخی کشورهای پروتستان گسترش یافت. بر اساس برخی مطالعات، ملاحظات اقتصادی و کاهش هزینههای آموزشی از عوامل گسترش این نظام بوده است.[۳]
دیدگاههای حامیان و مخالفان نظام آموزشی مختلط
| محور مقایسه | دلایل موافقان (حامیان نظام مختلط) | دلایل مخالفان (منتقدان نظام مختلط) |
| اقتصاد و مدیریت | کاهش هزینههای اقتصادی در اداره مدارس
افزایش فرصت اشتغال برای زنان سرپرست خانواده |
ایجاد مشکلات جدی مدیریتی در اداره مدارس مختلط |
| عدالت و فرصتها | توزیع عادلانهتر فرصتهای آموزشی
آمادگی بهتر برای ورود به مشاغل و حرفهها |
عدم رعایت استانداردهای علمی
جلوگیری از شکوفایی استعدادهای خاص |
| آموزش و یادگیری | تقویت فعالیتهای گروهی و مشترک میان دو جنس | افت تحصیلی و دلسردی (بهویژه در پسران)
عدم توجه به تفاوتهای زیستی، روانی و نیازهای آموزشی متفاوت |
| اخلاق و روانشناسی | ایجاد جوّ اخلاقی مناسب | احساس ناامنی جسمی و روحی فراگیران
کیفیت آموزشی بالاتر در مدارس غیرمختلط (تکجنسیتی) |
| اجتماعی و خانوادگی | آمادهسازی برای تعاملات واقعی در جامعه | شکلگیری ازدواجهای زودرس
افزایش آمار طلاق در بلندمدت[۴] |
انتقاد به دیدگاهها درباره نظام آموزش مختلط
یکسانانگاری حقوق زن و مرد
برخی منتقدان معتقدند که شعار برابری حقوق زن و مرد، با وجود جذابیت ظاهری، ممکن است به نادیده گرفتن تفاوتهای طبیعی میان دو جنس منجر شود. از دیدگاه صاحبنظران مسلمان، قرآن کریم بر هدفمندی آفرینش و تناسب هر موجود با ویژگیهای خاص خود تأکید دارد.[۵] به اعتقاد مطهری، توجه صرف به شباهتها و غفلت از تفاوتها میتواند به نادیدهگرفتن نیازهای خاص هر جنس بیانجامد.[۶]
پژوهشگران حوزه تفاوتهای جنسیتی معتقدند که زنان و مردان علاوهبر تفاوتهای زیستی، در ابعاد روانی، عاطفی و شناختی نیز تفاوتهایی دارند،[۷] در قرآن کریم نیز بر شناسایی یکدیگر و تفاوتهای قومی و قبیلهای تأکید شده، در عین حال معیار برتری را تقوا معرفی کرده است.[۸] به باور مفسران، این آیه نه نافی تفاوتها، بلکه نافی تبعیض بر اساس جنسیت است.
برخی پژوهشگران آموزش و پرورش معتقدند که توجه به تفاوتهای جنسیتی در طراحی برنامههای آموزشی میتواند به افزایش مشارکت و پیشرفت تحصیلی هر دو جنس کمک کند. در مطالعات خود نشان داده است که در شرایطی که مشارکت زنان در آموزش محدود باشد، آموزش غیرمختلط میتواند زمینه مشارکت بیشتر آنان را فراهم آورد. از سوی دیگر، منتقدان یکسانسازی برنامههای آموزشی برای دختران و پسران معتقدند که این رویکرد ممکن است نیازهای خاص هر گروه را نادیده بگیرد.[۹]
توجیه اقتصادی آموزش مختلط
برخی صاحبنظران استدلال اقتصادی برای توجیه آموزش مختلط را مورد نقد قرار دادهاند. به اعتقاد آنان، هدف مؤسسات آموزشی، تعلیم و تربیت انسان است و صرفهجویی اقتصادی نباید بهتنهایی مبنای تصمیمگیری در این حوزه قرار گیرد. پژوهشگران در پژوهشهای خود به هزینههای پنهان افت تحصیلی و ترک تحصیل اشاره کرده که ممکن است صرفهجوییهای ظاهری را تحتالشعاع قرار دهد.[۱۰]
منتقدان آموزش مختلط این پرسش را مطرح میکنند که چرا در صورت پذیرش توجیه اقتصادی، بار این صرفهجویی باید عمدتاً بر دوش زنان تحمیل شود. آنان بر ضرورت دسترسی زنان به مشاغل و فعالیتهای متناسب با ویژگیها و تواناییهای خود تأکید میورزند. برخی از محققان در پژوهش خود نشان داده است که فعالیتهای گروهی میتواند در محیطهای آموزشی جداگانه نیز با موفقیت اجرا شود.[۱۱]
پیامدهای آموزش مختلط
| محور تحلیل | ردیف | شرح و تبیین موضوع |
| ۱. مبانی فطری و طبیعی | ۱ | تضاد با ساختار بشر: شکست این نظام بهدلیل ناهماهنگی با فطرت خدادادی انسان؛ برخلاف برنامههای انبیا که بر پایه سازگاری با فطرت بنا شدهاند. |
| ۲ | تجربه تاریخی: به نظر محققان هر برنامهای که با ساختار اصلی انسان (فطرت) متضاد باشد، یا شکست میخورد و یا در صورت تداوم، مشکلات فراوانی ایجاد میکند. | |
| ۲. وضعیت جهانی و منطقهای | ۳ | کشورهای اسلامی و جهان سوم: مخالفت گسترده با این شیوه و اداره غالب مدارس از ابتدایی تا پیش از دانشگاه به صورت غیرمختلط. |
| ۴ | کشورهای غربی (پیش از قرن ۲۰): اداره تمام مدارس انگلستان به صورت غیرمختلط تا پیش از قرن بیستم و رواج بسیار محدود آن تا دهه ۱۹۵۰. | |
| ۵ | سایر جوامع: وجود مدارس غیرمختلط دولتی، آزاد و کلیسایی در فرانسه، آمریکا، کانادا و آمریکای لاتین و مقابله اولیه کشورهایی چون هند و شوروی با این نظام. | |
| ۳. ارزیابی آثار و پیامدها | ۶ | چرخش دهۀ ۱۹۶۰: شروع مقابله رسمی با آموزش سنتی در غرب تحت تأثیر ملاحظات اقتصادی و شعار «جامعهپذیری جنسی» نوجوانان. |
| ۷ | تحقیقات علمی: اثبات عدم فایده نظام مختلط برای زنان و دختران؛ تحقیقات نشان میدهد این نظام برخلاف ادعاها، برای این گروه بیشتر مضر بوده است. | |
| ۸ | برخورد محتاطانه: حتی جوامع پذیرای شیوههای نوین، به دلیل تضاد این نظام با اصول ابتدایی تربیت، در پذیرش آن احتیاط یا مقابله کردهاند. |
مقایسه پیامدهای مراکز آموزشی مختلط و غیرمختلط
| حوزه مقایسه | آثار و پیامدهای منفی مراکز مختلط | آثار و پیامدهای مثبت مراکز غیرمختلط |
| استاندارد و کیفیت علمی | • ارائه برنامهها با پایینترین سطح استانداردهای علمی
• فراهم بودن زمینه رقابتهای نابرابر آموزشی |
• ادامه تحصیل با کیفیت آموزشی بهتر
• موفقیت تحصیلی و علمی بیشتر برای دانشجویان |
| برنامهریزی آموزشی | • عدم توجه به نیازهای آموزشی متفاوت دختران و پسران
• عدم امکان آموزش یکسان و متناسب با جنسیت • عدم مطابقت برنامههای درسی با نیازهای دو جنس |
• تبیین الگوهای شغلی موفق (بهویژه برای زنان) بر اساس تفاوتهای جنسیتی |
| سلامت روانی و امنیت | • ایجاد نگرانی، یأس و ناراحتیهای روحی و روانی
• دلسردی از ادامه تحصیل و افت تحصيلي (بهویژه در پسران) |
• ایجاد احساس امنیت بیشتر در ابعاد روحی، روانی و فیزیکی برای فراگیران |
| رشد و توانمندی | • جلوگیری از شکوفایی توانمندیهای ویژه و نامحسوس زنانه یا مردانه (بهویژه در سنین نوجوانی و جوانی) | • موفقیتهای علمی بیشتر برای اعضای هیأت علمی (اعم از زن و مرد) در محیط اختصاصی[۱۲] |
پیامدهای اجتماعی آموزش مختلط در کشورهای غربی
گزارشهای بینالمللی به پدیدههای زیر در برخی کشورهای غربی اشاره کرده است:
افزایش خانوادههای بدون ازدواج رسمی در برخی کشورها؛
آمار بالای بارداری در میان دختران نوجوان؛
افزایش نرخ فرزندان نامشروع در برخی کشورها مانند سوئد؛
رشد خانوادههای تکوالدینی و چالشهای مرتبط با آن؛
شیوع برخی بیماریهای مقاربتی و ارتباط آن با الگوهای رفتاری.[۱۳]
پانویس
- ↑ طوسی، «نقدي بر رويکرد فمينيستي به تعليم و تربيت زنان»، 1391ش، ص68-69.
- ↑ مطهری، زن در اسلام، 1369ش، ص124.
- ↑ طوسی، «نقدي بر رويکرد فمينيستي به تعليم و تربيت زنان»، 1391ش، ص69-71.
- ↑ طوسی، «نقدي بر رويکرد فمينيستي به تعليم و تربيت زنان»، 1391ش، ص71.
- ↑ سورۀ طه، آیۀ 50.
- ↑ مطهری، زن در اسلام، 1369ش، ص156.
- ↑ موریس دوبس و هانری پیرون، روانشناسی اختلافی، 1368ش، ص198و 204.
- ↑ سورۀ حجرات، آیۀ 13.
- ↑ قائمی، سازندگی و تربیت دختران، 1369ش، ص29 و 52.
- ↑ طوسی، «نقدي بر رويکرد فمينيستي به تعليم و تربيت زنان»، 1391ش، ص73-76؛ J. C. W, Op.cit, V.6, P 401.
- ↑ طوسی، «نقدي بر رويکرد فمينيستي به تعليم و تربيت زنان»، 1391ش، ص73-76؛ . M.E.Lockheed;V.E,Lee, Op.cit, V.2, P 837.
- ↑ طوسی، «نقدي بر رويکرد فمينيستي به تعليم و تربيت زنان»، 1391ش، ص79-80.
- ↑ طوسی، «نقدي بر رويکرد فمينيستي به تعليم و تربيت زنان»، 1391ش، ص88-92.
منابع
طوسی، اسدالله، «نقدي بر رويکرد فمينيستي به تعليم و تربيت زنان»، مجلۀ اسلام و پژوهشهای تربیتی، سال چهارم، شمارۀ ا1، بهار و تابستان 1391ش.
قائمي، علي، سازندگي و تربيت دختران، تهران، انجمن اولياء و مربيان، 1369ش.
مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، تهران، صدرا، 1369ش.
موريس دوبس و هانری پيرون، روانشناسی اختلافی، ترجمة محمّدحسين سروری، تهران، علمي، 1368ش.
J. C. W, Funk & Wagnalls, New Encyclopedia.