<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="fa">
	<id>http://wiki.iki.ac.ir/w/api.php?action=feedcontributions&amp;feedformat=atom&amp;user=%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%B6%D8%A7+%D9%BE%D8%B1%D9%87%DB%8C%D8%B2%DA%A9%D8%A7%D8%B1</id>
	<title>دانشنامه علوم انسانی - مشارکت‌های کاربر [fa]</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="http://wiki.iki.ac.ir/w/api.php?action=feedcontributions&amp;feedformat=atom&amp;user=%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%B6%D8%A7+%D9%BE%D8%B1%D9%87%DB%8C%D8%B2%DA%A9%D8%A7%D8%B1"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="http://wiki.iki.ac.ir/fa/%D9%88%DB%8C%DA%98%D9%87:%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7/%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D9%BE%D8%B1%D9%87%DB%8C%D8%B2%DA%A9%D8%A7%D8%B1"/>
	<updated>2026-11-20T11:13:21Z</updated>
	<subtitle>مشارکت‌های کاربر</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.45.1</generator>
	<entry>
		<id>http://wiki.iki.ac.ir/w/index.php?title=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D9%84%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%88_%D9%88_%D9%85%D9%88%D9%81%D9%87_%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%81%D8%B7%D8%B1%D8%AA_%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B4%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C&amp;diff=5484</id>
		<title>بازسازی نظریه هویت لاکلاو و موفه بر اساس نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="http://wiki.iki.ac.ir/w/index.php?title=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D9%84%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%88_%D9%88_%D9%85%D9%88%D9%81%D9%87_%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%81%D8%B7%D8%B1%D8%AA_%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B4%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C&amp;diff=5484"/>
		<updated>2026-02-24T12:51:20Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;غلامرضا پرهیزکار: /* مبانی انسان‌شناختی بازسازی */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&amp;lt;big&amp;gt;&#039;&#039;&#039;بازسازی نظریه هویت لاکلاو و موفه بر اساس نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی؛&#039;&#039;&#039;  بازتعریف نظریه گفتمانی هویت لاکلاو و موفه با بهره‌گیری از مبانی دینی فطرت‌گرای شاه‌آبادی به منظور تبیین هویت‌ دینی و اجتماعی انسان.&amp;lt;/big&amp;gt; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
بازسازی نظریۀ گفتمانی هویت لاکلاو و موفه بر اساس نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی، کوششی برای پیوند میان پویایی‌های اجتماعی و ریشه‌های وجودی انسان است. در این رویکرد، میل فطری به کمال مطلق جایگزین ناخودآگاه لکان شده و به‌عنوان موتور محرک انسان در پذیرش فراخوان‌های اجتماعی عمل می‌کند. هویت از این منظر، فرآیندی است که در آن انسان تحت تأثیر «فطرت ثانویه» و احتجاب، گاه کمالات محدود دنیوی را به اشتباه به‌عنوان معشوق حقیقی برمی‌گزیند؛ در حالی که هویت اصیل تنها از طریق انطباق فراخوان‌های گفتمان مذهبی با کشش‌های درونی به سوی خداوند شکل می‌گیرد. این بازتعریف، هویت را امری سیال اما دارای ریشه‌ای ثابت در خلقت الهی تبیین می‌کند که در تعامل میان غرایز طبیعی و کشش‌های فطری در بستر تاریخ تعین می‌یابد.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== مفهوم‌شناسی ==&lt;br /&gt;
از منظر پژوهشگران، هویت در لغت به‌معنای هستی&amp;lt;ref&amp;gt;معین، فرهنگ فارسی معین، 1362ش، 5228.&amp;lt;/ref&amp;gt; و نیز ویژگی‌هایی است که موجب شناسایی شخص می‌شود. در زبان انگلیسی، واژه «Identity» به‌معنای واقعیت وجودی یک شخص یا چیز و ویژگی‌هایی که آن را متعین می‌سازد، به کار رفته است. در تعاریف اصطلاحی، هویت هر چیزی شامل ویژگی‌های به وجود آورنده‌ای می‌شود که آن را به عنوان یک شی یا یک نوع از شی در مقایسه با دیگر چیزها مشخص و از دیگر امور متمایز می‌سازد.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص54-58.&amp;lt;/ref&amp;gt; در تعاریف جدید هویت، اهتمام به نوع شناخت و تلقی از خود مهم تلقی می‌شود. در این نگاه، انسان در چارچوب فرهنگی که در آن زندگی می‌کند و تاریخی که با حال پیوستگی دارد، به خودآگاهی و شناختی از خود می‌رسد.&amp;lt;ref&amp;gt;نوذری، «نگاه تحلیلی به روند تحول مفهوم هویت و در قالب‌های سه‌گانۀ هویت سنی، مدرنه و پست‌مدرن»، 1385، ص134.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== تاریخچه مطالعات هویت ==&lt;br /&gt;
به باور پژوهشگران، مبحث هویت از دیرباز مورد توجه بوده است. افلاطون با تمایز میان روح و تن، روح را جزء گوهرین و حقیقی انسان می‌دانست. ارسطو نیز به گونه‌ای دیگر به نفس انسانی پرداخت. دکارت در سده هفدهم به «من اندیشنده» رسید و میان ساختار مکانیکی تن و فعالیت‌های انسانی تمایز گذاشت. هیوم در سده نوزده در برابر دیدگاه‌های پیشین ایستاد و مدعا شد که در ورای افکار و احساسات، خودی مستقل وجود ندارد. دورکیم با رویکرد اجتماعی، فرد را محصول جامعه دانست. مید در چارچوب کنش متقابل نمادین، «خود» را شامل مجموع نگرش‌های دیگران و واکنش ارگانیسم به این نگرش‌ها معرفی کرد. پس از چرخش فرهنگی و زبانی، نظریه‌های جدید، هویت را اساساً امری فرهنگی یا زبانی می‌دانند و برای انسان جوهره ثابتی قائل نیستند.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص54-58.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
پژوهشگران چهار نگاه به انسان را در طول تاریخ شناسایی کرده‌اند: نگاه دینی با تأکید بر روح و نفس، نگاه جسمی متأثر از زیست‌شناسی، نگاه اجتماعی با منشأ اجتماعی برای ذهن و خود، و نگاه فرهنگی-تاریخی که انسان را موجودی سیال و محصول فرهنگ و تاریخ می‌داند. به اعتقاد آنان، این نگاه‌ها را نباید متقابل انگاشت، بلکه هر یک بعدی از ابعاد وجود انسان را توضیح می‌دهد و جمع میان آنها ضروری است.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص54-58.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== نظریه گفتمانی هویت لاکلاو و موفه ==&lt;br /&gt;
لاکلاو و موفه شکل‌گیری هویت را در چارچوب گفتمان‌ها&amp;lt;ref&amp;gt;هومر،  ژاک لاکان، 1390ش، 99-106.&amp;lt;/ref&amp;gt; و از طریق «فراخوان» تبیین می‌کنند. آنان با تأثیرپذیری از لاکان، ناخودآگاهی برای فرد قائل می‌شوند که میل به کمال را در او ایجاد کرده است. این ناخودآگاه از طریق فراخوان‌های اجتماعی پاسخ می‌یابد. فراخوان اصطلاحی است که آلتوسر برای بیان نحوه عملکرد ایدئولوژی به کار برد. به باور آلتوسر، دستگاه‌های ایدئولوژیک با فراخواندن افراد به منزلۀ سوژه، آنان را در موقعیت‌های خاصی قرار می‌دهند و از آنان انتظارات خاصی دارند.&amp;lt;ref&amp;gt;فرتر، لویی آلتوسر، 1386ش، ص122-125.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
در منطق تحلیل گفتمان، فراخوان‌ها در چارچوب گفتمان‌ها صورت می‌گیرد و گفتمان با استفاده از دال‌ها، نوع فراخوان را تعیین می‌کند. در این فرایند، زنجیره‌ای از دال‌های هم‌ارز شکل می‌گیرد که با یکدیگر مفصل‌بندی می‌شوند و معنای خاصی پیدا می‌کنند. در مقابل، زنجیره تفاوت نیز شکل می‌گیرد که شامل دال‌های طردشده است. این دو زنجیره، سازنده هویت فرد یا گروه هستند. به باور لاکلاو و موفه، شکل‌گیری هویت صرفاً در «تخاصم» با «دیگری» امکان‌پذیر است. سوژه میان خود و بیرون تناقض احساس می‌کند و این غیر بیرونی در عین تناقض، مرجع هویت او است. از آنجا که این تناقض در عرصه‌ای نامشخص و سیال است، هویت هرگز ثابت نمی‌شود و همواره احتمال تغییر آن می‌رود.&amp;lt;ref&amp;gt;سلطانی،  «تحلیل گفتمان به مثابه نظریه وروش»، 1383ش، ص171-172.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی ==&lt;br /&gt;
شاه‌آبادی با بهره‌گیری از آیۀ ۳۰ سوره روم، نظریه فطرت را مطرح کرده که در ذیل آمده است:  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
*  خداوند کمال مطلق بوده و همه کمالات را به نحو نامحدود دارا است. از آنجا که خداوند به ذات خود علم دارد و علم به ذات، مستلزم آگاهی از کمالات نامحدود خویش است، این آگاهی موجب عشق و حب خدا به ذات خود می‌گردد. در مقابل، آگاهی از نقص و ضعف، منشأ تنفر است. خداوند به‌دلیل برخورداری از بالاترین کمال و آگاهی کامل از آن، واجد عالی‌ترین درجۀ عشق به خویشتن است.&amp;lt;ref&amp;gt;شاه‌آبادی، رشحات البحار، 1387ش.ص311-346.&lt;br /&gt;
&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
* انسان به‌دلیل شباهت وجودی با خداوند که در حدیث «خلق آدم علی صورته» بدان اشاره شده، دارای برخی صفات الهی است. انسان نیز مانند خداوند می‌تواند به خود علم پیدا کند و با درک کمالات حداقلی خویش، به خود عشق ورزد.&amp;lt;ref&amp;gt;شاه‌آبادی، رشحات البحار، 1387ش.ص315.&amp;lt;/ref&amp;gt; این حب‌النفس، نخستین معشوق انسان را خود او قرار می‌دهد و ویژگی‌هایی چون خودبینی، خودپسندی و آزادی‌طلبی را در او پدید می‌آورد. فطرت انسانی در اصل، فطرت عشق به کمال مطلق است.&amp;lt;ref&amp;gt;شاه‌آبادی، فطرت عشق،  1387ش، ص29-30.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
* میل به کمالات الهی در نهاد انسان نهادینه شده است، اگرچه این کمالات به نحو نامحدود در خداوند وجود دارد. این میل فطری در انسان، مصادیق گوناگونی می‌یابد از جمله میل به علم، قدرت، حیات، سرور، عزت، آزادی و زیبایی. همه این امیال، نشانه‌هایی از جستجوی انسان برای دستیابی به کمال مطلق هستند که نمونۀ کامل آنها تنها در خداوند یافت می‌شود.&amp;lt;ref&amp;gt;شاه‌آبادی، رشحات البحار، 1387ش.ص342-346.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
* انسان به‌دلیل میل فطری به کمالات نامحدود، هیچ‌گاه از دستیابی به مراتب این کمالات سیر نمی‌شود و همواره در پی بیشتر و برتر از آن است. این جستجوی پایان‌ناپذیر تا رسیدن به خدای مطلق که واجد همه کمالات است، ادامه می‌یابد.&amp;lt;ref&amp;gt;شاه‌آبادی، رشحات البحار، 1387ش.ص342-346.&amp;lt;/ref&amp;gt; از آنجا که کمال مطلق در عالم ماده قابل دستیابی نیست، انسان همواره در حال تلاش و جستجوگری است و کسانی که به داشته‌های خود قناعت می‌کنند، برخلاف فطرت خود عمل نموده‌اند.&amp;lt;ref&amp;gt;شاه‌آبادی، فطرت عشق، 1387ش، ص109-111.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
* بسیاری از انسان‌ها با وجود میل فطری به خدا، به دلیل غلبه حب‌النفس در حد نفس خود متوقف می‌شوند و کمال مطلق را فراموش می‌کنند. اینان در تشخیص مصداق دچار اشتباه می‌گردند و ناقص را به جای کامل می‌پندارند. در نتیجه از معشوق حقیقی فاصله گرفته و به امیال دنیوی روی می‌آورند. این حالت که آیت‌الله شاه‌آبادی آن را «فطرت ثانویه» می‌نامد، موجب احتجاب فطرت عشق می‌شود.&amp;lt;ref&amp;gt;شاه‌آبادی، فطرت عشق، 1387ش، ص118 و 343.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
* انسان اگر نفس خود را با کمالات بی‌نهایت خدا مقایسه کند، به نقصان خود پی می‌برد و از خودبینی دست برمی‌دارد. در این حالت، میل به کمال مطلق در او زنده شده و به سوی خدا رهسپار می‌گردد. نفس در اینجا همچون «دیگری» در نظریه هویت، دو نقش متضاد دارد: گاه با اشتغال به خود، انسان را از کمال مطلق دور می‌کند و گاه با آگاهی‌بخشی نسبت به نقصان، او را به سوی خدا سوق می‌دهد.&amp;lt;ref&amp;gt;شاه‌آبادی، فطرت عشق،  1387ش، ص95.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== بازسازی نظریه هویت بر اساس نظریه فطرت ==&lt;br /&gt;
پژوهشگران با هدف بازسازی نظریه گفتمانی هویت، نظریۀ فطرت  شاه‌آبادی را جایگزین ناخودآگاه لکان می‌کنند. از این منظر، خداوند انسان را برای وصول به خود آفرید و شناخت و میل به کمال مطلق را در نفس انسانی قرار داد. این میل فطری ریشه در خلقت انسان بر صورت الهی دارد و او را به سوی کمال نامحدود سوق می‌دهد. جهان نیز تجلی صفات الهی است و همین امر سبب میل انسان به جهان اجتماعی می‌شود. انسان در جستجوی کمال، ناگزیر به سوی جلیات این صفات در عالم هستی از جمله در عرصۀ اجتماع روی می‌آورد.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص64-72.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== نقش فطرت ثانویه در انحراف مسیر ===&lt;br /&gt;
در این فرایند، گاه فطرت عشق دچار احتجاب می‌شود و فطرت ثانویه فعال می‌شود. انسان به جهان که نشانه‌هایی از کمال مطلق را دارد، نگاه استقلالی می‌یابد و در پی دستیابی به کمالات مخلوق رهسپار می‌شود. این افراد دو مسیر را طی می‌کنند: یا می‌خواهند خود را به خداوند بزنند و خدایی کنند و یا به جای خضوع در برابر کمال مطلق، در برابر صاحبان کمالات محدود در جهان مخلوق خضوع می‌نمایند. در هر دو حالت، انسان از مسیر اصلی فطرت منحرف شده و به جای رسیدن به کمال مطلق، در پی کمالات موقت و ناقص دنیایی می‌افتد.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص64-72.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== فرایند اجتماعی شکل‌گیری هویت ===&lt;br /&gt;
انسان با میلی که ریشه در خداجویی فطری دارد، وارد عرصه زندگی، اجتماع و تاریخ می‌شود و آگاهانه یا ناخودآگاه، در چارچوب شرایط تاریخی-اجتماعی، به دنبال رسیدن به خدا و صفات او است. این میل گاه با تشخیص درست همراه می‌شود و انسان با شناخت خدا و کمالات مطلق او، در برابرش خضوع می‌کند و به عبودیت می‌پردازد. اما بسیاری اوقات نیز این میل به صورت مبهم فعال می‌شود و انسان کمال‌جو، بی‌آنکه بداند دقیقاً چه می‌خواهد، به جستجو می‌پردازد و در پی جبران کمبودی که در وجود خویش احساس می‌کند، به سمت هر چیزی که نشانه‌هایی از صفات الهی را دارد، می‌رود. از همین‌رو است که فراخوان‌های اجتماعی در زندگی او اهمیت ویژه‌ای می‌یابند.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص64-72.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== هویت عام دینی و نقش فراخوان‌ها ===&lt;br /&gt;
میل درونی مورد بحث، نوعی هویت عمومی برای انسان‌ها ایجاد می‌کند که می‌توان آن را به اعتبار نسبتی که با خدای خالق پیدا می‌کند، هویت عام دینی یا الهی نامید. همه انسان‌ها حتی ملحدان نیز دارای این هویت عام الهی هستند. آنان در زندگی اجتماعی، بر اساس میل فطری به کمال مطلق، در برابر فراخوان‌های گفتمانی که آنان را به قدرت، زیبایی، مالکیت و مانند آن دعوت می‌کند، واکنش نشان می‌دهند. انسان با ارزیابی عقلانی و مبتنی بر دانش‌ها و تجربیات پیشین، از میان فراخوان‌ها دست به گزینش می‌زند و فراخوان‌هایی را می‌پذیرد که با اموال درونی‌اش سازگاری بیشتری دارند. اما تا زمانی که به مصداق واقعی کمال مطلق نرسد، از آنچه به دست می‌آورد زود زده می‌شود و پیوسته به دنبال بیشتر و برتر از آن می‌گردد.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص64-72.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== آسیب‌شناسی تشخیص نادرست مصداق ===&lt;br /&gt;
این حرکت ناخودآگاه ممکن است منشأ شقاوت فرد شود، چنان‌که تواضع در برابر ثروتمندان به‌دلیل ثروتشان، به جای تواضع در برابر خدای مالک مطلق، نوعی شرک خفی در عبادت است. چنین چیزی برای مؤمنان نیز بسیار رخ می‌دهد و همان شرک خفی است که بسیاری در دام آن گرفتارند. تواضع در برابر قدرتمندان یا دانشمندان به خاطر قدرت یا علمشان نیز از همین قبیل است. بر اساس معارف دینی، میل به کمال که به شرک خفی می‌انجامد را نباید سرکوب کرد، بلکه باید نگاه استقلالی به تجلیات خدا به نگاه تبعی تبدیل شود تا در پس این نشانه‌ها به خداشناسی رسید.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص64-72.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== تعامل فطرت و طبیعت در ساخت هویت ===&lt;br /&gt;
نسبت ژرف میان هویت انسانی و هویت الهی از نحوه خلقت انسان در ربط با خدا ناشی می‌شود. انسان افزون بر فطرت، طبیعت نیز دارد و در عالم ملک که روح با بدن همراه است، غرایز مرتبط با بدن نیز فعال می‌شود. این دو نوع ویژگی در اجتماع و تاریخ متأثر از امکانات و شرایط تاریخی-اجتماعی به‌صورت استقلالی یا ترکیبی عمل می‌کنند. برای نمونه، انسان غریزه گرسنگی خود را با سفره‌ای آراسته برطرف می‌سازد که این کنش ناشی از ترکیب میل طبیعی رفع گرسنگی و میل فطری زیبایی‌دوستی است. در شرایط تاریخی که مصرف‌گرایی اهمیت یافته، افراد برای تأمین غریزه گرسنگی، آن را با میل به احترام و متفاوت بودن نیز همراه می‌سازند.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص64-72.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== تمایز هویت اصیل از هویت غیراصلی ===&lt;br /&gt;
هویت عمومی مورد بحث، هر چند در کلیت خود هویتی دینی است، اما به‌دلیل تشخیص اشتباه مصداق و تعلق آن به مرحلۀ فطرت ثانویه، هویتی غیراصلی است. هویت اصیل زمانی تحقق می‌یابد که این روند به‌صورت آگاهانه و با تشخیص درست مصداق اتفاق بیفتد. در این صورت، انسان به هویت دینی  می‌رسد. در هویت دینی نیز همان مکانیزم سابق فعال می‌شود، با این تفاوت که فراخوان‌ها در گفتمان‌های مذهبی، مستقیماً به کمال مطلق دعوت می‌کنند و افراد را به همانندی با او از طریق عبودیت فرامی‌خوانند. تجلیات دنیایی نیز به مثابه نشانۀ او معرفی می‌شوند و شناخت و استفاده از آنها به مثابه ابزار دستیابی به کمال مورد تأکید قرار می‌گیرد. در این حالت، فراخوان‌های بیرونی مذهبی با فراخوان‌های درونی فطری در انطباق کامل قرار می‌گیرند و افرادی که میل فطری آنان به خودآگاهی بیشتری رسیده باشد، به این فراخوان‌ها گوش فرا می‌دهند و هویت اصلی مذهبی آنان ساخته می‌شود.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص64-72.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
== پانویس ==&lt;br /&gt;
{{پانویس}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== منابع ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* پرهزکار، غلام‌رضا، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، فصلنامه اسلام و علوم اجتماعي، شمارۀ 18، 1396ش.&lt;br /&gt;
* سلطانی، سیدعلی اصغر، تحلیل گفتمان به مثابه نظریه وروش، نشریه علوم سیاسی، شماره 28، 1383ش.&lt;br /&gt;
* شاه‌آبادی، میرزا محمدعلی، رشحات البحار، تصحیح، تحقیق و ترجمه: زهد ویسی، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1387ش.&lt;br /&gt;
* شاه‌آبادی، میرزا محمدعلی، فطرت عشق، شرح: فاضل گلپایگانی، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1387ش.&lt;br /&gt;
* فرتر، لوک، لویی آلتوسر، ترجمۀ آریان امیراحمدیف تهران، مرکز، 1386ش.&lt;br /&gt;
* معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، امیرکبیر، 1362ش.&lt;br /&gt;
* نوذری، حسین‌علی، «نگاه تحلیلی به روند تحول مفهوم هویت و در قالب‌های سه‌گانۀ هویت سنی، مدرنه و پست‌مدرن»، فصلنامۀ مطالعات ملی، شمارۀ 2، 1385ش.&lt;br /&gt;
* هومر، شون، ژاک لاکان، ترجمۀ محمدعلی جعفری و سیدمحمدابراهیم طاهایی، تهران، ققنوس، 1385ش.&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>غلامرضا پرهیزکار</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>http://wiki.iki.ac.ir/w/index.php?title=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D9%84%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%88_%D9%88_%D9%85%D9%88%D9%81%D9%87_%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%81%D8%B7%D8%B1%D8%AA_%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B4%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C&amp;diff=5483</id>
		<title>بازسازی نظریه هویت لاکلاو و موفه بر اساس نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="http://wiki.iki.ac.ir/w/index.php?title=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D9%84%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%88_%D9%88_%D9%85%D9%88%D9%81%D9%87_%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%81%D8%B7%D8%B1%D8%AA_%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B4%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C&amp;diff=5483"/>
		<updated>2026-02-24T12:50:12Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;غلامرضا پرهیزکار: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&amp;lt;big&amp;gt;&#039;&#039;&#039;بازسازی نظریه هویت لاکلاو و موفه بر اساس نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی؛&#039;&#039;&#039;  بازتعریف نظریه گفتمانی هویت لاکلاو و موفه با بهره‌گیری از مبانی دینی فطرت‌گرای شاه‌آبادی به منظور تبیین هویت‌ دینی و اجتماعی انسان.&amp;lt;/big&amp;gt; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
بازسازی نظریۀ گفتمانی هویت لاکلاو و موفه بر اساس نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی، کوششی برای پیوند میان پویایی‌های اجتماعی و ریشه‌های وجودی انسان است. در این رویکرد، میل فطری به کمال مطلق جایگزین ناخودآگاه لکان شده و به‌عنوان موتور محرک انسان در پذیرش فراخوان‌های اجتماعی عمل می‌کند. هویت از این منظر، فرآیندی است که در آن انسان تحت تأثیر «فطرت ثانویه» و احتجاب، گاه کمالات محدود دنیوی را به اشتباه به‌عنوان معشوق حقیقی برمی‌گزیند؛ در حالی که هویت اصیل تنها از طریق انطباق فراخوان‌های گفتمان مذهبی با کشش‌های درونی به سوی خداوند شکل می‌گیرد. این بازتعریف، هویت را امری سیال اما دارای ریشه‌ای ثابت در خلقت الهی تبیین می‌کند که در تعامل میان غرایز طبیعی و کشش‌های فطری در بستر تاریخ تعین می‌یابد.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== مفهوم‌شناسی ==&lt;br /&gt;
از منظر پژوهشگران، هویت در لغت به‌معنای هستی&amp;lt;ref&amp;gt;معین، فرهنگ فارسی معین، 1362ش، 5228.&amp;lt;/ref&amp;gt; و نیز ویژگی‌هایی است که موجب شناسایی شخص می‌شود. در زبان انگلیسی، واژه «Identity» به‌معنای واقعیت وجودی یک شخص یا چیز و ویژگی‌هایی که آن را متعین می‌سازد، به کار رفته است. در تعاریف اصطلاحی، هویت هر چیزی شامل ویژگی‌های به وجود آورنده‌ای می‌شود که آن را به عنوان یک شی یا یک نوع از شی در مقایسه با دیگر چیزها مشخص و از دیگر امور متمایز می‌سازد.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص54-58.&amp;lt;/ref&amp;gt; در تعاریف جدید هویت، اهتمام به نوع شناخت و تلقی از خود مهم تلقی می‌شود. در این نگاه، انسان در چارچوب فرهنگی که در آن زندگی می‌کند و تاریخی که با حال پیوستگی دارد، به خودآگاهی و شناختی از خود می‌رسد.&amp;lt;ref&amp;gt;نوذری، «نگاه تحلیلی به روند تحول مفهوم هویت و در قالب‌های سه‌گانۀ هویت سنی، مدرنه و پست‌مدرن»، 1385، ص134.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== تاریخچه مطالعات هویت ==&lt;br /&gt;
به باور پژوهشگران، مبحث هویت از دیرباز مورد توجه بوده است. افلاطون با تمایز میان روح و تن، روح را جزء گوهرین و حقیقی انسان می‌دانست. ارسطو نیز به گونه‌ای دیگر به نفس انسانی پرداخت. دکارت در سده هفدهم به «من اندیشنده» رسید و میان ساختار مکانیکی تن و فعالیت‌های انسانی تمایز گذاشت. هیوم در سده نوزده در برابر دیدگاه‌های پیشین ایستاد و مدعا شد که در ورای افکار و احساسات، خودی مستقل وجود ندارد. دورکیم با رویکرد اجتماعی، فرد را محصول جامعه دانست. مید در چارچوب کنش متقابل نمادین، «خود» را شامل مجموع نگرش‌های دیگران و واکنش ارگانیسم به این نگرش‌ها معرفی کرد. پس از چرخش فرهنگی و زبانی، نظریه‌های جدید، هویت را اساساً امری فرهنگی یا زبانی می‌دانند و برای انسان جوهره ثابتی قائل نیستند.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص54-58.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
پژوهشگران چهار نگاه به انسان را در طول تاریخ شناسایی کرده‌اند: نگاه دینی با تأکید بر روح و نفس، نگاه جسمی متأثر از زیست‌شناسی، نگاه اجتماعی با منشأ اجتماعی برای ذهن و خود، و نگاه فرهنگی-تاریخی که انسان را موجودی سیال و محصول فرهنگ و تاریخ می‌داند. به اعتقاد آنان، این نگاه‌ها را نباید متقابل انگاشت، بلکه هر یک بعدی از ابعاد وجود انسان را توضیح می‌دهد و جمع میان آنها ضروری است.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص54-58.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== نظریه گفتمانی هویت لاکلاو و موفه ==&lt;br /&gt;
لاکلاو و موفه شکل‌گیری هویت را در چارچوب گفتمان‌ها&amp;lt;ref&amp;gt;هومر،  ژاک لاکان، 1390ش، 99-106.&amp;lt;/ref&amp;gt; و از طریق «فراخوان» تبیین می‌کنند. آنان با تأثیرپذیری از لاکان، ناخودآگاهی برای فرد قائل می‌شوند که میل به کمال را در او ایجاد کرده است. این ناخودآگاه از طریق فراخوان‌های اجتماعی پاسخ می‌یابد. فراخوان اصطلاحی است که آلتوسر برای بیان نحوه عملکرد ایدئولوژی به کار برد. به باور آلتوسر، دستگاه‌های ایدئولوژیک با فراخواندن افراد به منزلۀ سوژه، آنان را در موقعیت‌های خاصی قرار می‌دهند و از آنان انتظارات خاصی دارند.&amp;lt;ref&amp;gt;فرتر، لویی آلتوسر، 1386ش، ص122-125.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
در منطق تحلیل گفتمان، فراخوان‌ها در چارچوب گفتمان‌ها صورت می‌گیرد و گفتمان با استفاده از دال‌ها، نوع فراخوان را تعیین می‌کند. در این فرایند، زنجیره‌ای از دال‌های هم‌ارز شکل می‌گیرد که با یکدیگر مفصل‌بندی می‌شوند و معنای خاصی پیدا می‌کنند. در مقابل، زنجیره تفاوت نیز شکل می‌گیرد که شامل دال‌های طردشده است. این دو زنجیره، سازنده هویت فرد یا گروه هستند. به باور لاکلاو و موفه، شکل‌گیری هویت صرفاً در «تخاصم» با «دیگری» امکان‌پذیر است. سوژه میان خود و بیرون تناقض احساس می‌کند و این غیر بیرونی در عین تناقض، مرجع هویت او است. از آنجا که این تناقض در عرصه‌ای نامشخص و سیال است، هویت هرگز ثابت نمی‌شود و همواره احتمال تغییر آن می‌رود.&amp;lt;ref&amp;gt;سلطانی،  «تحلیل گفتمان به مثابه نظریه وروش»، 1383ش، ص171-172.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی ==&lt;br /&gt;
شاه‌آبادی با بهره‌گیری از آیۀ ۳۰ سوره روم، نظریه فطرت را مطرح کرده که در ذیل آمده است:  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
*  خداوند کمال مطلق بوده و همه کمالات را به نحو نامحدود دارا است. از آنجا که خداوند به ذات خود علم دارد و علم به ذات، مستلزم آگاهی از کمالات نامحدود خویش است، این آگاهی موجب عشق و حب خدا به ذات خود می‌گردد. در مقابل، آگاهی از نقص و ضعف، منشأ تنفر است. خداوند به‌دلیل برخورداری از بالاترین کمال و آگاهی کامل از آن، واجد عالی‌ترین درجۀ عشق به خویشتن است.&amp;lt;ref&amp;gt;شاه‌آبادی، رشحات البحار، 1387ش.ص311-346.&lt;br /&gt;
&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
* انسان به‌دلیل شباهت وجودی با خداوند که در حدیث «خلق آدم علی صورته» بدان اشاره شده، دارای برخی صفات الهی است. انسان نیز مانند خداوند می‌تواند به خود علم پیدا کند و با درک کمالات حداقلی خویش، به خود عشق ورزد.&amp;lt;ref&amp;gt;شاه‌آبادی، رشحات البحار، 1387ش.ص315.&amp;lt;/ref&amp;gt; این حب‌النفس، نخستین معشوق انسان را خود او قرار می‌دهد و ویژگی‌هایی چون خودبینی، خودپسندی و آزادی‌طلبی را در او پدید می‌آورد. فطرت انسانی در اصل، فطرت عشق به کمال مطلق است.&amp;lt;ref&amp;gt;شاه‌آبادی، فطرت عشق،  1387ش، ص29-30.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
* میل به کمالات الهی در نهاد انسان نهادینه شده است، اگرچه این کمالات به نحو نامحدود در خداوند وجود دارد. این میل فطری در انسان، مصادیق گوناگونی می‌یابد از جمله میل به علم، قدرت، حیات، سرور، عزت، آزادی و زیبایی. همه این امیال، نشانه‌هایی از جستجوی انسان برای دستیابی به کمال مطلق هستند که نمونۀ کامل آنها تنها در خداوند یافت می‌شود.&amp;lt;ref&amp;gt;شاه‌آبادی، رشحات البحار، 1387ش.ص342-346.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
* انسان به‌دلیل میل فطری به کمالات نامحدود، هیچ‌گاه از دستیابی به مراتب این کمالات سیر نمی‌شود و همواره در پی بیشتر و برتر از آن است. این جستجوی پایان‌ناپذیر تا رسیدن به خدای مطلق که واجد همه کمالات است، ادامه می‌یابد.&amp;lt;ref&amp;gt;شاه‌آبادی، رشحات البحار، 1387ش.ص342-346.&amp;lt;/ref&amp;gt; از آنجا که کمال مطلق در عالم ماده قابل دستیابی نیست، انسان همواره در حال تلاش و جستجوگری است و کسانی که به داشته‌های خود قناعت می‌کنند، برخلاف فطرت خود عمل نموده‌اند.&amp;lt;ref&amp;gt;شاه‌آبادی، فطرت عشق، 1387ش، ص109-111.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
* بسیاری از انسان‌ها با وجود میل فطری به خدا، به دلیل غلبه حب‌النفس در حد نفس خود متوقف می‌شوند و کمال مطلق را فراموش می‌کنند. اینان در تشخیص مصداق دچار اشتباه می‌گردند و ناقص را به جای کامل می‌پندارند. در نتیجه از معشوق حقیقی فاصله گرفته و به امیال دنیوی روی می‌آورند. این حالت که آیت‌الله شاه‌آبادی آن را «فطرت ثانویه» می‌نامد، موجب احتجاب فطرت عشق می‌شود.&amp;lt;ref&amp;gt;شاه‌آبادی، فطرت عشق، 1387ش، ص118 و 343.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
* انسان اگر نفس خود را با کمالات بی‌نهایت خدا مقایسه کند، به نقصان خود پی می‌برد و از خودبینی دست برمی‌دارد. در این حالت، میل به کمال مطلق در او زنده شده و به سوی خدا رهسپار می‌گردد. نفس در اینجا همچون «دیگری» در نظریه هویت، دو نقش متضاد دارد: گاه با اشتغال به خود، انسان را از کمال مطلق دور می‌کند و گاه با آگاهی‌بخشی نسبت به نقصان، او را به سوی خدا سوق می‌دهد.&amp;lt;ref&amp;gt;شاه‌آبادی، فطرت عشق،  1387ش، ص95.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== بازسازی نظریه هویت بر اساس نظریه فطرت ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== مبانی انسان‌شناختی بازسازی ===&lt;br /&gt;
پژوهشگران با هدف بازسازی نظریه گفتمانی هویت، نظریۀ فطرت  شاه‌آبادی را جایگزین ناخودآگاه لکان می‌کنند. از این منظر، خداوند انسان را برای وصول به خود آفرید و شناخت و میل به کمال مطلق را در نفس انسانی قرار داد. این میل فطری ریشه در خلقت انسان بر صورت الهی دارد و او را به سوی کمال نامحدود سوق می‌دهد. جهان نیز تجلی صفات الهی است و همین امر سبب میل انسان به جهان اجتماعی می‌شود. انسان در جستجوی کمال، ناگزیر به سوی جلیات این صفات در عالم هستی از جمله در عرصۀ اجتماع روی می‌آورد.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص64-72.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== نقش فطرت ثانویه در انحراف مسیر ===&lt;br /&gt;
در این فرایند، گاه فطرت عشق دچار احتجاب می‌شود و فطرت ثانویه فعال می‌شود. انسان به جهان که نشانه‌هایی از کمال مطلق را دارد، نگاه استقلالی می‌یابد و در پی دستیابی به کمالات مخلوق رهسپار می‌شود. این افراد دو مسیر را طی می‌کنند: یا می‌خواهند خود را به خداوند بزنند و خدایی کنند و یا به جای خضوع در برابر کمال مطلق، در برابر صاحبان کمالات محدود در جهان مخلوق خضوع می‌نمایند. در هر دو حالت، انسان از مسیر اصلی فطرت منحرف شده و به جای رسیدن به کمال مطلق، در پی کمالات موقت و ناقص دنیایی می‌افتد.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص64-72.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== فرایند اجتماعی شکل‌گیری هویت ===&lt;br /&gt;
انسان با میلی که ریشه در خداجویی فطری دارد، وارد عرصه زندگی، اجتماع و تاریخ می‌شود و آگاهانه یا ناخودآگاه، در چارچوب شرایط تاریخی-اجتماعی، به دنبال رسیدن به خدا و صفات او است. این میل گاه با تشخیص درست همراه می‌شود و انسان با شناخت خدا و کمالات مطلق او، در برابرش خضوع می‌کند و به عبودیت می‌پردازد. اما بسیاری اوقات نیز این میل به صورت مبهم فعال می‌شود و انسان کمال‌جو، بی‌آنکه بداند دقیقاً چه می‌خواهد، به جستجو می‌پردازد و در پی جبران کمبودی که در وجود خویش احساس می‌کند، به سمت هر چیزی که نشانه‌هایی از صفات الهی را دارد، می‌رود. از همین‌رو است که فراخوان‌های اجتماعی در زندگی او اهمیت ویژه‌ای می‌یابند.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص64-72.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== هویت عام دینی و نقش فراخوان‌ها ===&lt;br /&gt;
میل درونی مورد بحث، نوعی هویت عمومی برای انسان‌ها ایجاد می‌کند که می‌توان آن را به اعتبار نسبتی که با خدای خالق پیدا می‌کند، هویت عام دینی یا الهی نامید. همه انسان‌ها حتی ملحدان نیز دارای این هویت عام الهی هستند. آنان در زندگی اجتماعی، بر اساس میل فطری به کمال مطلق، در برابر فراخوان‌های گفتمانی که آنان را به قدرت، زیبایی، مالکیت و مانند آن دعوت می‌کند، واکنش نشان می‌دهند. انسان با ارزیابی عقلانی و مبتنی بر دانش‌ها و تجربیات پیشین، از میان فراخوان‌ها دست به گزینش می‌زند و فراخوان‌هایی را می‌پذیرد که با اموال درونی‌اش سازگاری بیشتری دارند. اما تا زمانی که به مصداق واقعی کمال مطلق نرسد، از آنچه به دست می‌آورد زود زده می‌شود و پیوسته به دنبال بیشتر و برتر از آن می‌گردد.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص64-72.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== آسیب‌شناسی تشخیص نادرست مصداق ===&lt;br /&gt;
این حرکت ناخودآگاه ممکن است منشأ شقاوت فرد شود، چنان‌که تواضع در برابر ثروتمندان به‌دلیل ثروتشان، به جای تواضع در برابر خدای مالک مطلق، نوعی شرک خفی در عبادت است. چنین چیزی برای مؤمنان نیز بسیار رخ می‌دهد و همان شرک خفی است که بسیاری در دام آن گرفتارند. تواضع در برابر قدرتمندان یا دانشمندان به خاطر قدرت یا علمشان نیز از همین قبیل است. بر اساس معارف دینی، میل به کمال که به شرک خفی می‌انجامد را نباید سرکوب کرد، بلکه باید نگاه استقلالی به تجلیات خدا به نگاه تبعی تبدیل شود تا در پس این نشانه‌ها به خداشناسی رسید.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص64-72.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== تعامل فطرت و طبیعت در ساخت هویت ===&lt;br /&gt;
نسبت ژرف میان هویت انسانی و هویت الهی از نحوه خلقت انسان در ربط با خدا ناشی می‌شود. انسان افزون بر فطرت، طبیعت نیز دارد و در عالم ملک که روح با بدن همراه است، غرایز مرتبط با بدن نیز فعال می‌شود. این دو نوع ویژگی در اجتماع و تاریخ متأثر از امکانات و شرایط تاریخی-اجتماعی به‌صورت استقلالی یا ترکیبی عمل می‌کنند. برای نمونه، انسان غریزه گرسنگی خود را با سفره‌ای آراسته برطرف می‌سازد که این کنش ناشی از ترکیب میل طبیعی رفع گرسنگی و میل فطری زیبایی‌دوستی است. در شرایط تاریخی که مصرف‌گرایی اهمیت یافته، افراد برای تأمین غریزه گرسنگی، آن را با میل به احترام و متفاوت بودن نیز همراه می‌سازند.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص64-72.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== تمایز هویت اصیل از هویت غیراصلی ===&lt;br /&gt;
هویت عمومی مورد بحث، هر چند در کلیت خود هویتی دینی است، اما به‌دلیل تشخیص اشتباه مصداق و تعلق آن به مرحلۀ فطرت ثانویه، هویتی غیراصلی است. هویت اصیل زمانی تحقق می‌یابد که این روند به‌صورت آگاهانه و با تشخیص درست مصداق اتفاق بیفتد. در این صورت، انسان به هویت دینی  می‌رسد. در هویت دینی نیز همان مکانیزم سابق فعال می‌شود، با این تفاوت که فراخوان‌ها در گفتمان‌های مذهبی، مستقیماً به کمال مطلق دعوت می‌کنند و افراد را به همانندی با او از طریق عبودیت فرامی‌خوانند. تجلیات دنیایی نیز به مثابه نشانۀ او معرفی می‌شوند و شناخت و استفاده از آنها به مثابه ابزار دستیابی به کمال مورد تأکید قرار می‌گیرد. در این حالت، فراخوان‌های بیرونی مذهبی با فراخوان‌های درونی فطری در انطباق کامل قرار می‌گیرند و افرادی که میل فطری آنان به خودآگاهی بیشتری رسیده باشد، به این فراخوان‌ها گوش فرا می‌دهند و هویت اصلی مذهبی آنان ساخته می‌شود.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص64-72.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
== پانویس ==&lt;br /&gt;
{{پانویس}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== منابع ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* پرهزکار، غلام‌رضا، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، فصلنامه اسلام و علوم اجتماعي، شمارۀ 18، 1396ش.&lt;br /&gt;
* سلطانی، سیدعلی اصغر، تحلیل گفتمان به مثابه نظریه وروش، نشریه علوم سیاسی، شماره 28، 1383ش.&lt;br /&gt;
* شاه‌آبادی، میرزا محمدعلی، رشحات البحار، تصحیح، تحقیق و ترجمه: زهد ویسی، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1387ش.&lt;br /&gt;
* شاه‌آبادی، میرزا محمدعلی، فطرت عشق، شرح: فاضل گلپایگانی، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1387ش.&lt;br /&gt;
* فرتر، لوک، لویی آلتوسر، ترجمۀ آریان امیراحمدیف تهران، مرکز، 1386ش.&lt;br /&gt;
* معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، امیرکبیر، 1362ش.&lt;br /&gt;
* نوذری، حسین‌علی، «نگاه تحلیلی به روند تحول مفهوم هویت و در قالب‌های سه‌گانۀ هویت سنی، مدرنه و پست‌مدرن»، فصلنامۀ مطالعات ملی، شمارۀ 2، 1385ش.&lt;br /&gt;
* هومر، شون، ژاک لاکان، ترجمۀ محمدعلی جعفری و سیدمحمدابراهیم طاهایی، تهران، ققنوس، 1385ش.&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>غلامرضا پرهیزکار</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>http://wiki.iki.ac.ir/w/index.php?title=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D9%84%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%88_%D9%88_%D9%85%D9%88%D9%81%D9%87_%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%81%D8%B7%D8%B1%D8%AA_%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B4%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C&amp;diff=5482</id>
		<title>بازسازی نظریه هویت لاکلاو و موفه بر اساس نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="http://wiki.iki.ac.ir/w/index.php?title=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D9%84%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%88_%D9%88_%D9%85%D9%88%D9%81%D9%87_%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%81%D8%B7%D8%B1%D8%AA_%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B4%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C&amp;diff=5482"/>
		<updated>2026-02-24T12:42:46Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;غلامرضا پرهیزکار: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&amp;lt;big&amp;gt;&#039;&#039;&#039;بازسازی نظریه هویت لاکلاو و موفه بر اساس نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی؛&#039;&#039;&#039;  بازتعریف نظریه گفتمانی هویت لاکلاو و موفه با بهره‌گیری از مبانی دینی فطرت‌گرای شاه‌آبادی به منظور تبیین هویت‌های دینی و اجتماعی انسان.&amp;lt;/big&amp;gt; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
بازسازی نظریۀ گفتمانی هویت لاکلاو و موفه بر اساس نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی، کوششی برای پیوند میان پویایی‌های اجتماعی و ریشه‌های وجودی انسان است. در این رویکرد، میل فطری به کمال مطلق جایگزین ناخودآگاه لکان شده و به‌عنوان موتور محرک انسان در پذیرش فراخوان‌های اجتماعی عمل می‌کند. هویت از این منظر، فرآیندی است که در آن انسان تحت تأثیر «فطرت ثانویه» و احتجاب، گاه کمالات محدود دنیوی را به اشتباه به‌عنوان معشوق حقیقی برمی‌گزیند؛ در حالی که هویت اصیل تنها از طریق انطباق فراخوان‌های گفتمان مذهبی با کشش‌های درونی به سوی خداوند شکل می‌گیرد. این بازتعریف، هویت را امری سیال اما دارای ریشه‌ای ثابت در خلقت الهی تبیین می‌کند که در تعامل میان غرایز طبیعی و کشش‌های فطری در بستر تاریخ تعین می‌یابد.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== مفهوم‌شناسی ==&lt;br /&gt;
از منظر پژوهشگران، هویت در لغت به‌معنای هستی&amp;lt;ref&amp;gt;معین، فرهنگ فارسی معین، 1362ش، 5228.&amp;lt;/ref&amp;gt; و نیز ویژگی‌هایی است که موجب شناسایی شخص می‌شود. در زبان انگلیسی، واژه «Identity» به‌معنای واقعیت وجودی یک شخص یا چیز و ویژگی‌هایی که آن را متعین می‌سازد، به کار رفته است. در تعاریف اصطلاحی، هویت هر چیزی شامل ویژگی‌های به وجود آورنده‌ای می‌شود که آن را به عنوان یک شی یا یک نوع از شی در مقایسه با دیگر چیزها مشخص و از دیگر امور متمایز می‌سازد.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص54-58.&amp;lt;/ref&amp;gt; در تعاریف جدید هویت، اهتمام به نوع شناخت و تلقی از خود مهم تلقی می‌شود. در این نگاه، انسان در چارچوب فرهنگی که در آن زندگی می‌کند و تاریخی که با حال پیوستگی دارد، به خودآگاهی و شناختی از خود می‌رسد.&amp;lt;ref&amp;gt;نوذری، «نگاه تحلیلی به روند تحول مفهوم هویت و در قالب‌های سه‌گانۀ هویت سنی، مدرنه و پست‌مدرن»، 1385، ص134.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== تاریخچه مطالعات هویت ==&lt;br /&gt;
به باور پژوهشگران، مبحث هویت از دیرباز مورد توجه بوده است. افلاطون با تمایز میان روح و تن، روح را جزء گوهرین و حقیقی انسان می‌دانست. ارسطو نیز به گونه‌ای دیگر به نفس انسانی پرداخت. دکارت در سده هفدهم به «من اندیشنده» رسید و میان ساختار مکانیکی تن و فعالیت‌های انسانی تمایز گذاشت. هیوم در سده نوزده در برابر دیدگاه‌های پیشین ایستاد و مدعا شد که در ورای افکار و احساسات، خودی مستقل وجود ندارد. دورکیم با رویکرد اجتماعی، فرد را محصول جامعه دانست. مید در چارچوب کنش متقابل نمادین، «خود» را شامل مجموع نگرش‌های دیگران و واکنش ارگانیسم به این نگرش‌ها معرفی کرد. پس از چرخش فرهنگی و زبانی، نظریه‌های جدید، هویت را اساساً امری فرهنگی یا زبانی می‌دانند و برای انسان جوهره ثابتی قائل نیستند.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص54-58.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
پژوهشگران چهار نگاه به انسان را در طول تاریخ شناسایی کرده‌اند: نگاه دینی با تأکید بر روح و نفس، نگاه جسمی متأثر از زیست‌شناسی، نگاه اجتماعی با منشأ اجتماعی برای ذهن و خود، و نگاه فرهنگی-تاریخی که انسان را موجودی سیال و محصول فرهنگ و تاریخ می‌داند. به اعتقاد آنان، این نگاه‌ها را نباید متقابل انگاشت، بلکه هر یک بعدی از ابعاد وجود انسان را توضیح می‌دهد و جمع میان آنها ضروری است.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص54-58.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== نظریه گفتمانی هویت لاکلاو و موفه ==&lt;br /&gt;
لاکلاو و موفه شکل‌گیری هویت را در چارچوب گفتمان‌ها&amp;lt;ref&amp;gt;هومر،  ژاک لاکان، 1390ش، 99-106.&amp;lt;/ref&amp;gt; و از طریق «فراخوان» تبیین می‌کنند. آنان با تأثیرپذیری از لاکان، ناخودآگاهی برای فرد قائل می‌شوند که میل به کمال را در او ایجاد کرده است. این ناخودآگاه از طریق فراخوان‌های اجتماعی پاسخ می‌یابد. فراخوان اصطلاحی است که آلتوسر برای بیان نحوه عملکرد ایدئولوژی به کار برد. به باور آلتوسر، دستگاه‌های ایدئولوژیک با فراخواندن افراد به منزلۀ سوژه، آنان را در موقعیت‌های خاصی قرار می‌دهند و از آنان انتظارات خاصی دارند.&amp;lt;ref&amp;gt;فرتر، لویی آلتوسر، 1386ش، ص122-125.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
در منطق تحلیل گفتمان، فراخوان‌ها در چارچوب گفتمان‌ها صورت می‌گیرد و گفتمان با استفاده از دال‌ها، نوع فراخوان را تعیین می‌کند. در این فرایند، زنجیره‌ای از دال‌های هم‌ارز شکل می‌گیرد که با یکدیگر مفصل‌بندی می‌شوند و معنای خاصی پیدا می‌کنند. در مقابل، زنجیره تفاوت نیز شکل می‌گیرد که شامل دال‌های طردشده است. این دو زنجیره، سازنده هویت فرد یا گروه هستند. به باور لاکلاو و موفه، شکل‌گیری هویت صرفاً در «تخاصم» با «دیگری» امکان‌پذیر است. سوژه میان خود و بیرون تناقض احساس می‌کند و این غیر بیرونی در عین تناقض، مرجع هویت او است. از آنجا که این تناقض در عرصه‌ای نامشخص و سیال است، هویت هرگز ثابت نمی‌شود و همواره احتمال تغییر آن می‌رود.&amp;lt;ref&amp;gt;سلطانی،  «تحلیل گفتمان به مثابه نظریه وروش»، 1383ش، ص171-172.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی ==&lt;br /&gt;
شاه‌آبادی با بهره‌گیری از آیۀ ۳۰ سوره روم، نظریه فطرت را مطرح کرده که در ذیل آمده است:  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
*  خداوند کمال مطلق بوده و همه کمالات را به نحو نامحدود دارا است. از آنجا که خداوند به ذات خود علم دارد و علم به ذات، مستلزم آگاهی از کمالات نامحدود خویش است، این آگاهی موجب عشق و حب خدا به ذات خود می‌گردد. در مقابل، آگاهی از نقص و ضعف، منشأ تنفر است. خداوند به‌دلیل برخورداری از بالاترین کمال و آگاهی کامل از آن، واجد عالی‌ترین درجۀ عشق به خویشتن است.&amp;lt;ref&amp;gt;شاه‌آبادی، رشحات البحار، 1387ش.ص311-346.&lt;br /&gt;
&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
* انسان به‌دلیل شباهت وجودی با خداوند که در حدیث «خلق آدم علی صورته» بدان اشاره شده، دارای برخی صفات الهی است. انسان نیز مانند خداوند می‌تواند به خود علم پیدا کند و با درک کمالات حداقلی خویش، به خود عشق ورزد.&amp;lt;ref&amp;gt;شاه‌آبادی، رشحات البحار، 1387ش.ص315.&amp;lt;/ref&amp;gt; این حب‌النفس، نخستین معشوق انسان را خود او قرار می‌دهد و ویژگی‌هایی چون خودبینی، خودپسندی و آزادی‌طلبی را در او پدید می‌آورد. فطرت انسانی در اصل، فطرت عشق به کمال مطلق است.&amp;lt;ref&amp;gt;شاه‌آبادی، فطرت عشق،  1387ش، ص29-30.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
* میل به کمالات الهی در نهاد انسان نهادینه شده است، اگرچه این کمالات به نحو نامحدود در خداوند وجود دارد. این میل فطری در انسان، مصادیق گوناگونی می‌یابد از جمله میل به علم، قدرت، حیات، سرور، عزت، آزادی و زیبایی. همه این امیال، نشانه‌هایی از جستجوی انسان برای دستیابی به کمال مطلق هستند که نمونۀ کامل آنها تنها در خداوند یافت می‌شود.&amp;lt;ref&amp;gt;شاه‌آبادی، رشحات البحار، 1387ش.ص342-346.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
* انسان به‌دلیل میل فطری به کمالات نامحدود، هیچ‌گاه از دستیابی به مراتب این کمالات سیر نمی‌شود و همواره در پی بیشتر و برتر از آن است. این جستجوی پایان‌ناپذیر تا رسیدن به خدای مطلق که واجد همه کمالات است، ادامه می‌یابد.&amp;lt;ref&amp;gt;شاه‌آبادی، رشحات البحار، 1387ش.ص342-346.&amp;lt;/ref&amp;gt; از آنجا که کمال مطلق در عالم ماده قابل دستیابی نیست، انسان همواره در حال تلاش و جستجوگری است و کسانی که به داشته‌های خود قناعت می‌کنند، برخلاف فطرت خود عمل نموده‌اند.&amp;lt;ref&amp;gt;شاه‌آبادی، فطرت عشق، 1387ش، ص109-111.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
* بسیاری از انسان‌ها با وجود میل فطری به خدا، به دلیل غلبه حب‌النفس در حد نفس خود متوقف می‌شوند و کمال مطلق را فراموش می‌کنند. اینان در تشخیص مصداق دچار اشتباه می‌گردند و ناقص را به جای کامل می‌پندارند. در نتیجه از معشوق حقیقی فاصله گرفته و به امیال دنیوی روی می‌آورند. این حالت که آیت‌الله شاه‌آبادی آن را «فطرت ثانویه» می‌نامد، موجب احتجاب فطرت عشق می‌شود.&amp;lt;ref&amp;gt;شاه‌آبادی، فطرت عشق، 1387ش، ص118 و 343.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
* انسان اگر نفس خود را با کمالات بی‌نهایت خدا مقایسه کند، به نقصان خود پی می‌برد و از خودبینی دست برمی‌دارد. در این حالت، میل به کمال مطلق در او زنده شده و به سوی خدا رهسپار می‌گردد. نفس در اینجا همچون «دیگری» در نظریه هویت، دو نقش متضاد دارد: گاه با اشتغال به خود، انسان را از کمال مطلق دور می‌کند و گاه با آگاهی‌بخشی نسبت به نقصان، او را به سوی خدا سوق می‌دهد.&amp;lt;ref&amp;gt;شاه‌آبادی، فطرت عشق،  1387ش، ص95.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== بازسازی نظریه هویت بر اساس نظریه فطرت ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== مبانی انسان‌شناختی بازسازی ===&lt;br /&gt;
پژوهشگران با هدف بازسازی نظریه گفتمانی هویت، نظریۀ فطرت  شاه‌آبادی را جایگزین ناخودآگاه لکان می‌کنند. از این منظر، خداوند انسان را برای وصول به خود آفرید و شناخت و میل به کمال مطلق را در نفس انسانی قرار داد. این میل فطری ریشه در خلقت انسان بر صورت الهی دارد و او را به سوی کمال نامحدود سوق می‌دهد. جهان نیز تجلی صفات الهی است و همین امر سبب میل انسان به جهان اجتماعی می‌شود. انسان در جستجوی کمال، ناگزیر به سوی جلیات این صفات در عالم هستی از جمله در عرصۀ اجتماع روی می‌آورد.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص64-72.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== نقش فطرت ثانویه در انحراف مسیر ===&lt;br /&gt;
در این فرایند، گاه فطرت عشق دچار احتجاب می‌شود و فطرت ثانویه فعال می‌شود. انسان به جهان که نشانه‌هایی از کمال مطلق را دارد، نگاه استقلالی می‌یابد و در پی دستیابی به کمالات مخلوق رهسپار می‌شود. این افراد دو مسیر را طی می‌کنند: یا می‌خواهند خود را به خداوند بزنند و خدایی کنند و یا به جای خضوع در برابر کمال مطلق، در برابر صاحبان کمالات محدود در جهان مخلوق خضوع می‌نمایند. در هر دو حالت، انسان از مسیر اصلی فطرت منحرف شده و به جای رسیدن به کمال مطلق، در پی کمالات موقت و ناقص دنیایی می‌افتد.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص64-72.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== فرایند اجتماعی شکل‌گیری هویت ===&lt;br /&gt;
انسان با میلی که ریشه در خداجویی فطری دارد، وارد عرصه زندگی، اجتماع و تاریخ می‌شود و آگاهانه یا ناخودآگاه، در چارچوب شرایط تاریخی-اجتماعی، به دنبال رسیدن به خدا و صفات او است. این میل گاه با تشخیص درست همراه می‌شود و انسان با شناخت خدا و کمالات مطلق او، در برابرش خضوع می‌کند و به عبودیت می‌پردازد. اما بسیاری اوقات نیز این میل به صورت مبهم فعال می‌شود و انسان کمال‌جو، بی‌آنکه بداند دقیقاً چه می‌خواهد، به جستجو می‌پردازد و در پی جبران کمبودی که در وجود خویش احساس می‌کند، به سمت هر چیزی که نشانه‌هایی از صفات الهی را دارد، می‌رود. از همین‌رو است که فراخوان‌های اجتماعی در زندگی او اهمیت ویژه‌ای می‌یابند.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص64-72.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== هویت عام دینی و نقش فراخوان‌ها ===&lt;br /&gt;
میل درونی مورد بحث، نوعی هویت عمومی برای انسان‌ها ایجاد می‌کند که می‌توان آن را به اعتبار نسبتی که با خدای خالق پیدا می‌کند، هویت عام دینی یا الهی نامید. همه انسان‌ها حتی ملحدان نیز دارای این هویت عام الهی هستند. آنان در زندگی اجتماعی، بر اساس میل فطری به کمال مطلق، در برابر فراخوان‌های گفتمانی که آنان را به قدرت، زیبایی، مالکیت و مانند آن دعوت می‌کند، واکنش نشان می‌دهند. انسان با ارزیابی عقلانی و مبتنی بر دانش‌ها و تجربیات پیشین، از میان فراخوان‌ها دست به گزینش می‌زند و فراخوان‌هایی را می‌پذیرد که با اموال درونی‌اش سازگاری بیشتری دارند. اما تا زمانی که به مصداق واقعی کمال مطلق نرسد، از آنچه به دست می‌آورد زود زده می‌شود و پیوسته به دنبال بیشتر و برتر از آن می‌گردد.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص64-72.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== آسیب‌شناسی تشخیص نادرست مصداق ===&lt;br /&gt;
این حرکت ناخودآگاه ممکن است منشأ شقاوت فرد شود، چنان‌که تواضع در برابر ثروتمندان به‌دلیل ثروتشان، به جای تواضع در برابر خدای مالک مطلق، نوعی شرک خفی در عبادت است. چنین چیزی برای مؤمنان نیز بسیار رخ می‌دهد و همان شرک خفی است که بسیاری در دام آن گرفتارند. تواضع در برابر قدرتمندان یا دانشمندان به خاطر قدرت یا علمشان نیز از همین قبیل است. بر اساس معارف دینی، میل به کمال که به شرک خفی می‌انجامد را نباید سرکوب کرد، بلکه باید نگاه استقلالی به تجلیات خدا به نگاه تبعی تبدیل شود تا در پس این نشانه‌ها به خداشناسی رسید.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص64-72.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== تعامل فطرت و طبیعت در ساخت هویت ===&lt;br /&gt;
نسبت ژرف میان هویت انسانی و هویت الهی از نحوه خلقت انسان در ربط با خدا ناشی می‌شود. انسان افزون بر فطرت، طبیعت نیز دارد و در عالم ملک که روح با بدن همراه است، غرایز مرتبط با بدن نیز فعال می‌شود. این دو نوع ویژگی در اجتماع و تاریخ متأثر از امکانات و شرایط تاریخی-اجتماعی به‌صورت استقلالی یا ترکیبی عمل می‌کنند. برای نمونه، انسان غریزه گرسنگی خود را با سفره‌ای آراسته برطرف می‌سازد که این کنش ناشی از ترکیب میل طبیعی رفع گرسنگی و میل فطری زیبایی‌دوستی است. در شرایط تاریخی که مصرف‌گرایی اهمیت یافته، افراد برای تأمین غریزه گرسنگی، آن را با میل به احترام و متفاوت بودن نیز همراه می‌سازند.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص64-72.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== تمایز هویت اصیل از هویت غیراصلی ===&lt;br /&gt;
هویت عمومی مورد بحث، هر چند در کلیت خود هویتی دینی است، اما به‌دلیل تشخیص اشتباه مصداق و تعلق آن به مرحلۀ فطرت ثانویه، هویتی غیراصلی است. هویت اصیل زمانی تحقق می‌یابد که این روند به‌صورت آگاهانه و با تشخیص درست مصداق اتفاق بیفتد. در این صورت، انسان به هویت دینی  می‌رسد. در هویت دینی نیز همان مکانیزم سابق فعال می‌شود، با این تفاوت که فراخوان‌ها در گفتمان‌های مذهبی، مستقیماً به کمال مطلق دعوت می‌کنند و افراد را به همانندی با او از طریق عبودیت فرامی‌خوانند. تجلیات دنیایی نیز به مثابه نشانۀ او معرفی می‌شوند و شناخت و استفاده از آنها به مثابه ابزار دستیابی به کمال مورد تأکید قرار می‌گیرد. در این حالت، فراخوان‌های بیرونی مذهبی با فراخوان‌های درونی فطری در انطباق کامل قرار می‌گیرند و افرادی که میل فطری آنان به خودآگاهی بیشتری رسیده باشد، به این فراخوان‌ها گوش فرا می‌دهند و هویت اصلی مذهبی آنان ساخته می‌شود.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص64-72.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
== پانویس ==&lt;br /&gt;
{{پانویس}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== منابع ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* پرهزکار، غلام‌رضا، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، فصلنامه اسلام و علوم اجتماعي، شمارۀ 18، 1396ش.&lt;br /&gt;
* سلطانی، سیدعلی اصغر، تحلیل گفتمان به مثابه نظریه وروش، نشریه علوم سیاسی، شماره 28، 1383ش.&lt;br /&gt;
* شاه‌آبادی، میرزا محمدعلی، رشحات البحار، تصحیح، تحقیق و ترجمه: زهد ویسی، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1387ش.&lt;br /&gt;
* شاه‌آبادی، میرزا محمدعلی، فطرت عشق، شرح: فاضل گلپایگانی، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1387ش.&lt;br /&gt;
* فرتر، لوک، لویی آلتوسر، ترجمۀ آریان امیراحمدیف تهران، مرکز، 1386ش.&lt;br /&gt;
* معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، امیرکبیر، 1362ش.&lt;br /&gt;
* نوذری، حسین‌علی، «نگاه تحلیلی به روند تحول مفهوم هویت و در قالب‌های سه‌گانۀ هویت سنی، مدرنه و پست‌مدرن»، فصلنامۀ مطالعات ملی، شمارۀ 2، 1385ش.&lt;br /&gt;
* هومر، شون، ژاک لاکان، ترجمۀ محمدعلی جعفری و سیدمحمدابراهیم طاهایی، تهران، ققنوس، 1385ش.&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>غلامرضا پرهیزکار</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>http://wiki.iki.ac.ir/w/index.php?title=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D9%84%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%88_%D9%88_%D9%85%D9%88%D9%81%D9%87_%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%81%D8%B7%D8%B1%D8%AA_%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B4%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C&amp;diff=5481</id>
		<title>بازسازی نظریه هویت لاکلاو و موفه بر اساس نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="http://wiki.iki.ac.ir/w/index.php?title=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D9%84%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%88_%D9%88_%D9%85%D9%88%D9%81%D9%87_%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%81%D8%B7%D8%B1%D8%AA_%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B4%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C&amp;diff=5481"/>
		<updated>2026-02-24T12:37:03Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;غلامرضا پرهیزکار: /* فطرت عشق و میل به کمال مطلق */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&amp;lt;big&amp;gt;&#039;&#039;&#039;بازسازی نظریه هویت لاکلاو و موفه بر اساس نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی؛&#039;&#039;&#039;  بازتعریفنظریه گفتمانی هویت با بهره‌گیری از مبانی انسان‌شناختی فطرت‌گرای شاه‌آبادی به منظور تبیین هویت‌های دینی در عین حفظ قدرت تحلیل اجتماعی و توجه به ساحت قدسی انسان.&amp;lt;/big&amp;gt; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
از دیدگاه پژوهشگران، نظریه گفتمانی هویت لاکلاو و موفه با وجود پویایی بالا و توجه به نقش «دیگری» در ساخت هویت، به دلیل نگاه تماماً فرهنگی-تاریخی، توانایی تبیین هویت مذهبی را ندارد. در مقابل، نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی با تأکید بر میل فطری انسان به کمال مطلق و خداجویی، ظرفیت بالایی برای تبیین هویت دینی دارد. در این مقاله، ابتدا چیستی هویت از منظر لغوی و اصطلاحی بررسی شده، سپس دیدگاه‌های مختلف درباره هویت در دوره‌های پیشامدرن، مدرن و پست‌مدرن مرور گردیده است. پس از آن، نظریه لاکلاو و موفه با تأکید بر مفاهیم «فراخوان» و «دیگری» تبیین و نقد شده است. در ادامه، نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی با محوریت مفاهیمی چون فطرت عشق، کمال مطلق، حب نفس و تجلیات صفات الهی در انسان تشریح گردیده است. سرانجام، با جایگزینی نظریه فطرت به جای ناخودآگاه لکان، نظریه بازسازی شده ارائه می‌شود که بر اساس آن، انسان با میل فطری به کمال مطلق در عرصه اجتماع به جستجو می‌پردازد و با پذیرش فراخوان‌های گفتمانی که با این میل همخوانی دارند، هویت خویش را می‌سازد.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== مفهوم‌شناسی ==&lt;br /&gt;
از منظر پژوهشگران، هویت در لغت به‌معنای هستی&amp;lt;ref&amp;gt;معین، فرهنگ فارسی معین، 1362ش، 5228.&amp;lt;/ref&amp;gt; و نیز ویژگی‌هایی است که موجب شناسایی شخص می‌شود. در زبان انگلیسی، واژه «Identity» به‌معنای واقعیت وجودی یک شخص یا چیز و ویژگی‌هایی که آن را متعین می‌سازد، به کار رفته است. در تعاریف اصطلاحی، هویت هر چیزی شامل ویژگی‌های به وجود آورنده‌ای می‌شود که آن را به عنوان یک شی یا یک نوع از شی در مقایسه با دیگر چیزها مشخص و از دیگر امور متمایز می‌سازد.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص54-58.&amp;lt;/ref&amp;gt; در تعاریف جدید هویت، اهتمام به نوع شناخت و تلقی از خود مهم تلقی می‌شود. در این نگاه، انسان در چارچوب فرهنگی که در آن زندگی می‌کند و تاریخی که با حال پیوستگی دارد، به خودآگاهی و شناختی از خود می‌رسد.&amp;lt;ref&amp;gt;نوذری، «نگاه تحلیلی به روند تحول مفهوم هویت و در قالب‌های سه‌گانۀ هویت سنی، مدرنه و پست‌مدرن»، 1385، ص134.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== تاریخچه مطالعات هویت ==&lt;br /&gt;
به باور پژوهشگران، مبحث هویت از دیرباز مورد توجه بوده است. افلاطون با تمایز میان روح و تن، روح را جزء گوهرین و حقیقی انسان می‌دانست. ارسطو نیز به گونه‌ای دیگر به نفس انسانی پرداخت. دکارت در سده هفدهم به «من اندیشنده» رسید و میان ساختار مکانیکی تن و فعالیت‌های انسانی تمایز گذاشت. هیوم در سده نوزده در برابر دیدگاه‌های پیشین ایستاد و مدعا شد که در ورای افکار و احساسات، خودی مستقل وجود ندارد. دورکیم با رویکرد اجتماعی، فرد را محصول جامعه دانست. مید در چارچوب کنش متقابل نمادین، «خود» را شامل مجموع نگرش‌های دیگران و واکنش ارگانیسم به این نگرش‌ها معرفی کرد. پس از چرخش فرهنگی و زبانی، نظریه‌های جدید، هویت را اساساً امری فرهنگی یا زبانی می‌دانند و برای انسان جوهره ثابتی قائل نیستند.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص54-58.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
پژوهشگران چهار نگاه به انسان را در طول تاریخ شناسایی کرده‌اند: نگاه دینی با تأکید بر روح و نفس، نگاه جسمی متأثر از زیست‌شناسی، نگاه اجتماعی با منشأ اجتماعی برای ذهن و خود، و نگاه فرهنگی-تاریخی که انسان را موجودی سیال و محصول فرهنگ و تاریخ می‌داند. به اعتقاد آنان، این نگاه‌ها را نباید متقابل انگاشت، بلکه هر یک بعدی از ابعاد وجود انسان را توضیح می‌دهد و جمع میان آنها ضروری است.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص54-58.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== نظریه گفتمانی هویت لاکلاو و موفه ==&lt;br /&gt;
لاکلاو و موفه شکل‌گیری هویت را در چارچوب گفتمان‌ها&amp;lt;ref&amp;gt;هومر،  ژاک لاکان، 1390ش، 99-106.&amp;lt;/ref&amp;gt; و از طریق «فراخوان» تبیین می‌کنند. آنان با تأثیرپذیری از لاکان، ناخودآگاهی برای فرد قائل می‌شوند که میل به کمال را در او ایجاد کرده است. این ناخودآگاه از طریق فراخوان‌های اجتماعی پاسخ می‌یابد. فراخوان اصطلاحی است که آلتوسر برای بیان نحوه عملکرد ایدئولوژی به کار برد. به باور آلتوسر، دستگاه‌های ایدئولوژیک با فراخواندن افراد به منزلۀ سوژه، آنان را در موقعیت‌های خاصی قرار می‌دهند و از آنان انتظارات خاصی دارند.&amp;lt;ref&amp;gt;فرتر، لویی آلتوسر، 1386ش، ص122-125.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
در منطق تحلیل گفتمان، فراخوان‌ها در چارچوب گفتمان‌ها صورت می‌گیرد و گفتمان با استفاده از دال‌ها، نوع فراخوان را تعیین می‌کند. در این فرایند، زنجیره‌ای از دال‌های هم‌ارز شکل می‌گیرد که با یکدیگر مفصل‌بندی می‌شوند و معنای خاصی پیدا می‌کنند. در مقابل، زنجیره تفاوت نیز شکل می‌گیرد که شامل دال‌های طردشده است. این دو زنجیره، سازنده هویت فرد یا گروه هستند. به باور لاکلاو و موفه، شکل‌گیری هویت صرفاً در «تخاصم» با «دیگری» امکان‌پذیر است. سوژه میان خود و بیرون تناقض احساس می‌کند و این غیر بیرونی در عین تناقض، مرجع هویت او است. از آنجا که این تناقض در عرصه‌ای نامشخص و سیال است، هویت هرگز ثابت نمی‌شود و همواره احتمال تغییر آن می‌رود.&amp;lt;ref&amp;gt;سلطانی،  «تحلیل گفتمان به مثابه نظریه وروش»، 1383ش، ص171-172.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی ==&lt;br /&gt;
شاه‌آبادی با بهره‌گیری از آیۀ ۳۰ سوره روم، نظریه فطرت را مطرح کرده که در ذیل آمده است:  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
*  خداوند کمال مطلق بوده و همه کمالات را به نحو نامحدود دارا است. از آنجا که خداوند به ذات خود علم دارد و علم به ذات، مستلزم آگاهی از کمالات نامحدود خویش است، این آگاهی موجب عشق و حب خدا به ذات خود می‌گردد. در مقابل، آگاهی از نقص و ضعف، منشأ تنفر است. خداوند به‌دلیل برخورداری از بالاترین کمال و آگاهی کامل از آن، واجد عالی‌ترین درجۀ عشق به خویشتن است.&amp;lt;ref&amp;gt;شاه‌آبادی، رشحات البحار، 1387ش.ص311-346.&lt;br /&gt;
&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
* انسان به‌دلیل شباهت وجودی با خداوند که در حدیث «خلق آدم علی صورته» بدان اشاره شده، دارای برخی صفات الهی است. انسان نیز مانند خداوند می‌تواند به خود علم پیدا کند و با درک کمالات حداقلی خویش، به خود عشق ورزد.&amp;lt;ref&amp;gt;شاه‌آبادی، رشحات البحار، 1387ش.ص315.&amp;lt;/ref&amp;gt; این حب‌النفس، نخستین معشوق انسان را خود او قرار می‌دهد و ویژگی‌هایی چون خودبینی، خودپسندی و آزادی‌طلبی را در او پدید می‌آورد. فطرت انسانی در اصل، فطرت عشق به کمال مطلق است.&amp;lt;ref&amp;gt;شاه‌آبادی، فطرت عشق،  1387ش، ص29-30.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
* میل به کمالات الهی در نهاد انسان نهادینه شده است، اگرچه این کمالات به نحو نامحدود در خداوند وجود دارد. این میل فطری در انسان، مصادیق گوناگونی می‌یابد از جمله میل به علم، قدرت، حیات، سرور، عزت، آزادی و زیبایی. همه این امیال، نشانه‌هایی از جستجوی انسان برای دستیابی به کمال مطلق هستند که نمونۀ کامل آنها تنها در خداوند یافت می‌شود.&amp;lt;ref&amp;gt;شاه‌آبادی، رشحات البحار، 1387ش.ص342-346.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
* انسان به‌دلیل میل فطری به کمالات نامحدود، هیچ‌گاه از دستیابی به مراتب این کمالات سیر نمی‌شود و همواره در پی بیشتر و برتر از آن است. این جستجوی پایان‌ناپذیر تا رسیدن به خدای مطلق که واجد همه کمالات است، ادامه می‌یابد.&amp;lt;ref&amp;gt;شاه‌آبادی، رشحات البحار، 1387ش.ص342-346.&amp;lt;/ref&amp;gt; از آنجا که کمال مطلق در عالم ماده قابل دستیابی نیست، انسان همواره در حال تلاش و جستجوگری است و کسانی که به داشته‌های خود قناعت می‌کنند، برخلاف فطرت خود عمل نموده‌اند.&amp;lt;ref&amp;gt;شاه‌آبادی، فطرت عشق، 1387ش، ص109-111.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
* بسیاری از انسان‌ها با وجود میل فطری به خدا، به دلیل غلبه حب‌النفس در حد نفس خود متوقف می‌شوند و کمال مطلق را فراموش می‌کنند. اینان در تشخیص مصداق دچار اشتباه می‌گردند و ناقص را به جای کامل می‌پندارند. در نتیجه از معشوق حقیقی فاصله گرفته و به امیال دنیوی روی می‌آورند. این حالت که آیت‌الله شاه‌آبادی آن را «فطرت ثانویه» می‌نامد، موجب احتجاب فطرت عشق می‌شود.&amp;lt;ref&amp;gt;شاه‌آبادی، فطرت عشق، 1387ش، ص118 و 343.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
* انسان اگر نفس خود را با کمالات بی‌نهایت خدا مقایسه کند، به نقصان خود پی می‌برد و از خودبینی دست برمی‌دارد. در این حالت، میل به کمال مطلق در او زنده شده و به سوی خدا رهسپار می‌گردد. نفس در اینجا همچون «دیگری» در نظریه هویت، دو نقش متضاد دارد: گاه با اشتغال به خود، انسان را از کمال مطلق دور می‌کند و گاه با آگاهی‌بخشی نسبت به نقصان، او را به سوی خدا سوق می‌دهد.&amp;lt;ref&amp;gt;شاه‌آبادی، فطرت عشق،  1387ش، ص95.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== بازسازی نظریه هویت بر اساس نظریه فطرت ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== مبانی انسان‌شناختی بازسازی ===&lt;br /&gt;
پژوهشگران با هدف بازسازی نظریه گفتمانی هویت، نظریۀ فطرت  شاه‌آبادی را جایگزین ناخودآگاه لکان می‌کنند. از این منظر، خداوند انسان را برای وصول به خود آفرید و شناخت و میل به کمال مطلق را در نفس انسانی قرار داد. این میل فطری ریشه در خلقت انسان بر صورت الهی دارد و او را به سوی کمال نامحدود سوق می‌دهد. جهان نیز تجلی صفات الهی است و همین امر سبب میل انسان به جهان اجتماعی می‌شود. انسان در جستجوی کمال، ناگزیر به سوی جلیات این صفات در عالم هستی از جمله در عرصۀ اجتماع روی می‌آورد.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص64-72.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== نقش فطرت ثانویه در انحراف مسیر ===&lt;br /&gt;
در این فرایند، گاه فطرت عشق دچار احتجاب می‌شود و فطرت ثانویه فعال می‌شود. انسان به جهان که نشانه‌هایی از کمال مطلق را دارد، نگاه استقلالی می‌یابد و در پی دستیابی به کمالات مخلوق رهسپار می‌شود. این افراد دو مسیر را طی می‌کنند: یا می‌خواهند خود را به خداوند بزنند و خدایی کنند و یا به جای خضوع در برابر کمال مطلق، در برابر صاحبان کمالات محدود در جهان مخلوق خضوع می‌نمایند. در هر دو حالت، انسان از مسیر اصلی فطرت منحرف شده و به جای رسیدن به کمال مطلق، در پی کمالات موقت و ناقص دنیایی می‌افتد.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص64-72.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== فرایند اجتماعی شکل‌گیری هویت ===&lt;br /&gt;
انسان با میلی که ریشه در خداجویی فطری دارد، وارد عرصه زندگی، اجتماع و تاریخ می‌شود و آگاهانه یا ناخودآگاه، در چارچوب شرایط تاریخی-اجتماعی، به دنبال رسیدن به خدا و صفات او است. این میل گاه با تشخیص درست همراه می‌شود و انسان با شناخت خدا و کمالات مطلق او، در برابرش خضوع می‌کند و به عبودیت می‌پردازد. اما بسیاری اوقات نیز این میل به صورت مبهم فعال می‌شود و انسان کمال‌جو، بی‌آنکه بداند دقیقاً چه می‌خواهد، به جستجو می‌پردازد و در پی جبران کمبودی که در وجود خویش احساس می‌کند، به سمت هر چیزی که نشانه‌هایی از صفات الهی را دارد، می‌رود. از همین‌رو است که فراخوان‌های اجتماعی در زندگی او اهمیت ویژه‌ای می‌یابند.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص64-72.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== هویت عام دینی و نقش فراخوان‌ها ===&lt;br /&gt;
میل درونی مورد بحث، نوعی هویت عمومی برای انسان‌ها ایجاد می‌کند که می‌توان آن را به اعتبار نسبتی که با خدای خالق پیدا می‌کند، هویت عام دینی یا الهی نامید. همه انسان‌ها حتی ملحدان نیز دارای این هویت عام الهی هستند. آنان در زندگی اجتماعی، بر اساس میل فطری به کمال مطلق، در برابر فراخوان‌های گفتمانی که آنان را به قدرت، زیبایی، مالکیت و مانند آن دعوت می‌کند، واکنش نشان می‌دهند. انسان با ارزیابی عقلانی و مبتنی بر دانش‌ها و تجربیات پیشین، از میان فراخوان‌ها دست به گزینش می‌زند و فراخوان‌هایی را می‌پذیرد که با اموال درونی‌اش سازگاری بیشتری دارند. اما تا زمانی که به مصداق واقعی کمال مطلق نرسد، از آنچه به دست می‌آورد زود زده می‌شود و پیوسته به دنبال بیشتر و برتر از آن می‌گردد.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص64-72.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== آسیب‌شناسی تشخیص نادرست مصداق ===&lt;br /&gt;
این حرکت ناخودآگاه ممکن است منشأ شقاوت فرد شود، چنان‌که تواضع در برابر ثروتمندان به‌دلیل ثروتشان، به جای تواضع در برابر خدای مالک مطلق، نوعی شرک خفی در عبادت است. چنین چیزی برای مؤمنان نیز بسیار رخ می‌دهد و همان شرک خفی است که بسیاری در دام آن گرفتارند. تواضع در برابر قدرتمندان یا دانشمندان به خاطر قدرت یا علمشان نیز از همین قبیل است. بر اساس معارف دینی، میل به کمال که به شرک خفی می‌انجامد را نباید سرکوب کرد، بلکه باید نگاه استقلالی به تجلیات خدا به نگاه تبعی تبدیل شود تا در پس این نشانه‌ها به خداشناسی رسید.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص64-72.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== تعامل فطرت و طبیعت در ساخت هویت ===&lt;br /&gt;
نسبت ژرف میان هویت انسانی و هویت الهی از نحوه خلقت انسان در ربط با خدا ناشی می‌شود. انسان افزون بر فطرت، طبیعت نیز دارد و در عالم ملک که روح با بدن همراه است، غرایز مرتبط با بدن نیز فعال می‌شود. این دو نوع ویژگی در اجتماع و تاریخ متأثر از امکانات و شرایط تاریخی-اجتماعی به‌صورت استقلالی یا ترکیبی عمل می‌کنند. برای نمونه، انسان غریزه گرسنگی خود را با سفره‌ای آراسته برطرف می‌سازد که این کنش ناشی از ترکیب میل طبیعی رفع گرسنگی و میل فطری زیبایی‌دوستی است. در شرایط تاریخی که مصرف‌گرایی اهمیت یافته، افراد برای تأمین غریزه گرسنگی، آن را با میل به احترام و متفاوت بودن نیز همراه می‌سازند.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص64-72.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== تمایز هویت اصیل از هویت غیراصلی ===&lt;br /&gt;
هویت عمومی مورد بحث، هر چند در کلیت خود هویتی دینی است، اما به‌دلیل تشخیص اشتباه مصداق و تعلق آن به مرحلۀ فطرت ثانویه، هویتی غیراصلی است. هویت اصیل زمانی تحقق می‌یابد که این روند به‌صورت آگاهانه و با تشخیص درست مصداق اتفاق بیفتد. در این صورت، انسان به هویت دینی  می‌رسد. در هویت دینی نیز همان مکانیزم سابق فعال می‌شود، با این تفاوت که فراخوان‌ها در گفتمان‌های مذهبی، مستقیماً به کمال مطلق دعوت می‌کنند و افراد را به همانندی با او از طریق عبودیت فرامی‌خوانند. تجلیات دنیایی نیز به مثابه نشانۀ او معرفی می‌شوند و شناخت و استفاده از آنها به مثابه ابزار دستیابی به کمال مورد تأکید قرار می‌گیرد. در این حالت، فراخوان‌های بیرونی مذهبی با فراخوان‌های درونی فطری در انطباق کامل قرار می‌گیرند و افرادی که میل فطری آنان به خودآگاهی بیشتری رسیده باشد، به این فراخوان‌ها گوش فرا می‌دهند و هویت اصلی مذهبی آنان ساخته می‌شود.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص64-72.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
== پانویس ==&lt;br /&gt;
{{پانویس}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== منابع ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* پرهزکار، غلام‌رضا، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، فصلنامه اسلام و علوم اجتماعي، شمارۀ 18، 1396ش.&lt;br /&gt;
* سلطانی، سیدعلی اصغر، تحلیل گفتمان به مثابه نظریه وروش، نشریه علوم سیاسی، شماره 28، 1383ش.&lt;br /&gt;
* شاه‌آبادی، میرزا محمدعلی، رشحات البحار، تصحیح، تحقیق و ترجمه: زهد ویسی، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1387ش.&lt;br /&gt;
* شاه‌آبادی، میرزا محمدعلی، فطرت عشق، شرح: فاضل گلپایگانی، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1387ش.&lt;br /&gt;
* فرتر، لوک، لویی آلتوسر، ترجمۀ آریان امیراحمدیف تهران، مرکز، 1386ش.&lt;br /&gt;
* معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، امیرکبیر، 1362ش.&lt;br /&gt;
* نوذری، حسین‌علی، «نگاه تحلیلی به روند تحول مفهوم هویت و در قالب‌های سه‌گانۀ هویت سنی، مدرنه و پست‌مدرن»، فصلنامۀ مطالعات ملی، شمارۀ 2، 1385ش.&lt;br /&gt;
* هومر، شون، ژاک لاکان، ترجمۀ محمدعلی جعفری و سیدمحمدابراهیم طاهایی، تهران، ققنوس، 1385ش.&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>غلامرضا پرهیزکار</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>http://wiki.iki.ac.ir/w/index.php?title=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D9%84%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%88_%D9%88_%D9%85%D9%88%D9%81%D9%87_%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%81%D8%B7%D8%B1%D8%AA_%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B4%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C&amp;diff=5480</id>
		<title>بازسازی نظریه هویت لاکلاو و موفه بر اساس نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="http://wiki.iki.ac.ir/w/index.php?title=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D9%84%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%88_%D9%88_%D9%85%D9%88%D9%81%D9%87_%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%81%D8%B7%D8%B1%D8%AA_%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B4%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C&amp;diff=5480"/>
		<updated>2026-02-24T12:04:12Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;غلامرضا پرهیزکار: /* مبانی نظریه فطرت */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&amp;lt;big&amp;gt;&#039;&#039;&#039;بازسازی نظریه هویت لاکلاو و موفه بر اساس نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی؛&#039;&#039;&#039;  بازتعریفنظریه گفتمانی هویت با بهره‌گیری از مبانی انسان‌شناختی فطرت‌گرای شاه‌آبادی به منظور تبیین هویت‌های دینی در عین حفظ قدرت تحلیل اجتماعی و توجه به ساحت قدسی انسان.&amp;lt;/big&amp;gt; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
از دیدگاه پژوهشگران، نظریه گفتمانی هویت لاکلاو و موفه با وجود پویایی بالا و توجه به نقش «دیگری» در ساخت هویت، به دلیل نگاه تماماً فرهنگی-تاریخی، توانایی تبیین هویت مذهبی را ندارد. در مقابل، نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی با تأکید بر میل فطری انسان به کمال مطلق و خداجویی، ظرفیت بالایی برای تبیین هویت دینی دارد. در این مقاله، ابتدا چیستی هویت از منظر لغوی و اصطلاحی بررسی شده، سپس دیدگاه‌های مختلف درباره هویت در دوره‌های پیشامدرن، مدرن و پست‌مدرن مرور گردیده است. پس از آن، نظریه لاکلاو و موفه با تأکید بر مفاهیم «فراخوان» و «دیگری» تبیین و نقد شده است. در ادامه، نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی با محوریت مفاهیمی چون فطرت عشق، کمال مطلق، حب نفس و تجلیات صفات الهی در انسان تشریح گردیده است. سرانجام، با جایگزینی نظریه فطرت به جای ناخودآگاه لکان، نظریه بازسازی شده ارائه می‌شود که بر اساس آن، انسان با میل فطری به کمال مطلق در عرصه اجتماع به جستجو می‌پردازد و با پذیرش فراخوان‌های گفتمانی که با این میل همخوانی دارند، هویت خویش را می‌سازد.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== مفهوم‌شناسی ==&lt;br /&gt;
از منظر پژوهشگران، هویت در لغت به‌معنای هستی&amp;lt;ref&amp;gt;معین، فرهنگ فارسی معین، 1362ش، 5228.&amp;lt;/ref&amp;gt; و نیز ویژگی‌هایی است که موجب شناسایی شخص می‌شود. در زبان انگلیسی، واژه «Identity» به‌معنای واقعیت وجودی یک شخص یا چیز و ویژگی‌هایی که آن را متعین می‌سازد، به کار رفته است. در تعاریف اصطلاحی، هویت هر چیزی شامل ویژگی‌های به وجود آورنده‌ای می‌شود که آن را به عنوان یک شی یا یک نوع از شی در مقایسه با دیگر چیزها مشخص و از دیگر امور متمایز می‌سازد.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص54-58.&amp;lt;/ref&amp;gt; در تعاریف جدید هویت، اهتمام به نوع شناخت و تلقی از خود مهم تلقی می‌شود. در این نگاه، انسان در چارچوب فرهنگی که در آن زندگی می‌کند و تاریخی که با حال پیوستگی دارد، به خودآگاهی و شناختی از خود می‌رسد.&amp;lt;ref&amp;gt;نوذری، «نگاه تحلیلی به روند تحول مفهوم هویت و در قالب‌های سه‌گانۀ هویت سنی، مدرنه و پست‌مدرن»، 1385، ص134.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== تاریخچه مطالعات هویت ==&lt;br /&gt;
به باور پژوهشگران، مبحث هویت از دیرباز مورد توجه بوده است. افلاطون با تمایز میان روح و تن، روح را جزء گوهرین و حقیقی انسان می‌دانست. ارسطو نیز به گونه‌ای دیگر به نفس انسانی پرداخت. دکارت در سده هفدهم به «من اندیشنده» رسید و میان ساختار مکانیکی تن و فعالیت‌های انسانی تمایز گذاشت. هیوم در سده نوزده در برابر دیدگاه‌های پیشین ایستاد و مدعا شد که در ورای افکار و احساسات، خودی مستقل وجود ندارد. دورکیم با رویکرد اجتماعی، فرد را محصول جامعه دانست. مید در چارچوب کنش متقابل نمادین، «خود» را شامل مجموع نگرش‌های دیگران و واکنش ارگانیسم به این نگرش‌ها معرفی کرد. پس از چرخش فرهنگی و زبانی، نظریه‌های جدید، هویت را اساساً امری فرهنگی یا زبانی می‌دانند و برای انسان جوهره ثابتی قائل نیستند.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص54-58.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
پژوهشگران چهار نگاه به انسان را در طول تاریخ شناسایی کرده‌اند: نگاه دینی با تأکید بر روح و نفس، نگاه جسمی متأثر از زیست‌شناسی، نگاه اجتماعی با منشأ اجتماعی برای ذهن و خود، و نگاه فرهنگی-تاریخی که انسان را موجودی سیال و محصول فرهنگ و تاریخ می‌داند. به اعتقاد آنان، این نگاه‌ها را نباید متقابل انگاشت، بلکه هر یک بعدی از ابعاد وجود انسان را توضیح می‌دهد و جمع میان آنها ضروری است.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص54-58.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== نظریه گفتمانی هویت لاکلاو و موفه ==&lt;br /&gt;
لاکلاو و موفه شکل‌گیری هویت را در چارچوب گفتمان‌ها&amp;lt;ref&amp;gt;هومر،  ژاک لاکان، 1390ش، 99-106.&amp;lt;/ref&amp;gt; و از طریق «فراخوان» تبیین می‌کنند. آنان با تأثیرپذیری از لاکان، ناخودآگاهی برای فرد قائل می‌شوند که میل به کمال را در او ایجاد کرده است. این ناخودآگاه از طریق فراخوان‌های اجتماعی پاسخ می‌یابد. فراخوان اصطلاحی است که آلتوسر برای بیان نحوه عملکرد ایدئولوژی به کار برد. به باور آلتوسر، دستگاه‌های ایدئولوژیک با فراخواندن افراد به منزلۀ سوژه، آنان را در موقعیت‌های خاصی قرار می‌دهند و از آنان انتظارات خاصی دارند.&amp;lt;ref&amp;gt;فرتر، لویی آلتوسر، 1386ش، ص122-125.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
در منطق تحلیل گفتمان، فراخوان‌ها در چارچوب گفتمان‌ها صورت می‌گیرد و گفتمان با استفاده از دال‌ها، نوع فراخوان را تعیین می‌کند. در این فرایند، زنجیره‌ای از دال‌های هم‌ارز شکل می‌گیرد که با یکدیگر مفصل‌بندی می‌شوند و معنای خاصی پیدا می‌کنند. در مقابل، زنجیره تفاوت نیز شکل می‌گیرد که شامل دال‌های طردشده است. این دو زنجیره، سازنده هویت فرد یا گروه هستند. به باور لاکلاو و موفه، شکل‌گیری هویت صرفاً در «تخاصم» با «دیگری» امکان‌پذیر است. سوژه میان خود و بیرون تناقض احساس می‌کند و این غیر بیرونی در عین تناقض، مرجع هویت او است. از آنجا که این تناقض در عرصه‌ای نامشخص و سیال است، هویت هرگز ثابت نمی‌شود و همواره احتمال تغییر آن می‌رود.&amp;lt;ref&amp;gt;سلطانی،  «تحلیل گفتمان به مثابه نظریه وروش»، 1383ش، ص171-172.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== مبانی نظریه فطرت ===&lt;br /&gt;
به اعتقاد پژوهشگران،  شاه‌آبادی با بهره‌گیری از آیه ۳۰ سوره روم، نظریه فطرت را مطرح کرده است. از دیدگاه ایشان، خداوند کمال مطلق است و همه کمالات را به نحو نامحدود داراست.&amp;lt;ref&amp;gt;شاه‌آبادی، رشحات البحار، 1387ش.ص311-346.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;/ref&amp;gt; علم خدا به ذات خویش که معادل علم به کمالات مطلق است، موجب عشق و حب او به ذات خود می‌گردد. انسان نیز به دلیل شباهت با خدا و خلقت بر صورت الهی، می‌تواند به خود علم پیدا کند و با درک کمالات حداقلی خود، عاشق خویش گردد و حب النفس پیدا کند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== فطرت عشق و میل به کمال مطلق ===&lt;br /&gt;
شاه‌آبادی فطرت انسانی را فطرت عشق به کمال مطلق می‌داند. از آنجا که کمال مطلق در خداوند است و انسان نیز میل به آن را در نهاد خود دارد، هیچ‌گاه در دستیابی به مراتب کمال به سیری نمی‌رسد و هر میزان از آن را به دست آورد، در پی بیشتر آن است تا به خدای مطلق برسد. انسان‌ها با وجود شناخت و میل به خدا در وجودشان، گاه به دلیل حب النفس، در حد نفس متوقف می‌شوند و کمال مطلق را فراموش می‌کنند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== فطرت ثانویه و احتجاب فطرت عشق ===&lt;br /&gt;
از دیدگاه آیت‌الله شاه‌آبادی، آنان که به کمالات محدود نفسانی و تجلیات دنیایی بسنده می‌کنند، دچار «فطرت ثانویه» می‌گردند. این فطرت ثانویه سبب احتجاب فطرت عشق می‌شود. انسان در این حالت، ناقص را کامل می‌پندارد و به جای معشوق حقیقی، به حب شهوات و زخارف دنیا روی می‌آورد. اگر انسان نفس خود را در قیاس با کمال مطلق قرار دهد، به نقصان خود پی می‌برد و دست از عجب برمی‌دارد. در این حالت، میل به کمال مطلق در او زنده می‌شود و مطابق فطرت اصیل، به سوی خدا می‌رود. در اینجا، نفس همچون «دیگری» در نظریه لاکلاو و موفه، دو نقش متضاد می‌تواند داشته باشد: از یک سو با توجه به خود، از کمال مطلق دور می‌کند و از سوی دیگر با آگاهی به نقصان، به کمال مطلق توجه می‌نماید. آیت‌الله شاه‌آبادی حالت اول را «فطرت ثانویه» و حالت دوم را «فطرت عشق» می‌نامند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ابعاد اجتماعی نظریه فطرت ===&lt;br /&gt;
نظریه آیت‌الله شاه‌آبادی ظرفیت اجتماعی بالایی دارد. انسان برای دستیابی به کمال، در عرصه اجتماع جستجو می‌کند و در پی کمال مطلق می‌گردد. این جستجو پایان‌ناپذیر است و انسان تا پایان عمر با این خصلت زندگی می‌کند. برای نمونه، میل به قدرت تام، سبب ریاست‌طلبی و دوست داشتن عشیره می‌شود که همه اینها به خاطر محبوبیت کمال مطلق است. این ویژگی مراتب دارد و هرگاه مرتبه‌ای از آن حاصل شود، فرد به مرتبه فراتر نظر می‌کند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== بازسازی نظریه هویت بر اساس نظریه فطرت ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== مبانی انسان‌شناختی بازسازی ===&lt;br /&gt;
پژوهشگران با هدف بازسازی نظریه گفتمانی هویت، نظریه فطرت  شاه‌آبادی را جایگزین ناخودآگاه لکان می‌کنند. از این منظر، خداوند انسان را برای وصول به خود آفرید و شناخت و میل به کمال مطلق را در نفس انسانی قرار داد. این میل فطری ریشه در خلقت انسان بر صورت الهی دارد و او را به سوی کمال نامحدود سوق می‌دهد. جهان نیز تجلی صفات الهی است و همین امر سبب میل انسان به جهان اجتماعی می‌گردد. انسان در جستجوی کمال، ناگزیر به سوی مظاهر و تجلیات این صفات در عالم هستی از جمله در عرصه اجتماع روی می‌آورد.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== نقش فطرت ثانویه در انحراف مسیر ===&lt;br /&gt;
در این فرایند، گاه فطرت عشق دچار احتجاب می‌شود و فطرت ثانویه فعال می‌گردد. انسان به جهان که نشانه‌هایی از کمال مطلق را دارد، نگاه استقلالی می‌یابد و در پی دستیابی به کمالات مخلوق رهسپار می‌شود. این افراد دو مسیر را طی می‌کنند: یا می‌خواهند خود را به خداوند بزنند و خدایی کنند و یا به جای خضوع در برابر کمال مطلق، در برابر صاحبان کمالات محدود در جهان مخلوق خضوع می‌نمایند. در هر دو حالت، انسان از مسیر اصلی فطرت منحرف شده و به جای رسیدن به کمال مطلق، در پی کمالات موقت و ناقص دنیایی می‌افتد.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== فرایند اجتماعی شکل‌گیری هویت ===&lt;br /&gt;
انسان با میلی که ریشه در خداجویی فطری دارد، وارد عرصه زندگی، اجتماع و تاریخ می‌شود و آگاهانه یا ناخودآگاه، در چارچوب شرایط تاریخی-اجتماعی، به دنبال رسیدن به خدا و صفات اوست. این میل گاه با تشخیص درست همراه می‌شود و انسان با شناخت خدا و کمالات مطلق او، در برابرش خضوع می‌کند و به عبودیت می‌پردازد. اما بسیاری اوقات نیز این میل به صورت مبهم فعال می‌شود و انسان کمال‌جو، بی‌آنکه بداند دقیقاً چه می‌خواهد، به جستجو می‌پردازد و در پی جبران کمبودی که در وجود خویش احساس می‌کند، به سمت هر چیزی که نشانه‌هایی از صفات الهی را دارد، می‌رود. از همین‌روست که فراخوان‌های اجتماعی در زندگی او اهمیت ویژه‌ای می‌یابند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== هویت عام دینی و نقش فراخوان‌ها ===&lt;br /&gt;
میل درونی مورد بحث، نوعی هویت عمومی برای انسان‌ها ایجاد می‌کند که می‌توان آن را به اعتبار نسبتی که با خدای خالق پیدا می‌کند، هویت عام دینی یا الهی نامید. همه انسان‌ها حتی ملحدان نیز دارای این هویت عام الهی هستند. آنان در زندگی اجتماعی، بر اساس میل فطری به کمال مطلق، در برابر فراخوان‌های گفتمانی که آنان را به قدرت، زیبایی، مالکیت و مانند آن دعوت می‌کند، واکنش نشان می‌دهند. انسان با ارزیابی عقلانی و مبتنی بر دانش‌ها و تجربیات پیشین، از میان فراخوان‌ها دست به گزینش می‌زند و فراخوان‌هایی را می‌پذیرد که با اموال درونی‌اش سازگاری بیشتری دارند. اما تا زمانی که به مصداق واقعی کمال مطلق نرسد، از آنچه به دست می‌آورد زود زده می‌شود و پیوسته به دنبال بیشتر و برتر از آن می‌گردد.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== آسیب‌شناسی تشخیص نادرست مصداق ===&lt;br /&gt;
این حرکت ناخودآگاه ممکن است منشأ شقاوت فرد شود، چنان‌که تواضع در برابر ثروتمندان به دلیل ثروتشان، به جای تواضع در برابر خدای مالک مطلق، نوعی شرک خفی و ترک توحید در عبادت است. چنین چیزی برای مؤمنان نیز بسیار رخ می‌دهد و همان شرک خفی است که بسیاری در دام آن گرفتارند. تواضع در برابر قدرتمندان یا دانشمندان به خاطر قدرت یا علمشان نیز از همین قبیل است. البته میل به کمال که به شرک خفی می‌انجامد را نباید سرکوب کرد، بلکه باید نگاه استقلالی به تجلیات خدا به نگاه تبعی تبدیل شود تا در پس این نشانه‌ها به خداشناسی رسید.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== تعامل فطرت و طبیعت در ساخت هویت ===&lt;br /&gt;
نسبت ژرف میان هویت انسانی و هویت الهی از نحوه خلقت انسان در ربط با خدا ناشی می‌شود. انسان افزون بر فطرت، طبیعت نیز دارد و در عالم ملک که روح با بدن همراه است، غرایز مرتبط با بدن نیز فعال می‌شود. این دو نوع ویژگی در اجتماع و تاریخ متأثر از امکانات و شرایط تاریخی-اجتماعی به صورت استقلالی یا ترکیبی عمل می‌کنند. برای نمونه، انسان غریزه گرسنگی خود را با سفره‌ای آراسته برطرف می‌سازد که این کنش ناشی از ترکیب میل طبیعی رفع گرسنگی و میل فطری زیبایی‌دوستی است. در شرایط تاریخی که مصرف‌گرایی اهمیت یافته، افراد برای تأمین غریزه گرسنگی، آن را با میل به احترام و متفاوت بودن نیز همراه می‌سازند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== تمایز هویت اصیل از هویت غیراصلی ===&lt;br /&gt;
هویت عمومی مورد بحث، هر چند در کلیت خود هویتی دینی است، اما به دلیل تشخیص اشتباه مصداق و تعلق آن به مرحله فطرت ثانویه، هویتی غیراصلی است. هویت اصیل زمانی تحقق می‌یابد که این روند به صورت آگاهانه و با تشخیص درست مصداق اتفاق بیفتد. در این صورت، به هویت دینی یا مذهبی می‌رسیم. در هویت دینی نیز همان مکانیزم سابق فعال می‌شود، با این تفاوت که فراخوان‌ها در گفتمان‌های مذهبی، مستقیماً به کمال مطلق دعوت می‌کنند و افراد را به همانندی با او از طریق عبودیت و پایبندی به اراده‌های تشریعی فرامی‌خوانند. تجلیات دنیایی نیز به مثابه نشانه و تجلی او معرفی می‌شوند و شناخت و استفاده از آنها به مثابه آیه و ابزار دستیابی به کمال مورد تأکید قرار می‌گیرد. در این حالت، فراخوان‌های بیرونی مذهبی با فراخوان‌های درونی فطری در انطباق کامل قرار می‌گیرند و افرادی که میل فطری آنان به خودآگاهی بیشتری رسیده باشد، به این فراخوان‌ها گوش فرا می‌دهند و هویت اصلی مذهبی آنان ساخته می‌شود.&lt;br /&gt;
== پانویس ==&lt;br /&gt;
{{پانویس}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== منابع ==&lt;br /&gt;
پرهزکار، غلام‌رضا، «بازسازي نظريه هويتي لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادي»، فصلنامه اسلام و علوم اجتماعي، شمارۀ 18، 1396ش.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
سلطانی، سیدعلی اصغر، تحلیل گفتمان به مثابه نظریه وروش، نشریه علوم سیاسی، شماره 28، 1383ش.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
شاه‌آبادی، میرزا محمدعلی، رشحات البحار، تصحیح، تحقیق و ترجمه: زهد ویسی، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1387ش.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
شاه‌آبادی، میرزا محمدعلی، فطرت عشق، شرح: فاضل گلپایگانی، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1387ش.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
شاه‌آبادی، میرزا محمدعلی، شذرات المعارف، توضیح و تقیر: نورالله شاه‌آبادی، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1387ش.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
فرتر، لوک، لویی آلتوسر، ترجمۀ آریان امیراحمدیف تهران، مرکز، 1386ش.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، امیرکبیر، 1362ش.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
نوذری، حسین‌علی، «نگاه تحلیلی به روند تحول مفهوم هویت و در قالب‌های سه‌گانۀ هویت سنی، مدرنه و پست‌مدرن»، فصلنامۀ مطالعات ملی، شمارۀ 2، 1385ش.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
هومر، شون، ژاک لاکان، ترجمۀ محمدعلی جعفری و سیدمحمدابراهیم طاهایی، تهران، ققنوس، 1385ش.&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>غلامرضا پرهیزکار</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>http://wiki.iki.ac.ir/w/index.php?title=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D9%84%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%88_%D9%88_%D9%85%D9%88%D9%81%D9%87_%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%81%D8%B7%D8%B1%D8%AA_%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B4%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C&amp;diff=5479</id>
		<title>بازسازی نظریه هویت لاکلاو و موفه بر اساس نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="http://wiki.iki.ac.ir/w/index.php?title=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D9%84%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%88_%D9%88_%D9%85%D9%88%D9%81%D9%87_%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%81%D8%B7%D8%B1%D8%AA_%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B4%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C&amp;diff=5479"/>
		<updated>2026-02-24T11:54:06Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;غلامرضا پرهیزکار: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&amp;lt;big&amp;gt;&#039;&#039;&#039;بازسازی نظریه هویت لاکلاو و موفه بر اساس نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی؛&#039;&#039;&#039;  بازتعریفنظریه گفتمانی هویت با بهره‌گیری از مبانی انسان‌شناختی فطرت‌گرای شاه‌آبادی به منظور تبیین هویت‌های دینی در عین حفظ قدرت تحلیل اجتماعی و توجه به ساحت قدسی انسان.&amp;lt;/big&amp;gt; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
از دیدگاه پژوهشگران، نظریه گفتمانی هویت لاکلاو و موفه با وجود پویایی بالا و توجه به نقش «دیگری» در ساخت هویت، به دلیل نگاه تماماً فرهنگی-تاریخی، توانایی تبیین هویت مذهبی را ندارد. در مقابل، نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی با تأکید بر میل فطری انسان به کمال مطلق و خداجویی، ظرفیت بالایی برای تبیین هویت دینی دارد. در این مقاله، ابتدا چیستی هویت از منظر لغوی و اصطلاحی بررسی شده، سپس دیدگاه‌های مختلف درباره هویت در دوره‌های پیشامدرن، مدرن و پست‌مدرن مرور گردیده است. پس از آن، نظریه لاکلاو و موفه با تأکید بر مفاهیم «فراخوان» و «دیگری» تبیین و نقد شده است. در ادامه، نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی با محوریت مفاهیمی چون فطرت عشق، کمال مطلق، حب نفس و تجلیات صفات الهی در انسان تشریح گردیده است. سرانجام، با جایگزینی نظریه فطرت به جای ناخودآگاه لکان، نظریه بازسازی شده ارائه می‌شود که بر اساس آن، انسان با میل فطری به کمال مطلق در عرصه اجتماع به جستجو می‌پردازد و با پذیرش فراخوان‌های گفتمانی که با این میل همخوانی دارند، هویت خویش را می‌سازد.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== مفهوم‌شناسی ==&lt;br /&gt;
از منظر پژوهشگران، هویت در لغت به‌معنای هستی&amp;lt;ref&amp;gt;معین، فرهنگ فارسی معین، 1362ش، 5228.&amp;lt;/ref&amp;gt; و نیز ویژگی‌هایی است که موجب شناسایی شخص می‌شود. در زبان انگلیسی، واژه «Identity» به‌معنای واقعیت وجودی یک شخص یا چیز و ویژگی‌هایی که آن را متعین می‌سازد، به کار رفته است. در تعاریف اصطلاحی، هویت هر چیزی شامل ویژگی‌های به وجود آورنده‌ای می‌شود که آن را به عنوان یک شی یا یک نوع از شی در مقایسه با دیگر چیزها مشخص و از دیگر امور متمایز می‌سازد.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص54-58.&amp;lt;/ref&amp;gt; در تعاریف جدید هویت، اهتمام به نوع شناخت و تلقی از خود مهم تلقی می‌شود. در این نگاه، انسان در چارچوب فرهنگی که در آن زندگی می‌کند و تاریخی که با حال پیوستگی دارد، به خودآگاهی و شناختی از خود می‌رسد.&amp;lt;ref&amp;gt;نوذری، «نگاه تحلیلی به روند تحول مفهوم هویت و در قالب‌های سه‌گانۀ هویت سنی، مدرنه و پست‌مدرن»، 1385، ص134.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== تاریخچه مطالعات هویت ==&lt;br /&gt;
به باور پژوهشگران، مبحث هویت از دیرباز مورد توجه بوده است. افلاطون با تمایز میان روح و تن، روح را جزء گوهرین و حقیقی انسان می‌دانست. ارسطو نیز به گونه‌ای دیگر به نفس انسانی پرداخت. دکارت در سده هفدهم به «من اندیشنده» رسید و میان ساختار مکانیکی تن و فعالیت‌های انسانی تمایز گذاشت. هیوم در سده نوزده در برابر دیدگاه‌های پیشین ایستاد و مدعا شد که در ورای افکار و احساسات، خودی مستقل وجود ندارد. دورکیم با رویکرد اجتماعی، فرد را محصول جامعه دانست. مید در چارچوب کنش متقابل نمادین، «خود» را شامل مجموع نگرش‌های دیگران و واکنش ارگانیسم به این نگرش‌ها معرفی کرد. پس از چرخش فرهنگی و زبانی، نظریه‌های جدید، هویت را اساساً امری فرهنگی یا زبانی می‌دانند و برای انسان جوهره ثابتی قائل نیستند.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص54-58.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
پژوهشگران چهار نگاه به انسان را در طول تاریخ شناسایی کرده‌اند: نگاه دینی با تأکید بر روح و نفس، نگاه جسمی متأثر از زیست‌شناسی، نگاه اجتماعی با منشأ اجتماعی برای ذهن و خود، و نگاه فرهنگی-تاریخی که انسان را موجودی سیال و محصول فرهنگ و تاریخ می‌داند. به اعتقاد آنان، این نگاه‌ها را نباید متقابل انگاشت، بلکه هر یک بعدی از ابعاد وجود انسان را توضیح می‌دهد و جمع میان آنها ضروری است.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص54-58.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== نظریه گفتمانی هویت لاکلاو و موفه ==&lt;br /&gt;
لاکلاو و موفه شکل‌گیری هویت را در چارچوب گفتمان‌ها&amp;lt;ref&amp;gt;هومر،  ژاک لاکان، 1390ش، 99-106.&amp;lt;/ref&amp;gt; و از طریق «فراخوان» تبیین می‌کنند. آنان با تأثیرپذیری از لاکان، ناخودآگاهی برای فرد قائل می‌شوند که میل به کمال را در او ایجاد کرده است. این ناخودآگاه از طریق فراخوان‌های اجتماعی پاسخ می‌یابد. فراخوان اصطلاحی است که آلتوسر برای بیان نحوه عملکرد ایدئولوژی به کار برد. به باور آلتوسر، دستگاه‌های ایدئولوژیک با فراخواندن افراد به منزلۀ سوژه، آنان را در موقعیت‌های خاصی قرار می‌دهند و از آنان انتظارات خاصی دارند.&amp;lt;ref&amp;gt;فرتر، لویی آلتوسر، 1386ش، ص122-125.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
در منطق تحلیل گفتمان، فراخوان‌ها در چارچوب گفتمان‌ها صورت می‌گیرد و گفتمان با استفاده از دال‌ها، نوع فراخوان را تعیین می‌کند. در این فرایند، زنجیره‌ای از دال‌های هم‌ارز شکل می‌گیرد که با یکدیگر مفصل‌بندی می‌شوند و معنای خاصی پیدا می‌کنند. در مقابل، زنجیره تفاوت نیز شکل می‌گیرد که شامل دال‌های طردشده است. این دو زنجیره، سازنده هویت فرد یا گروه هستند. به باور لاکلاو و موفه، شکل‌گیری هویت صرفاً در «تخاصم» با «دیگری» امکان‌پذیر است. سوژه میان خود و بیرون تناقض احساس می‌کند و این غیر بیرونی در عین تناقض، مرجع هویت او است. از آنجا که این تناقض در عرصه‌ای نامشخص و سیال است، هویت هرگز ثابت نمی‌شود و همواره احتمال تغییر آن می‌رود.&amp;lt;ref&amp;gt;سلطانی،  «تحلیل گفتمان به مثابه نظریه وروش»، 1383ش، ص171-172.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== مبانی نظریه فطرت ===&lt;br /&gt;
به اعتقاد پژوهشگران،  شاه‌آبادی با بهره‌گیری از آیه ۳۰ سوره روم، نظریه فطرت را مطرح کرده است. از دیدگاه ایشان، خداوند کمال مطلق است و همه کمالات را به نحو نامحدود داراست. علم خدا به ذات خویش که معادل علم به کمالات مطلق است، موجب عشق و حب او به ذات خود می‌گردد. انسان نیز به دلیل شباهت با خدا و خلقت بر صورت الهی، می‌تواند به خود علم پیدا کند و با درک کمالات حداقلی خود، عاشق خویش گردد و حب النفس پیدا کند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== فطرت عشق و میل به کمال مطلق ===&lt;br /&gt;
شاه‌آبادی فطرت انسانی را فطرت عشق به کمال مطلق می‌داند. از آنجا که کمال مطلق در خداوند است و انسان نیز میل به آن را در نهاد خود دارد، هیچ‌گاه در دستیابی به مراتب کمال به سیری نمی‌رسد و هر میزان از آن را به دست آورد، در پی بیشتر آن است تا به خدای مطلق برسد. انسان‌ها با وجود شناخت و میل به خدا در وجودشان، گاه به دلیل حب النفس، در حد نفس متوقف می‌شوند و کمال مطلق را فراموش می‌کنند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== فطرت ثانویه و احتجاب فطرت عشق ===&lt;br /&gt;
از دیدگاه آیت‌الله شاه‌آبادی، آنان که به کمالات محدود نفسانی و تجلیات دنیایی بسنده می‌کنند، دچار «فطرت ثانویه» می‌گردند. این فطرت ثانویه سبب احتجاب فطرت عشق می‌شود. انسان در این حالت، ناقص را کامل می‌پندارد و به جای معشوق حقیقی، به حب شهوات و زخارف دنیا روی می‌آورد. اگر انسان نفس خود را در قیاس با کمال مطلق قرار دهد، به نقصان خود پی می‌برد و دست از عجب برمی‌دارد. در این حالت، میل به کمال مطلق در او زنده می‌شود و مطابق فطرت اصیل، به سوی خدا می‌رود. در اینجا، نفس همچون «دیگری» در نظریه لاکلاو و موفه، دو نقش متضاد می‌تواند داشته باشد: از یک سو با توجه به خود، از کمال مطلق دور می‌کند و از سوی دیگر با آگاهی به نقصان، به کمال مطلق توجه می‌نماید. آیت‌الله شاه‌آبادی حالت اول را «فطرت ثانویه» و حالت دوم را «فطرت عشق» می‌نامند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ابعاد اجتماعی نظریه فطرت ===&lt;br /&gt;
نظریه آیت‌الله شاه‌آبادی ظرفیت اجتماعی بالایی دارد. انسان برای دستیابی به کمال، در عرصه اجتماع جستجو می‌کند و در پی کمال مطلق می‌گردد. این جستجو پایان‌ناپذیر است و انسان تا پایان عمر با این خصلت زندگی می‌کند. برای نمونه، میل به قدرت تام، سبب ریاست‌طلبی و دوست داشتن عشیره می‌شود که همه اینها به خاطر محبوبیت کمال مطلق است. این ویژگی مراتب دارد و هرگاه مرتبه‌ای از آن حاصل شود، فرد به مرتبه فراتر نظر می‌کند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== بازسازی نظریه هویت بر اساس نظریه فطرت ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== مبانی انسان‌شناختی بازسازی ===&lt;br /&gt;
پژوهشگران با هدف بازسازی نظریه گفتمانی هویت، نظریه فطرت  شاه‌آبادی را جایگزین ناخودآگاه لکان می‌کنند. از این منظر، خداوند انسان را برای وصول به خود آفرید و شناخت و میل به کمال مطلق را در نفس انسانی قرار داد. این میل فطری ریشه در خلقت انسان بر صورت الهی دارد و او را به سوی کمال نامحدود سوق می‌دهد. جهان نیز تجلی صفات الهی است و همین امر سبب میل انسان به جهان اجتماعی می‌گردد. انسان در جستجوی کمال، ناگزیر به سوی مظاهر و تجلیات این صفات در عالم هستی از جمله در عرصه اجتماع روی می‌آورد.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== نقش فطرت ثانویه در انحراف مسیر ===&lt;br /&gt;
در این فرایند، گاه فطرت عشق دچار احتجاب می‌شود و فطرت ثانویه فعال می‌گردد. انسان به جهان که نشانه‌هایی از کمال مطلق را دارد، نگاه استقلالی می‌یابد و در پی دستیابی به کمالات مخلوق رهسپار می‌شود. این افراد دو مسیر را طی می‌کنند: یا می‌خواهند خود را به خداوند بزنند و خدایی کنند و یا به جای خضوع در برابر کمال مطلق، در برابر صاحبان کمالات محدود در جهان مخلوق خضوع می‌نمایند. در هر دو حالت، انسان از مسیر اصلی فطرت منحرف شده و به جای رسیدن به کمال مطلق، در پی کمالات موقت و ناقص دنیایی می‌افتد.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== فرایند اجتماعی شکل‌گیری هویت ===&lt;br /&gt;
انسان با میلی که ریشه در خداجویی فطری دارد، وارد عرصه زندگی، اجتماع و تاریخ می‌شود و آگاهانه یا ناخودآگاه، در چارچوب شرایط تاریخی-اجتماعی، به دنبال رسیدن به خدا و صفات اوست. این میل گاه با تشخیص درست همراه می‌شود و انسان با شناخت خدا و کمالات مطلق او، در برابرش خضوع می‌کند و به عبودیت می‌پردازد. اما بسیاری اوقات نیز این میل به صورت مبهم فعال می‌شود و انسان کمال‌جو، بی‌آنکه بداند دقیقاً چه می‌خواهد، به جستجو می‌پردازد و در پی جبران کمبودی که در وجود خویش احساس می‌کند، به سمت هر چیزی که نشانه‌هایی از صفات الهی را دارد، می‌رود. از همین‌روست که فراخوان‌های اجتماعی در زندگی او اهمیت ویژه‌ای می‌یابند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== هویت عام دینی و نقش فراخوان‌ها ===&lt;br /&gt;
میل درونی مورد بحث، نوعی هویت عمومی برای انسان‌ها ایجاد می‌کند که می‌توان آن را به اعتبار نسبتی که با خدای خالق پیدا می‌کند، هویت عام دینی یا الهی نامید. همه انسان‌ها حتی ملحدان نیز دارای این هویت عام الهی هستند. آنان در زندگی اجتماعی، بر اساس میل فطری به کمال مطلق، در برابر فراخوان‌های گفتمانی که آنان را به قدرت، زیبایی، مالکیت و مانند آن دعوت می‌کند، واکنش نشان می‌دهند. انسان با ارزیابی عقلانی و مبتنی بر دانش‌ها و تجربیات پیشین، از میان فراخوان‌ها دست به گزینش می‌زند و فراخوان‌هایی را می‌پذیرد که با اموال درونی‌اش سازگاری بیشتری دارند. اما تا زمانی که به مصداق واقعی کمال مطلق نرسد، از آنچه به دست می‌آورد زود زده می‌شود و پیوسته به دنبال بیشتر و برتر از آن می‌گردد.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== آسیب‌شناسی تشخیص نادرست مصداق ===&lt;br /&gt;
این حرکت ناخودآگاه ممکن است منشأ شقاوت فرد شود، چنان‌که تواضع در برابر ثروتمندان به دلیل ثروتشان، به جای تواضع در برابر خدای مالک مطلق، نوعی شرک خفی و ترک توحید در عبادت است. چنین چیزی برای مؤمنان نیز بسیار رخ می‌دهد و همان شرک خفی است که بسیاری در دام آن گرفتارند. تواضع در برابر قدرتمندان یا دانشمندان به خاطر قدرت یا علمشان نیز از همین قبیل است. البته میل به کمال که به شرک خفی می‌انجامد را نباید سرکوب کرد، بلکه باید نگاه استقلالی به تجلیات خدا به نگاه تبعی تبدیل شود تا در پس این نشانه‌ها به خداشناسی رسید.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== تعامل فطرت و طبیعت در ساخت هویت ===&lt;br /&gt;
نسبت ژرف میان هویت انسانی و هویت الهی از نحوه خلقت انسان در ربط با خدا ناشی می‌شود. انسان افزون بر فطرت، طبیعت نیز دارد و در عالم ملک که روح با بدن همراه است، غرایز مرتبط با بدن نیز فعال می‌شود. این دو نوع ویژگی در اجتماع و تاریخ متأثر از امکانات و شرایط تاریخی-اجتماعی به صورت استقلالی یا ترکیبی عمل می‌کنند. برای نمونه، انسان غریزه گرسنگی خود را با سفره‌ای آراسته برطرف می‌سازد که این کنش ناشی از ترکیب میل طبیعی رفع گرسنگی و میل فطری زیبایی‌دوستی است. در شرایط تاریخی که مصرف‌گرایی اهمیت یافته، افراد برای تأمین غریزه گرسنگی، آن را با میل به احترام و متفاوت بودن نیز همراه می‌سازند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== تمایز هویت اصیل از هویت غیراصلی ===&lt;br /&gt;
هویت عمومی مورد بحث، هر چند در کلیت خود هویتی دینی است، اما به دلیل تشخیص اشتباه مصداق و تعلق آن به مرحله فطرت ثانویه، هویتی غیراصلی است. هویت اصیل زمانی تحقق می‌یابد که این روند به صورت آگاهانه و با تشخیص درست مصداق اتفاق بیفتد. در این صورت، به هویت دینی یا مذهبی می‌رسیم. در هویت دینی نیز همان مکانیزم سابق فعال می‌شود، با این تفاوت که فراخوان‌ها در گفتمان‌های مذهبی، مستقیماً به کمال مطلق دعوت می‌کنند و افراد را به همانندی با او از طریق عبودیت و پایبندی به اراده‌های تشریعی فرامی‌خوانند. تجلیات دنیایی نیز به مثابه نشانه و تجلی او معرفی می‌شوند و شناخت و استفاده از آنها به مثابه آیه و ابزار دستیابی به کمال مورد تأکید قرار می‌گیرد. در این حالت، فراخوان‌های بیرونی مذهبی با فراخوان‌های درونی فطری در انطباق کامل قرار می‌گیرند و افرادی که میل فطری آنان به خودآگاهی بیشتری رسیده باشد، به این فراخوان‌ها گوش فرا می‌دهند و هویت اصلی مذهبی آنان ساخته می‌شود.&lt;br /&gt;
== پانویس ==&lt;br /&gt;
{{پانویس}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== منابع ==&lt;br /&gt;
پرهزکار، غلام‌رضا، «بازسازي نظريه هويتي لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادي»، فصلنامه اسلام و علوم اجتماعي، شمارۀ 18، 1396ش.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
سلطانی، سیدعلی اصغر، تحلیل گفتمان به مثابه نظریه وروش، نشریه علوم سیاسی، شماره 28، 1383ش.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
فرتر، لوک، لویی آلتوسر، ترجمۀ آریان امیراحمدیف تهران، مرکز، 1386ش.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، امیرکبیر، 1362ش.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
نوذری، حسین‌علی، «نگاه تحلیلی به روند تحول مفهوم هویت و در قالب‌های سه‌گانۀ هویت سنی، مدرنه و پست‌مدرن»، فصلنامۀ مطالعات ملی، شمارۀ 2، 1385ش.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
هومر، شون، ژاک لاکان، ترجمۀ محمدعلی جعفری و سیدمحمدابراهیم طاهایی، تهران، ققنوس، 1385ش.&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>غلامرضا پرهیزکار</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>http://wiki.iki.ac.ir/w/index.php?title=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D9%84%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%88_%D9%88_%D9%85%D9%88%D9%81%D9%87_%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%81%D8%B7%D8%B1%D8%AA_%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B4%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C&amp;diff=5478</id>
		<title>بازسازی نظریه هویت لاکلاو و موفه بر اساس نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="http://wiki.iki.ac.ir/w/index.php?title=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D9%84%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%88_%D9%88_%D9%85%D9%88%D9%81%D9%87_%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%81%D8%B7%D8%B1%D8%AA_%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B4%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C&amp;diff=5478"/>
		<updated>2026-02-24T11:28:28Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;غلامرضا پرهیزکار: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&amp;lt;big&amp;gt;&#039;&#039;&#039;بازسازی نظریه هویت لاکلاو و موفه بر اساس نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی؛&#039;&#039;&#039;  بازتعریفنظریه گفتمانی هویت با بهره‌گیری از مبانی انسان‌شناختی فطرت‌گرای شاه‌آبادی به منظور تبیین هویت‌های دینی در عین حفظ قدرت تحلیل اجتماعی و توجه به ساحت قدسی انسان.&amp;lt;/big&amp;gt; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
از دیدگاه پژوهشگران، نظریه گفتمانی هویت لاکلاو و موفه با وجود پویایی بالا و توجه به نقش «دیگری» در ساخت هویت، به دلیل نگاه تماماً فرهنگی-تاریخی، توانایی تبیین هویت مذهبی را ندارد. در مقابل، نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی با تأکید بر میل فطری انسان به کمال مطلق و خداجویی، ظرفیت بالایی برای تبیین هویت دینی دارد. در این مقاله، ابتدا چیستی هویت از منظر لغوی و اصطلاحی بررسی شده، سپس دیدگاه‌های مختلف درباره هویت در دوره‌های پیشامدرن، مدرن و پست‌مدرن مرور گردیده است. پس از آن، نظریه لاکلاو و موفه با تأکید بر مفاهیم «فراخوان» و «دیگری» تبیین و نقد شده است. در ادامه، نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی با محوریت مفاهیمی چون فطرت عشق، کمال مطلق، حب نفس و تجلیات صفات الهی در انسان تشریح گردیده است. سرانجام، با جایگزینی نظریه فطرت به جای ناخودآگاه لکان، نظریه بازسازی شده ارائه می‌شود که بر اساس آن، انسان با میل فطری به کمال مطلق در عرصه اجتماع به جستجو می‌پردازد و با پذیرش فراخوان‌های گفتمانی که با این میل همخوانی دارند، هویت خویش را می‌سازد.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== چیستی هویت ==&lt;br /&gt;
از منظر پژوهشگران، هویت در لغت به‌معنای هستی و وجود و نیز ویژگی‌هایی است که موجب شناسایی شخص می‌شود. در زبان انگلیسی، واژه «Identity» به‌معنای واقعیت وجودی یک شخص یا چیز و ویژگی‌هایی که آن را متعین می‌سازد، به کار رفته است. در تعاریف اصطلاحی، هویت هر چیزی شامل ویژگی‌های به وجود آورنده‌ای می‌شود که آن را به عنوان یک شی یا یک نوع از شی در مقایسه با دیگر چیزها مشخص و از دیگر امور متمایز می‌سازد. در تعاریف جدید هویت، اهتمام به نوع شناخت و تلقی از خود مهم تلقی می‌شود. در این نگاه، انسان در چارچوب فرهنگی که در آن زندگی می‌کند و تاریخی که با حال پیوستگی دارد، به خودآگاهی و شناختی از خود می‌رسد.&amp;lt;ref&amp;gt;پرهزکار، «بازسازي نظريه هويتي لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادي»، 1396ش، ص54-58.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== تاریخچه مطالعات هویت ==&lt;br /&gt;
به باور پژوهشگران، مبحث هویت از دیرباز مورد توجه بوده است. افلاطون با تمایز میان روح و تن، روح را جزء گوهرین و حقیقی انسان می‌دانست. ارسطو نیز به گونه‌ای دیگر به نفس انسانی پرداخت. دکارت در سده هفدهم به «من اندیشنده» رسید و میان ساختار مکانیکی تن و فعالیت‌های انسانی تمایز گذاشت. هیوم در سده نوزده در برابر دیدگاه‌های پیشین ایستاد و مدعا شد که در ورای افکار و احساسات، خودی مستقل وجود ندارد. دورکیم با رویکرد اجتماعی، فرد را محصول جامعه دانست. مید در چارچوب کنش متقابل نمادین، «خود» را شامل مجموع نگرش‌های دیگران و واکنش ارگانیسم به این نگرش‌ها معرفی کرد. پس از چرخش فرهنگی و زبانی، نظریه‌های جدید، هویت را اساساً امری فرهنگی یا زبانی می‌دانند و برای انسان جوهره ثابتی قائل نیستند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
پژوهشگران چهار نگاه به انسان را در طول تاریخ شناسایی کرده‌اند: نگاه دینی با تأکید بر روح و نفس، نگاه جسمی متأثر از زیست‌شناسی، نگاه اجتماعی با منشأ اجتماعی برای ذهن و خود، و نگاه فرهنگی-تاریخی که انسان را موجودی سیال و محصول فرهنگ و تاریخ می‌داند. به اعتقاد آنان، این نگاه‌ها را نباید متقابل انگاشت، بلکه هر یک بعدی از ابعاد وجود انسان را توضیح می‌دهد و جمع میان آنها ضروری است.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== نظریه گفتمانی هویت لاکلاو و موفه ==&lt;br /&gt;
از دیدگاه پژوهشگران، لاکلاو و موفه شکل‌گیری هویت را در چارچوب گفتمان‌ها و از طریق «فراخوان» تبیین می‌کنند. آنان با تأثیرپذیری از لکان، ناخودآگاهی برای فرد قائل می‌شوند که میل به کمال را در او ایجاد کرده است. این ناخودآگاه از طریق فراخوان‌های اجتماعی پاسخ می‌یابد. فراخوان اصطلاحی است که آلتوسر برای بیان نحوه عملکرد ایدئولوژی به کار برد. به باور آلتوسر، دستگاه‌های ایدئولوژیک با فراخواندن افراد به منزله سوژه، آنان را در موقعیت‌های خاصی قرار می‌دهند و از آنان انتظارات خاصی دارند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
در منطق تحلیل گفتمان، فراخوان‌ها در چارچوب گفتمان‌ها صورت می‌گیرد و گفتمان با استفاده از دال‌ها، نوع فراخوان را تعیین می‌کند. در این فرایند، زنجیره‌ای از دال‌های هم‌ارز شکل می‌گیرد که با یکدیگر مفصل‌بندی می‌شوند و معنای خاصی پیدا می‌کنند. در مقابل، زنجیره تفاوت نیز شکل می‌گیرد که شامل دال‌های طردشده است. این دو زنجیره، سازنده هویت فرد یا گروه هستند. به باور لاکلاو و موفه، شکل‌گیری هویت صرفاً در «تخاصم» با «دیگری» امکان‌پذیر است. سوژه میان خود و بیرون تناقض احساس می‌کند و این غیر بیرونی در عین تناقض، مرجع هویت اوست. از آنجا که این تناقض در عرصه‌ای نامشخص و سیال است، هویت هرگز ثابت نمی‌شود و همواره احتمال تغییر آن می‌رود.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== مبانی نظریه فطرت ===&lt;br /&gt;
به اعتقاد پژوهشگران،  شاه‌آبادی با بهره‌گیری از آیه ۳۰ سوره روم، نظریه فطرت را مطرح کرده است. از دیدگاه ایشان، خداوند کمال مطلق است و همه کمالات را به نحو نامحدود داراست. علم خدا به ذات خویش که معادل علم به کمالات مطلق است، موجب عشق و حب او به ذات خود می‌گردد. انسان نیز به دلیل شباهت با خدا و خلقت بر صورت الهی، می‌تواند به خود علم پیدا کند و با درک کمالات حداقلی خود، عاشق خویش گردد و حب النفس پیدا کند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== فطرت عشق و میل به کمال مطلق ===&lt;br /&gt;
شاه‌آبادی فطرت انسانی را فطرت عشق به کمال مطلق می‌داند. از آنجا که کمال مطلق در خداوند است و انسان نیز میل به آن را در نهاد خود دارد، هیچ‌گاه در دستیابی به مراتب کمال به سیری نمی‌رسد و هر میزان از آن را به دست آورد، در پی بیشتر آن است تا به خدای مطلق برسد. انسان‌ها با وجود شناخت و میل به خدا در وجودشان، گاه به دلیل حب النفس، در حد نفس متوقف می‌شوند و کمال مطلق را فراموش می‌کنند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== فطرت ثانویه و احتجاب فطرت عشق ===&lt;br /&gt;
از دیدگاه آیت‌الله شاه‌آبادی، آنان که به کمالات محدود نفسانی و تجلیات دنیایی بسنده می‌کنند، دچار «فطرت ثانویه» می‌گردند. این فطرت ثانویه سبب احتجاب فطرت عشق می‌شود. انسان در این حالت، ناقص را کامل می‌پندارد و به جای معشوق حقیقی، به حب شهوات و زخارف دنیا روی می‌آورد. اگر انسان نفس خود را در قیاس با کمال مطلق قرار دهد، به نقصان خود پی می‌برد و دست از عجب برمی‌دارد. در این حالت، میل به کمال مطلق در او زنده می‌شود و مطابق فطرت اصیل، به سوی خدا می‌رود. در اینجا، نفس همچون «دیگری» در نظریه لاکلاو و موفه، دو نقش متضاد می‌تواند داشته باشد: از یک سو با توجه به خود، از کمال مطلق دور می‌کند و از سوی دیگر با آگاهی به نقصان، به کمال مطلق توجه می‌نماید. آیت‌الله شاه‌آبادی حالت اول را «فطرت ثانویه» و حالت دوم را «فطرت عشق» می‌نامند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ابعاد اجتماعی نظریه فطرت ===&lt;br /&gt;
نظریه آیت‌الله شاه‌آبادی ظرفیت اجتماعی بالایی دارد. انسان برای دستیابی به کمال، در عرصه اجتماع جستجو می‌کند و در پی کمال مطلق می‌گردد. این جستجو پایان‌ناپذیر است و انسان تا پایان عمر با این خصلت زندگی می‌کند. برای نمونه، میل به قدرت تام، سبب ریاست‌طلبی و دوست داشتن عشیره می‌شود که همه اینها به خاطر محبوبیت کمال مطلق است. این ویژگی مراتب دارد و هرگاه مرتبه‌ای از آن حاصل شود، فرد به مرتبه فراتر نظر می‌کند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== بازسازی نظریه هویت بر اساس نظریه فطرت ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== مبانی انسان‌شناختی بازسازی ===&lt;br /&gt;
پژوهشگران با هدف بازسازی نظریه گفتمانی هویت، نظریه فطرت  شاه‌آبادی را جایگزین ناخودآگاه لکان می‌کنند. از این منظر، خداوند انسان را برای وصول به خود آفرید و شناخت و میل به کمال مطلق را در نفس انسانی قرار داد. این میل فطری ریشه در خلقت انسان بر صورت الهی دارد و او را به سوی کمال نامحدود سوق می‌دهد. جهان نیز تجلی صفات الهی است و همین امر سبب میل انسان به جهان اجتماعی می‌گردد. انسان در جستجوی کمال، ناگزیر به سوی مظاهر و تجلیات این صفات در عالم هستی از جمله در عرصه اجتماع روی می‌آورد.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== نقش فطرت ثانویه در انحراف مسیر ===&lt;br /&gt;
در این فرایند، گاه فطرت عشق دچار احتجاب می‌شود و فطرت ثانویه فعال می‌گردد. انسان به جهان که نشانه‌هایی از کمال مطلق را دارد، نگاه استقلالی می‌یابد و در پی دستیابی به کمالات مخلوق رهسپار می‌شود. این افراد دو مسیر را طی می‌کنند: یا می‌خواهند خود را به خداوند بزنند و خدایی کنند و یا به جای خضوع در برابر کمال مطلق، در برابر صاحبان کمالات محدود در جهان مخلوق خضوع می‌نمایند. در هر دو حالت، انسان از مسیر اصلی فطرت منحرف شده و به جای رسیدن به کمال مطلق، در پی کمالات موقت و ناقص دنیایی می‌افتد.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== فرایند اجتماعی شکل‌گیری هویت ===&lt;br /&gt;
انسان با میلی که ریشه در خداجویی فطری دارد، وارد عرصه زندگی، اجتماع و تاریخ می‌شود و آگاهانه یا ناخودآگاه، در چارچوب شرایط تاریخی-اجتماعی، به دنبال رسیدن به خدا و صفات اوست. این میل گاه با تشخیص درست همراه می‌شود و انسان با شناخت خدا و کمالات مطلق او، در برابرش خضوع می‌کند و به عبودیت می‌پردازد. اما بسیاری اوقات نیز این میل به صورت مبهم فعال می‌شود و انسان کمال‌جو، بی‌آنکه بداند دقیقاً چه می‌خواهد، به جستجو می‌پردازد و در پی جبران کمبودی که در وجود خویش احساس می‌کند، به سمت هر چیزی که نشانه‌هایی از صفات الهی را دارد، می‌رود. از همین‌روست که فراخوان‌های اجتماعی در زندگی او اهمیت ویژه‌ای می‌یابند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== هویت عام دینی و نقش فراخوان‌ها ===&lt;br /&gt;
میل درونی مورد بحث، نوعی هویت عمومی برای انسان‌ها ایجاد می‌کند که می‌توان آن را به اعتبار نسبتی که با خدای خالق پیدا می‌کند، هویت عام دینی یا الهی نامید. همه انسان‌ها حتی ملحدان نیز دارای این هویت عام الهی هستند. آنان در زندگی اجتماعی، بر اساس میل فطری به کمال مطلق، در برابر فراخوان‌های گفتمانی که آنان را به قدرت، زیبایی، مالکیت و مانند آن دعوت می‌کند، واکنش نشان می‌دهند. انسان با ارزیابی عقلانی و مبتنی بر دانش‌ها و تجربیات پیشین، از میان فراخوان‌ها دست به گزینش می‌زند و فراخوان‌هایی را می‌پذیرد که با اموال درونی‌اش سازگاری بیشتری دارند. اما تا زمانی که به مصداق واقعی کمال مطلق نرسد، از آنچه به دست می‌آورد زود زده می‌شود و پیوسته به دنبال بیشتر و برتر از آن می‌گردد.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== آسیب‌شناسی تشخیص نادرست مصداق ===&lt;br /&gt;
این حرکت ناخودآگاه ممکن است منشأ شقاوت فرد شود، چنان‌که تواضع در برابر ثروتمندان به دلیل ثروتشان، به جای تواضع در برابر خدای مالک مطلق، نوعی شرک خفی و ترک توحید در عبادت است. چنین چیزی برای مؤمنان نیز بسیار رخ می‌دهد و همان شرک خفی است که بسیاری در دام آن گرفتارند. تواضع در برابر قدرتمندان یا دانشمندان به خاطر قدرت یا علمشان نیز از همین قبیل است. البته میل به کمال که به شرک خفی می‌انجامد را نباید سرکوب کرد، بلکه باید نگاه استقلالی به تجلیات خدا به نگاه تبعی تبدیل شود تا در پس این نشانه‌ها به خداشناسی رسید.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== تعامل فطرت و طبیعت در ساخت هویت ===&lt;br /&gt;
نسبت ژرف میان هویت انسانی و هویت الهی از نحوه خلقت انسان در ربط با خدا ناشی می‌شود. انسان افزون بر فطرت، طبیعت نیز دارد و در عالم ملک که روح با بدن همراه است، غرایز مرتبط با بدن نیز فعال می‌شود. این دو نوع ویژگی در اجتماع و تاریخ متأثر از امکانات و شرایط تاریخی-اجتماعی به صورت استقلالی یا ترکیبی عمل می‌کنند. برای نمونه، انسان غریزه گرسنگی خود را با سفره‌ای آراسته برطرف می‌سازد که این کنش ناشی از ترکیب میل طبیعی رفع گرسنگی و میل فطری زیبایی‌دوستی است. در شرایط تاریخی که مصرف‌گرایی اهمیت یافته، افراد برای تأمین غریزه گرسنگی، آن را با میل به احترام و متفاوت بودن نیز همراه می‌سازند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== تمایز هویت اصیل از هویت غیراصلی ===&lt;br /&gt;
هویت عمومی مورد بحث، هر چند در کلیت خود هویتی دینی است، اما به دلیل تشخیص اشتباه مصداق و تعلق آن به مرحله فطرت ثانویه، هویتی غیراصلی است. هویت اصیل زمانی تحقق می‌یابد که این روند به صورت آگاهانه و با تشخیص درست مصداق اتفاق بیفتد. در این صورت، به هویت دینی یا مذهبی می‌رسیم. در هویت دینی نیز همان مکانیزم سابق فعال می‌شود، با این تفاوت که فراخوان‌ها در گفتمان‌های مذهبی، مستقیماً به کمال مطلق دعوت می‌کنند و افراد را به همانندی با او از طریق عبودیت و پایبندی به اراده‌های تشریعی فرامی‌خوانند. تجلیات دنیایی نیز به مثابه نشانه و تجلی او معرفی می‌شوند و شناخت و استفاده از آنها به مثابه آیه و ابزار دستیابی به کمال مورد تأکید قرار می‌گیرد. در این حالت، فراخوان‌های بیرونی مذهبی با فراخوان‌های درونی فطری در انطباق کامل قرار می‌گیرند و افرادی که میل فطری آنان به خودآگاهی بیشتری رسیده باشد، به این فراخوان‌ها گوش فرا می‌دهند و هویت اصلی مذهبی آنان ساخته می‌شود.&lt;br /&gt;
== پانویس ==&lt;br /&gt;
{{پانویس}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== منابع ==&lt;br /&gt;
پرهزکار، غلام‌رضا، «بازسازي نظريه هويتي لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادي»، فصلنامه اسلام و علوم اجتماعي، شمارۀ 18، 1396ش،&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>غلامرضا پرهیزکار</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>http://wiki.iki.ac.ir/w/index.php?title=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D9%84%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%88_%D9%88_%D9%85%D9%88%D9%81%D9%87_%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%81%D8%B7%D8%B1%D8%AA_%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B4%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C&amp;diff=5477</id>
		<title>بازسازی نظریه هویت لاکلاو و موفه بر اساس نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="http://wiki.iki.ac.ir/w/index.php?title=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D9%84%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%88_%D9%88_%D9%85%D9%88%D9%81%D9%87_%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%81%D8%B7%D8%B1%D8%AA_%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B4%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C&amp;diff=5477"/>
		<updated>2026-02-24T11:17:58Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;غلامرضا پرهیزکار: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&amp;lt;big&amp;gt;&#039;&#039;&#039;بازسازی نظریه هویت لاکلاو و موفه بر اساس نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی؛&#039;&#039;&#039;&amp;lt;/big&amp;gt; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
از دیدگاه پژوهشگران، نظریه گفتمانی هویت لاکلاو و موفه با وجود پویایی بالا و توجه به نقش «دیگری» در ساخت هویت، به دلیل نگاه تماماً فرهنگی-تاریخی، توانایی تبیین هویت مذهبی را ندارد. در مقابل، نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی با تأکید بر میل فطری انسان به کمال مطلق و خداجویی، ظرفیت بالایی برای تبیین هویت دینی دارد. در این مقاله، ابتدا چیستی هویت از منظر لغوی و اصطلاحی بررسی شده، سپس دیدگاه‌های مختلف درباره هویت در دوره‌های پیشامدرن، مدرن و پست‌مدرن مرور گردیده است. پس از آن، نظریه لاکلاو و موفه با تأکید بر مفاهیم «فراخوان» و «دیگری» تبیین و نقد شده است. در ادامه، نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی با محوریت مفاهیمی چون فطرت عشق، کمال مطلق، حب نفس و تجلیات صفات الهی در انسان تشریح گردیده است. سرانجام، با جایگزینی نظریه فطرت به جای ناخودآگاه لکان، نظریه بازسازی شده ارائه می‌شود که بر اساس آن، انسان با میل فطری به کمال مطلق در عرصه اجتماع به جستجو می‌پردازد و با پذیرش فراخوان‌های گفتمانی که با این میل همخوانی دارند، هویت خویش را می‌سازد.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== چیستی هویت ==&lt;br /&gt;
از منظر پژوهشگران، هویت در لغت به معنای هستی و وجود و نیز ویژگی‌هایی است که موجب شناسایی شخص می‌شود. در زبان انگلیسی، واژه «Identity» به معنای واقعیت وجودی یک شخص یا چیز و ویژگی‌هایی که آن را متعین می‌سازد، به کار رفته است. در تعاریف اصطلاحی، هویت هر چیزی شامل ویژگی‌های به وجود آورنده‌ای می‌شود که آن را به عنوان یک شی یا یک نوع از شی در مقایسه با دیگر چیزها مشخص و از دیگر امور متمایز می‌سازد. نکته مهم در تعاریف جدید هویت، اهتمام به نوع شناخت و تلقی از خود است. در این نگاه، در چارچوب فرهنگی که در آن زندگی می‌کنیم و تاریخی که با حال پیوستگی دارد، به خودآگاهی و شناختی از خود می‌رسیم.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== تاریخچه مطالعات هویت ==&lt;br /&gt;
به باور پژوهشگران، مبحث هویت از دیرباز مورد توجه بوده است. افلاطون با تمایز میان روح و تن، روح را جزء گوهرین و حقیقی انسان می‌دانست. ارسطو نیز به گونه‌ای دیگر به نفس انسانی پرداخت. دکارت در سده هفدهم به «من اندیشنده» رسید و میان ساختار مکانیکی تن و فعالیت‌های انسانی تمایز گذاشت. هیوم در سده نوزده در برابر دیدگاه‌های پیشین ایستاد و مدعا شد که در ورای افکار و احساسات، خودی مستقل وجود ندارد. دورکیم با رویکرد اجتماعی، فرد را محصول جامعه دانست. مید در چارچوب کنش متقابل نمادین، «خود» را شامل مجموع نگرش‌های دیگران و واکنش ارگانیسم به این نگرش‌ها معرفی کرد. پس از چرخش فرهنگی و زبانی، نظریه‌های جدید، هویت را اساساً امری فرهنگی یا زبانی می‌دانند و برای انسان جوهره ثابتی قائل نیستند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
پژوهشگران چهار نگاه به انسان را در طول تاریخ شناسایی کرده‌اند: نگاه دینی با تأکید بر روح و نفس، نگاه جسمی متأثر از زیست‌شناسی، نگاه اجتماعی با منشأ اجتماعی برای ذهن و خود، و نگاه فرهنگی-تاریخی که انسان را موجودی سیال و محصول فرهنگ و تاریخ می‌داند. به اعتقاد آنان، این نگاه‌ها را نباید متقابل انگاشت، بلکه هر یک بعدی از ابعاد وجود انسان را توضیح می‌دهد و جمع میان آنها ضروری است.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== نظریه گفتمانی هویت لاکلاو و موفه ==&lt;br /&gt;
از دیدگاه پژوهشگران، لاکلاو و موفه شکل‌گیری هویت را در چارچوب گفتمان‌ها و از طریق «فراخوان» تبیین می‌کنند. آنان با تأثیرپذیری از لکان، ناخودآگاهی برای فرد قائل می‌شوند که میل به کمال را در او ایجاد کرده است. این ناخودآگاه از طریق فراخوان‌های اجتماعی پاسخ می‌یابد. فراخوان اصطلاحی است که آلتوسر برای بیان نحوه عملکرد ایدئولوژی به کار برد. به باور آلتوسر، دستگاه‌های ایدئولوژیک با فراخواندن افراد به منزله سوژه، آنان را در موقعیت‌های خاصی قرار می‌دهند و از آنان انتظارات خاصی دارند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
در منطق تحلیل گفتمان، فراخوان‌ها در چارچوب گفتمان‌ها صورت می‌گیرد و گفتمان با استفاده از دال‌ها، نوع فراخوان را تعیین می‌کند. در این فرایند، زنجیره‌ای از دال‌های هم‌ارز شکل می‌گیرد که با یکدیگر مفصل‌بندی می‌شوند و معنای خاصی پیدا می‌کنند. در مقابل، زنجیره تفاوت نیز شکل می‌گیرد که شامل دال‌های طردشده است. این دو زنجیره، سازنده هویت فرد یا گروه هستند. به باور لاکلاو و موفه، شکل‌گیری هویت صرفاً در «تخاصم» با «دیگری» امکان‌پذیر است. سوژه میان خود و بیرون تناقض احساس می‌کند و این غیر بیرونی در عین تناقض، مرجع هویت اوست. از آنجا که این تناقض در عرصه‌ای نامشخص و سیال است، هویت هرگز ثابت نمی‌شود و همواره احتمال تغییر آن می‌رود.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== مبانی نظریه فطرت ===&lt;br /&gt;
به اعتقاد پژوهشگران،  شاه‌آبادی با بهره‌گیری از آیه ۳۰ سوره روم، نظریه فطرت را مطرح کرده است. از دیدگاه ایشان، خداوند کمال مطلق است و همه کمالات را به نحو نامحدود داراست. علم خدا به ذات خویش که معادل علم به کمالات مطلق است، موجب عشق و حب او به ذات خود می‌گردد. انسان نیز به دلیل شباهت با خدا و خلقت بر صورت الهی، می‌تواند به خود علم پیدا کند و با درک کمالات حداقلی خود، عاشق خویش گردد و حب النفس پیدا کند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== فطرت عشق و میل به کمال مطلق ===&lt;br /&gt;
شاه‌آبادی فطرت انسانی را فطرت عشق به کمال مطلق می‌داند. از آنجا که کمال مطلق در خداوند است و انسان نیز میل به آن را در نهاد خود دارد، هیچ‌گاه در دستیابی به مراتب کمال به سیری نمی‌رسد و هر میزان از آن را به دست آورد، در پی بیشتر آن است تا به خدای مطلق برسد. انسان‌ها با وجود شناخت و میل به خدا در وجودشان، گاه به دلیل حب النفس، در حد نفس متوقف می‌شوند و کمال مطلق را فراموش می‌کنند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== فطرت ثانویه و احتجاب فطرت عشق ===&lt;br /&gt;
از دیدگاه آیت‌الله شاه‌آبادی، آنان که به کمالات محدود نفسانی و تجلیات دنیایی بسنده می‌کنند، دچار «فطرت ثانویه» می‌گردند. این فطرت ثانویه سبب احتجاب فطرت عشق می‌شود. انسان در این حالت، ناقص را کامل می‌پندارد و به جای معشوق حقیقی، به حب شهوات و زخارف دنیا روی می‌آورد. اگر انسان نفس خود را در قیاس با کمال مطلق قرار دهد، به نقصان خود پی می‌برد و دست از عجب برمی‌دارد. در این حالت، میل به کمال مطلق در او زنده می‌شود و مطابق فطرت اصیل، به سوی خدا می‌رود. در اینجا، نفس همچون «دیگری» در نظریه لاکلاو و موفه، دو نقش متضاد می‌تواند داشته باشد: از یک سو با توجه به خود، از کمال مطلق دور می‌کند و از سوی دیگر با آگاهی به نقصان، به کمال مطلق توجه می‌نماید. آیت‌الله شاه‌آبادی حالت اول را «فطرت ثانویه» و حالت دوم را «فطرت عشق» می‌نامند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ابعاد اجتماعی نظریه فطرت ===&lt;br /&gt;
نظریه آیت‌الله شاه‌آبادی ظرفیت اجتماعی بالایی دارد. انسان برای دستیابی به کمال، در عرصه اجتماع جستجو می‌کند و در پی کمال مطلق می‌گردد. این جستجو پایان‌ناپذیر است و انسان تا پایان عمر با این خصلت زندگی می‌کند. برای نمونه، میل به قدرت تام، سبب ریاست‌طلبی و دوست داشتن عشیره می‌شود که همه اینها به خاطر محبوبیت کمال مطلق است. این ویژگی مراتب دارد و هرگاه مرتبه‌ای از آن حاصل شود، فرد به مرتبه فراتر نظر می‌کند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== بازسازی نظریه هویت بر اساس نظریه فطرت ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== مبانی انسان‌شناختی بازسازی ===&lt;br /&gt;
پژوهشگران با هدف بازسازی نظریه گفتمانی هویت، نظریه فطرت  شاه‌آبادی را جایگزین ناخودآگاه لکان می‌کنند. از این منظر، خداوند انسان را برای وصول به خود آفرید و شناخت و میل به کمال مطلق را در نفس انسانی قرار داد. این میل فطری ریشه در خلقت انسان بر صورت الهی دارد و او را به سوی کمال نامحدود سوق می‌دهد. جهان نیز تجلی صفات الهی است و همین امر سبب میل انسان به جهان اجتماعی می‌گردد. انسان در جستجوی کمال، ناگزیر به سوی مظاهر و تجلیات این صفات در عالم هستی از جمله در عرصه اجتماع روی می‌آورد.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== نقش فطرت ثانویه در انحراف مسیر ===&lt;br /&gt;
در این فرایند، گاه فطرت عشق دچار احتجاب می‌شود و فطرت ثانویه فعال می‌گردد. انسان به جهان که نشانه‌هایی از کمال مطلق را دارد، نگاه استقلالی می‌یابد و در پی دستیابی به کمالات مخلوق رهسپار می‌شود. این افراد دو مسیر را طی می‌کنند: یا می‌خواهند خود را به خداوند بزنند و خدایی کنند و یا به جای خضوع در برابر کمال مطلق، در برابر صاحبان کمالات محدود در جهان مخلوق خضوع می‌نمایند. در هر دو حالت، انسان از مسیر اصلی فطرت منحرف شده و به جای رسیدن به کمال مطلق، در پی کمالات موقت و ناقص دنیایی می‌افتد.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== فرایند اجتماعی شکل‌گیری هویت ===&lt;br /&gt;
انسان با میلی که ریشه در خداجویی فطری دارد، وارد عرصه زندگی، اجتماع و تاریخ می‌شود و آگاهانه یا ناخودآگاه، در چارچوب شرایط تاریخی-اجتماعی، به دنبال رسیدن به خدا و صفات اوست. این میل گاه با تشخیص درست همراه می‌شود و انسان با شناخت خدا و کمالات مطلق او، در برابرش خضوع می‌کند و به عبودیت می‌پردازد. اما بسیاری اوقات نیز این میل به صورت مبهم فعال می‌شود و انسان کمال‌جو، بی‌آنکه بداند دقیقاً چه می‌خواهد، به جستجو می‌پردازد و در پی جبران کمبودی که در وجود خویش احساس می‌کند، به سمت هر چیزی که نشانه‌هایی از صفات الهی را دارد، می‌رود. از همین‌روست که فراخوان‌های اجتماعی در زندگی او اهمیت ویژه‌ای می‌یابند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== هویت عام دینی و نقش فراخوان‌ها ===&lt;br /&gt;
میل درونی مورد بحث، نوعی هویت عمومی برای انسان‌ها ایجاد می‌کند که می‌توان آن را به اعتبار نسبتی که با خدای خالق پیدا می‌کند، هویت عام دینی یا الهی نامید. همه انسان‌ها حتی ملحدان نیز دارای این هویت عام الهی هستند. آنان در زندگی اجتماعی، بر اساس میل فطری به کمال مطلق، در برابر فراخوان‌های گفتمانی که آنان را به قدرت، زیبایی، مالکیت و مانند آن دعوت می‌کند، واکنش نشان می‌دهند. انسان با ارزیابی عقلانی و مبتنی بر دانش‌ها و تجربیات پیشین، از میان فراخوان‌ها دست به گزینش می‌زند و فراخوان‌هایی را می‌پذیرد که با اموال درونی‌اش سازگاری بیشتری دارند. اما تا زمانی که به مصداق واقعی کمال مطلق نرسد، از آنچه به دست می‌آورد زود زده می‌شود و پیوسته به دنبال بیشتر و برتر از آن می‌گردد.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== آسیب‌شناسی تشخیص نادرست مصداق ===&lt;br /&gt;
این حرکت ناخودآگاه ممکن است منشأ شقاوت فرد شود، چنان‌که تواضع در برابر ثروتمندان به دلیل ثروتشان، به جای تواضع در برابر خدای مالک مطلق، نوعی شرک خفی و ترک توحید در عبادت است. چنین چیزی برای مؤمنان نیز بسیار رخ می‌دهد و همان شرک خفی است که بسیاری در دام آن گرفتارند. تواضع در برابر قدرتمندان یا دانشمندان به خاطر قدرت یا علمشان نیز از همین قبیل است. البته میل به کمال که به شرک خفی می‌انجامد را نباید سرکوب کرد، بلکه باید نگاه استقلالی به تجلیات خدا به نگاه تبعی تبدیل شود تا در پس این نشانه‌ها به خداشناسی رسید.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== تعامل فطرت و طبیعت در ساخت هویت ===&lt;br /&gt;
نسبت ژرف میان هویت انسانی و هویت الهی از نحوه خلقت انسان در ربط با خدا ناشی می‌شود. انسان افزون بر فطرت، طبیعت نیز دارد و در عالم ملک که روح با بدن همراه است، غرایز مرتبط با بدن نیز فعال می‌شود. این دو نوع ویژگی در اجتماع و تاریخ متأثر از امکانات و شرایط تاریخی-اجتماعی به صورت استقلالی یا ترکیبی عمل می‌کنند. برای نمونه، انسان غریزه گرسنگی خود را با سفره‌ای آراسته برطرف می‌سازد که این کنش ناشی از ترکیب میل طبیعی رفع گرسنگی و میل فطری زیبایی‌دوستی است. در شرایط تاریخی که مصرف‌گرایی اهمیت یافته، افراد برای تأمین غریزه گرسنگی، آن را با میل به احترام و متفاوت بودن نیز همراه می‌سازند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== تمایز هویت اصیل از هویت غیراصلی ===&lt;br /&gt;
هویت عمومی مورد بحث، هر چند در کلیت خود هویتی دینی است، اما به دلیل تشخیص اشتباه مصداق و تعلق آن به مرحله فطرت ثانویه، هویتی غیراصلی است. هویت اصیل زمانی تحقق می‌یابد که این روند به صورت آگاهانه و با تشخیص درست مصداق اتفاق بیفتد. در این صورت، به هویت دینی یا مذهبی می‌رسیم. در هویت دینی نیز همان مکانیزم سابق فعال می‌شود، با این تفاوت که فراخوان‌ها در گفتمان‌های مذهبی، مستقیماً به کمال مطلق دعوت می‌کنند و افراد را به همانندی با او از طریق عبودیت و پایبندی به اراده‌های تشریعی فرامی‌خوانند. تجلیات دنیایی نیز به مثابه نشانه و تجلی او معرفی می‌شوند و شناخت و استفاده از آنها به مثابه آیه و ابزار دستیابی به کمال مورد تأکید قرار می‌گیرد. در این حالت، فراخوان‌های بیرونی مذهبی با فراخوان‌های درونی فطری در انطباق کامل قرار می‌گیرند و افرادی که میل فطری آنان به خودآگاهی بیشتری رسیده باشد، به این فراخوان‌ها گوش فرا می‌دهند و هویت اصلی مذهبی آنان ساخته می‌شود.&lt;br /&gt;
== پانویس ==&lt;br /&gt;
{{پانویس}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== منابع ==&lt;br /&gt;
لا&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>غلامرضا پرهیزکار</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>http://wiki.iki.ac.ir/w/index.php?title=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D9%84%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%88_%D9%88_%D9%85%D9%88%D9%81%D9%87_%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%81%D8%B7%D8%B1%D8%AA_%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B4%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C&amp;diff=5476</id>
		<title>بازسازی نظریه هویت لاکلاو و موفه بر اساس نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="http://wiki.iki.ac.ir/w/index.php?title=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D9%84%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%88_%D9%88_%D9%85%D9%88%D9%81%D9%87_%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%81%D8%B7%D8%B1%D8%AA_%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B4%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C&amp;diff=5476"/>
		<updated>2026-02-24T11:17:41Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;غلامرضا پرهیزکار: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;بازسازی نظریه هویت لاکلاو و موفه بر اساس نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی؛ &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
از دیدگاه پژوهشگران، نظریه گفتمانی هویت لاکلاو و موفه با وجود پویایی بالا و توجه به نقش «دیگری» در ساخت هویت، به دلیل نگاه تماماً فرهنگی-تاریخی، توانایی تبیین هویت مذهبی را ندارد. در مقابل، نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی با تأکید بر میل فطری انسان به کمال مطلق و خداجویی، ظرفیت بالایی برای تبیین هویت دینی دارد. در این مقاله، ابتدا چیستی هویت از منظر لغوی و اصطلاحی بررسی شده، سپس دیدگاه‌های مختلف درباره هویت در دوره‌های پیشامدرن، مدرن و پست‌مدرن مرور گردیده است. پس از آن، نظریه لاکلاو و موفه با تأکید بر مفاهیم «فراخوان» و «دیگری» تبیین و نقد شده است. در ادامه، نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی با محوریت مفاهیمی چون فطرت عشق، کمال مطلق، حب نفس و تجلیات صفات الهی در انسان تشریح گردیده است. سرانجام، با جایگزینی نظریه فطرت به جای ناخودآگاه لکان، نظریه بازسازی شده ارائه می‌شود که بر اساس آن، انسان با میل فطری به کمال مطلق در عرصه اجتماع به جستجو می‌پردازد و با پذیرش فراخوان‌های گفتمانی که با این میل همخوانی دارند، هویت خویش را می‌سازد.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== چیستی هویت ==&lt;br /&gt;
از منظر پژوهشگران، هویت در لغت به معنای هستی و وجود و نیز ویژگی‌هایی است که موجب شناسایی شخص می‌شود. در زبان انگلیسی، واژه «Identity» به معنای واقعیت وجودی یک شخص یا چیز و ویژگی‌هایی که آن را متعین می‌سازد، به کار رفته است. در تعاریف اصطلاحی، هویت هر چیزی شامل ویژگی‌های به وجود آورنده‌ای می‌شود که آن را به عنوان یک شی یا یک نوع از شی در مقایسه با دیگر چیزها مشخص و از دیگر امور متمایز می‌سازد. نکته مهم در تعاریف جدید هویت، اهتمام به نوع شناخت و تلقی از خود است. در این نگاه، در چارچوب فرهنگی که در آن زندگی می‌کنیم و تاریخی که با حال پیوستگی دارد، به خودآگاهی و شناختی از خود می‌رسیم.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== تاریخچه مطالعات هویت ==&lt;br /&gt;
به باور پژوهشگران، مبحث هویت از دیرباز مورد توجه بوده است. افلاطون با تمایز میان روح و تن، روح را جزء گوهرین و حقیقی انسان می‌دانست. ارسطو نیز به گونه‌ای دیگر به نفس انسانی پرداخت. دکارت در سده هفدهم به «من اندیشنده» رسید و میان ساختار مکانیکی تن و فعالیت‌های انسانی تمایز گذاشت. هیوم در سده نوزده در برابر دیدگاه‌های پیشین ایستاد و مدعا شد که در ورای افکار و احساسات، خودی مستقل وجود ندارد. دورکیم با رویکرد اجتماعی، فرد را محصول جامعه دانست. مید در چارچوب کنش متقابل نمادین، «خود» را شامل مجموع نگرش‌های دیگران و واکنش ارگانیسم به این نگرش‌ها معرفی کرد. پس از چرخش فرهنگی و زبانی، نظریه‌های جدید، هویت را اساساً امری فرهنگی یا زبانی می‌دانند و برای انسان جوهره ثابتی قائل نیستند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
پژوهشگران چهار نگاه به انسان را در طول تاریخ شناسایی کرده‌اند: نگاه دینی با تأکید بر روح و نفس، نگاه جسمی متأثر از زیست‌شناسی، نگاه اجتماعی با منشأ اجتماعی برای ذهن و خود، و نگاه فرهنگی-تاریخی که انسان را موجودی سیال و محصول فرهنگ و تاریخ می‌داند. به اعتقاد آنان، این نگاه‌ها را نباید متقابل انگاشت، بلکه هر یک بعدی از ابعاد وجود انسان را توضیح می‌دهد و جمع میان آنها ضروری است.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== نظریه گفتمانی هویت لاکلاو و موفه ==&lt;br /&gt;
از دیدگاه پژوهشگران، لاکلاو و موفه شکل‌گیری هویت را در چارچوب گفتمان‌ها و از طریق «فراخوان» تبیین می‌کنند. آنان با تأثیرپذیری از لکان، ناخودآگاهی برای فرد قائل می‌شوند که میل به کمال را در او ایجاد کرده است. این ناخودآگاه از طریق فراخوان‌های اجتماعی پاسخ می‌یابد. فراخوان اصطلاحی است که آلتوسر برای بیان نحوه عملکرد ایدئولوژی به کار برد. به باور آلتوسر، دستگاه‌های ایدئولوژیک با فراخواندن افراد به منزله سوژه، آنان را در موقعیت‌های خاصی قرار می‌دهند و از آنان انتظارات خاصی دارند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
در منطق تحلیل گفتمان، فراخوان‌ها در چارچوب گفتمان‌ها صورت می‌گیرد و گفتمان با استفاده از دال‌ها، نوع فراخوان را تعیین می‌کند. در این فرایند، زنجیره‌ای از دال‌های هم‌ارز شکل می‌گیرد که با یکدیگر مفصل‌بندی می‌شوند و معنای خاصی پیدا می‌کنند. در مقابل، زنجیره تفاوت نیز شکل می‌گیرد که شامل دال‌های طردشده است. این دو زنجیره، سازنده هویت فرد یا گروه هستند. به باور لاکلاو و موفه، شکل‌گیری هویت صرفاً در «تخاصم» با «دیگری» امکان‌پذیر است. سوژه میان خود و بیرون تناقض احساس می‌کند و این غیر بیرونی در عین تناقض، مرجع هویت اوست. از آنجا که این تناقض در عرصه‌ای نامشخص و سیال است، هویت هرگز ثابت نمی‌شود و همواره احتمال تغییر آن می‌رود.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== مبانی نظریه فطرت ===&lt;br /&gt;
به اعتقاد پژوهشگران،  شاه‌آبادی با بهره‌گیری از آیه ۳۰ سوره روم، نظریه فطرت را مطرح کرده است. از دیدگاه ایشان، خداوند کمال مطلق است و همه کمالات را به نحو نامحدود داراست. علم خدا به ذات خویش که معادل علم به کمالات مطلق است، موجب عشق و حب او به ذات خود می‌گردد. انسان نیز به دلیل شباهت با خدا و خلقت بر صورت الهی، می‌تواند به خود علم پیدا کند و با درک کمالات حداقلی خود، عاشق خویش گردد و حب النفس پیدا کند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== فطرت عشق و میل به کمال مطلق ===&lt;br /&gt;
شاه‌آبادی فطرت انسانی را فطرت عشق به کمال مطلق می‌داند. از آنجا که کمال مطلق در خداوند است و انسان نیز میل به آن را در نهاد خود دارد، هیچ‌گاه در دستیابی به مراتب کمال به سیری نمی‌رسد و هر میزان از آن را به دست آورد، در پی بیشتر آن است تا به خدای مطلق برسد. انسان‌ها با وجود شناخت و میل به خدا در وجودشان، گاه به دلیل حب النفس، در حد نفس متوقف می‌شوند و کمال مطلق را فراموش می‌کنند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== فطرت ثانویه و احتجاب فطرت عشق ===&lt;br /&gt;
از دیدگاه آیت‌الله شاه‌آبادی، آنان که به کمالات محدود نفسانی و تجلیات دنیایی بسنده می‌کنند، دچار «فطرت ثانویه» می‌گردند. این فطرت ثانویه سبب احتجاب فطرت عشق می‌شود. انسان در این حالت، ناقص را کامل می‌پندارد و به جای معشوق حقیقی، به حب شهوات و زخارف دنیا روی می‌آورد. اگر انسان نفس خود را در قیاس با کمال مطلق قرار دهد، به نقصان خود پی می‌برد و دست از عجب برمی‌دارد. در این حالت، میل به کمال مطلق در او زنده می‌شود و مطابق فطرت اصیل، به سوی خدا می‌رود. در اینجا، نفس همچون «دیگری» در نظریه لاکلاو و موفه، دو نقش متضاد می‌تواند داشته باشد: از یک سو با توجه به خود، از کمال مطلق دور می‌کند و از سوی دیگر با آگاهی به نقصان، به کمال مطلق توجه می‌نماید. آیت‌الله شاه‌آبادی حالت اول را «فطرت ثانویه» و حالت دوم را «فطرت عشق» می‌نامند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ابعاد اجتماعی نظریه فطرت ===&lt;br /&gt;
نظریه آیت‌الله شاه‌آبادی ظرفیت اجتماعی بالایی دارد. انسان برای دستیابی به کمال، در عرصه اجتماع جستجو می‌کند و در پی کمال مطلق می‌گردد. این جستجو پایان‌ناپذیر است و انسان تا پایان عمر با این خصلت زندگی می‌کند. برای نمونه، میل به قدرت تام، سبب ریاست‌طلبی و دوست داشتن عشیره می‌شود که همه اینها به خاطر محبوبیت کمال مطلق است. این ویژگی مراتب دارد و هرگاه مرتبه‌ای از آن حاصل شود، فرد به مرتبه فراتر نظر می‌کند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== بازسازی نظریه هویت بر اساس نظریه فطرت ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== مبانی انسان‌شناختی بازسازی ===&lt;br /&gt;
پژوهشگران با هدف بازسازی نظریه گفتمانی هویت، نظریه فطرت  شاه‌آبادی را جایگزین ناخودآگاه لکان می‌کنند. از این منظر، خداوند انسان را برای وصول به خود آفرید و شناخت و میل به کمال مطلق را در نفس انسانی قرار داد. این میل فطری ریشه در خلقت انسان بر صورت الهی دارد و او را به سوی کمال نامحدود سوق می‌دهد. جهان نیز تجلی صفات الهی است و همین امر سبب میل انسان به جهان اجتماعی می‌گردد. انسان در جستجوی کمال، ناگزیر به سوی مظاهر و تجلیات این صفات در عالم هستی از جمله در عرصه اجتماع روی می‌آورد.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== نقش فطرت ثانویه در انحراف مسیر ===&lt;br /&gt;
در این فرایند، گاه فطرت عشق دچار احتجاب می‌شود و فطرت ثانویه فعال می‌گردد. انسان به جهان که نشانه‌هایی از کمال مطلق را دارد، نگاه استقلالی می‌یابد و در پی دستیابی به کمالات مخلوق رهسپار می‌شود. این افراد دو مسیر را طی می‌کنند: یا می‌خواهند خود را به خداوند بزنند و خدایی کنند و یا به جای خضوع در برابر کمال مطلق، در برابر صاحبان کمالات محدود در جهان مخلوق خضوع می‌نمایند. در هر دو حالت، انسان از مسیر اصلی فطرت منحرف شده و به جای رسیدن به کمال مطلق، در پی کمالات موقت و ناقص دنیایی می‌افتد.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== فرایند اجتماعی شکل‌گیری هویت ===&lt;br /&gt;
انسان با میلی که ریشه در خداجویی فطری دارد، وارد عرصه زندگی، اجتماع و تاریخ می‌شود و آگاهانه یا ناخودآگاه، در چارچوب شرایط تاریخی-اجتماعی، به دنبال رسیدن به خدا و صفات اوست. این میل گاه با تشخیص درست همراه می‌شود و انسان با شناخت خدا و کمالات مطلق او، در برابرش خضوع می‌کند و به عبودیت می‌پردازد. اما بسیاری اوقات نیز این میل به صورت مبهم فعال می‌شود و انسان کمال‌جو، بی‌آنکه بداند دقیقاً چه می‌خواهد، به جستجو می‌پردازد و در پی جبران کمبودی که در وجود خویش احساس می‌کند، به سمت هر چیزی که نشانه‌هایی از صفات الهی را دارد، می‌رود. از همین‌روست که فراخوان‌های اجتماعی در زندگی او اهمیت ویژه‌ای می‌یابند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== هویت عام دینی و نقش فراخوان‌ها ===&lt;br /&gt;
میل درونی مورد بحث، نوعی هویت عمومی برای انسان‌ها ایجاد می‌کند که می‌توان آن را به اعتبار نسبتی که با خدای خالق پیدا می‌کند، هویت عام دینی یا الهی نامید. همه انسان‌ها حتی ملحدان نیز دارای این هویت عام الهی هستند. آنان در زندگی اجتماعی، بر اساس میل فطری به کمال مطلق، در برابر فراخوان‌های گفتمانی که آنان را به قدرت، زیبایی، مالکیت و مانند آن دعوت می‌کند، واکنش نشان می‌دهند. انسان با ارزیابی عقلانی و مبتنی بر دانش‌ها و تجربیات پیشین، از میان فراخوان‌ها دست به گزینش می‌زند و فراخوان‌هایی را می‌پذیرد که با اموال درونی‌اش سازگاری بیشتری دارند. اما تا زمانی که به مصداق واقعی کمال مطلق نرسد، از آنچه به دست می‌آورد زود زده می‌شود و پیوسته به دنبال بیشتر و برتر از آن می‌گردد.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== آسیب‌شناسی تشخیص نادرست مصداق ===&lt;br /&gt;
این حرکت ناخودآگاه ممکن است منشأ شقاوت فرد شود، چنان‌که تواضع در برابر ثروتمندان به دلیل ثروتشان، به جای تواضع در برابر خدای مالک مطلق، نوعی شرک خفی و ترک توحید در عبادت است. چنین چیزی برای مؤمنان نیز بسیار رخ می‌دهد و همان شرک خفی است که بسیاری در دام آن گرفتارند. تواضع در برابر قدرتمندان یا دانشمندان به خاطر قدرت یا علمشان نیز از همین قبیل است. البته میل به کمال که به شرک خفی می‌انجامد را نباید سرکوب کرد، بلکه باید نگاه استقلالی به تجلیات خدا به نگاه تبعی تبدیل شود تا در پس این نشانه‌ها به خداشناسی رسید.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== تعامل فطرت و طبیعت در ساخت هویت ===&lt;br /&gt;
نسبت ژرف میان هویت انسانی و هویت الهی از نحوه خلقت انسان در ربط با خدا ناشی می‌شود. انسان افزون بر فطرت، طبیعت نیز دارد و در عالم ملک که روح با بدن همراه است، غرایز مرتبط با بدن نیز فعال می‌شود. این دو نوع ویژگی در اجتماع و تاریخ متأثر از امکانات و شرایط تاریخی-اجتماعی به صورت استقلالی یا ترکیبی عمل می‌کنند. برای نمونه، انسان غریزه گرسنگی خود را با سفره‌ای آراسته برطرف می‌سازد که این کنش ناشی از ترکیب میل طبیعی رفع گرسنگی و میل فطری زیبایی‌دوستی است. در شرایط تاریخی که مصرف‌گرایی اهمیت یافته، افراد برای تأمین غریزه گرسنگی، آن را با میل به احترام و متفاوت بودن نیز همراه می‌سازند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== تمایز هویت اصیل از هویت غیراصلی ===&lt;br /&gt;
هویت عمومی مورد بحث، هر چند در کلیت خود هویتی دینی است، اما به دلیل تشخیص اشتباه مصداق و تعلق آن به مرحله فطرت ثانویه، هویتی غیراصلی است. هویت اصیل زمانی تحقق می‌یابد که این روند به صورت آگاهانه و با تشخیص درست مصداق اتفاق بیفتد. در این صورت، به هویت دینی یا مذهبی می‌رسیم. در هویت دینی نیز همان مکانیزم سابق فعال می‌شود، با این تفاوت که فراخوان‌ها در گفتمان‌های مذهبی، مستقیماً به کمال مطلق دعوت می‌کنند و افراد را به همانندی با او از طریق عبودیت و پایبندی به اراده‌های تشریعی فرامی‌خوانند. تجلیات دنیایی نیز به مثابه نشانه و تجلی او معرفی می‌شوند و شناخت و استفاده از آنها به مثابه آیه و ابزار دستیابی به کمال مورد تأکید قرار می‌گیرد. در این حالت، فراخوان‌های بیرونی مذهبی با فراخوان‌های درونی فطری در انطباق کامل قرار می‌گیرند و افرادی که میل فطری آنان به خودآگاهی بیشتری رسیده باشد، به این فراخوان‌ها گوش فرا می‌دهند و هویت اصلی مذهبی آنان ساخته می‌شود.&lt;br /&gt;
== پانویس ==&lt;br /&gt;
{{پانویس}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== منابع ==&lt;br /&gt;
لا&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>غلامرضا پرهیزکار</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>http://wiki.iki.ac.ir/w/index.php?title=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D9%84%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%88_%D9%88_%D9%85%D9%88%D9%81%D9%87_%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%81%D8%B7%D8%B1%D8%AA_%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B4%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C&amp;diff=5475</id>
		<title>بازسازی نظریه هویت لاکلاو و موفه بر اساس نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="http://wiki.iki.ac.ir/w/index.php?title=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D9%84%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%88_%D9%88_%D9%85%D9%88%D9%81%D9%87_%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3_%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%81%D8%B7%D8%B1%D8%AA_%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B4%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C&amp;diff=5475"/>
		<updated>2026-02-24T11:16:58Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;غلامرضا پرهیزکار: صفحه‌ای تازه حاوی «بازسازی نظریه هویت لاکلاو و موفه بر اساس نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی؛   از دیدگاه پژوهشگران، نظریه گفتمانی هویت لاکلاو و موفه با وجود پویایی بالا و توجه به نقش «دیگری» در ساخت هویت، به دلیل نگاه تماماً فرهنگی-تاریخی، توانایی تبیین هویت مذ...» ایجاد کرد&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;بازسازی نظریه هویت لاکلاو و موفه بر اساس نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی؛ &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
از دیدگاه پژوهشگران، نظریه گفتمانی هویت لاکلاو و موفه با وجود پویایی بالا و توجه به نقش «دیگری» در ساخت هویت، به دلیل نگاه تماماً فرهنگی-تاریخی، توانایی تبیین هویت مذهبی را ندارد. در مقابل، نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی با تأکید بر میل فطری انسان به کمال مطلق و خداجویی، ظرفیت بالایی برای تبیین هویت دینی دارد. در این مقاله، ابتدا چیستی هویت از منظر لغوی و اصطلاحی بررسی شده، سپس دیدگاه‌های مختلف درباره هویت در دوره‌های پیشامدرن، مدرن و پست‌مدرن مرور گردیده است. پس از آن، نظریه لاکلاو و موفه با تأکید بر مفاهیم «فراخوان» و «دیگری» تبیین و نقد شده است. در ادامه، نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی با محوریت مفاهیمی چون فطرت عشق، کمال مطلق، حب نفس و تجلیات صفات الهی در انسان تشریح گردیده است. سرانجام، با جایگزینی نظریه فطرت به جای ناخودآگاه لکان، نظریه بازسازی شده ارائه می‌شود که بر اساس آن، انسان با میل فطری به کمال مطلق در عرصه اجتماع به جستجو می‌پردازد و با پذیرش فراخوان‌های گفتمانی که با این میل همخوانی دارند، هویت خویش را می‌سازد.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== چیستی هویت ==&lt;br /&gt;
از منظر پژوهشگران، هویت در لغت به معنای هستی و وجود و نیز ویژگی‌هایی است که موجب شناسایی شخص می‌شود. در زبان انگلیسی، واژه «Identity» به معنای واقعیت وجودی یک شخص یا چیز و ویژگی‌هایی که آن را متعین می‌سازد، به کار رفته است. در تعاریف اصطلاحی، هویت هر چیزی شامل ویژگی‌های به وجود آورنده‌ای می‌شود که آن را به عنوان یک شی یا یک نوع از شی در مقایسه با دیگر چیزها مشخص و از دیگر امور متمایز می‌سازد. نکته مهم در تعاریف جدید هویت، اهتمام به نوع شناخت و تلقی از خود است. در این نگاه، در چارچوب فرهنگی که در آن زندگی می‌کنیم و تاریخی که با حال پیوستگی دارد، به خودآگاهی و شناختی از خود می‌رسیم.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== تاریخچه مطالعات هویت ==&lt;br /&gt;
به باور پژوهشگران، مبحث هویت از دیرباز مورد توجه بوده است. افلاطون با تمایز میان روح و تن، روح را جزء گوهرین و حقیقی انسان می‌دانست. ارسطو نیز به گونه‌ای دیگر به نفس انسانی پرداخت. دکارت در سده هفدهم به «من اندیشنده» رسید و میان ساختار مکانیکی تن و فعالیت‌های انسانی تمایز گذاشت. هیوم در سده نوزده در برابر دیدگاه‌های پیشین ایستاد و مدعا شد که در ورای افکار و احساسات، خودی مستقل وجود ندارد. دورکیم با رویکرد اجتماعی، فرد را محصول جامعه دانست. مید در چارچوب کنش متقابل نمادین، «خود» را شامل مجموع نگرش‌های دیگران و واکنش ارگانیسم به این نگرش‌ها معرفی کرد. پس از چرخش فرهنگی و زبانی، نظریه‌های جدید، هویت را اساساً امری فرهنگی یا زبانی می‌دانند و برای انسان جوهره ثابتی قائل نیستند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
پژوهشگران چهار نگاه به انسان را در طول تاریخ شناسایی کرده‌اند: نگاه دینی با تأکید بر روح و نفس، نگاه جسمی متأثر از زیست‌شناسی، نگاه اجتماعی با منشأ اجتماعی برای ذهن و خود، و نگاه فرهنگی-تاریخی که انسان را موجودی سیال و محصول فرهنگ و تاریخ می‌داند. به اعتقاد آنان، این نگاه‌ها را نباید متقابل انگاشت، بلکه هر یک بعدی از ابعاد وجود انسان را توضیح می‌دهد و جمع میان آنها ضروری است.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== نظریه گفتمانی هویت لاکلاو و موفه ==&lt;br /&gt;
از دیدگاه پژوهشگران، لاکلاو و موفه شکل‌گیری هویت را در چارچوب گفتمان‌ها و از طریق «فراخوان» تبیین می‌کنند. آنان با تأثیرپذیری از لکان، ناخودآگاهی برای فرد قائل می‌شوند که میل به کمال را در او ایجاد کرده است. این ناخودآگاه از طریق فراخوان‌های اجتماعی پاسخ می‌یابد. فراخوان اصطلاحی است که آلتوسر برای بیان نحوه عملکرد ایدئولوژی به کار برد. به باور آلتوسر، دستگاه‌های ایدئولوژیک با فراخواندن افراد به منزله سوژه، آنان را در موقعیت‌های خاصی قرار می‌دهند و از آنان انتظارات خاصی دارند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
در منطق تحلیل گفتمان، فراخوان‌ها در چارچوب گفتمان‌ها صورت می‌گیرد و گفتمان با استفاده از دال‌ها، نوع فراخوان را تعیین می‌کند. در این فرایند، زنجیره‌ای از دال‌های هم‌ارز شکل می‌گیرد که با یکدیگر مفصل‌بندی می‌شوند و معنای خاصی پیدا می‌کنند. در مقابل، زنجیره تفاوت نیز شکل می‌گیرد که شامل دال‌های طردشده است. این دو زنجیره، سازنده هویت فرد یا گروه هستند. به باور لاکلاو و موفه، شکل‌گیری هویت صرفاً در «تخاصم» با «دیگری» امکان‌پذیر است. سوژه میان خود و بیرون تناقض احساس می‌کند و این غیر بیرونی در عین تناقض، مرجع هویت اوست. از آنجا که این تناقض در عرصه‌ای نامشخص و سیال است، هویت هرگز ثابت نمی‌شود و همواره احتمال تغییر آن می‌رود.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== مبانی نظریه فطرت ===&lt;br /&gt;
به اعتقاد پژوهشگران،  شاه‌آبادی با بهره‌گیری از آیه ۳۰ سوره روم، نظریه فطرت را مطرح کرده است. از دیدگاه ایشان، خداوند کمال مطلق است و همه کمالات را به نحو نامحدود داراست. علم خدا به ذات خویش که معادل علم به کمالات مطلق است، موجب عشق و حب او به ذات خود می‌گردد. انسان نیز به دلیل شباهت با خدا و خلقت بر صورت الهی، می‌تواند به خود علم پیدا کند و با درک کمالات حداقلی خود، عاشق خویش گردد و حب النفس پیدا کند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== فطرت عشق و میل به کمال مطلق ===&lt;br /&gt;
شاه‌آبادی فطرت انسانی را فطرت عشق به کمال مطلق می‌داند. از آنجا که کمال مطلق در خداوند است و انسان نیز میل به آن را در نهاد خود دارد، هیچ‌گاه در دستیابی به مراتب کمال به سیری نمی‌رسد و هر میزان از آن را به دست آورد، در پی بیشتر آن است تا به خدای مطلق برسد. انسان‌ها با وجود شناخت و میل به خدا در وجودشان، گاه به دلیل حب النفس، در حد نفس متوقف می‌شوند و کمال مطلق را فراموش می‌کنند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== فطرت ثانویه و احتجاب فطرت عشق ===&lt;br /&gt;
از دیدگاه آیت‌الله شاه‌آبادی، آنان که به کمالات محدود نفسانی و تجلیات دنیایی بسنده می‌کنند، دچار «فطرت ثانویه» می‌گردند. این فطرت ثانویه سبب احتجاب فطرت عشق می‌شود. انسان در این حالت، ناقص را کامل می‌پندارد و به جای معشوق حقیقی، به حب شهوات و زخارف دنیا روی می‌آورد. اگر انسان نفس خود را در قیاس با کمال مطلق قرار دهد، به نقصان خود پی می‌برد و دست از عجب برمی‌دارد. در این حالت، میل به کمال مطلق در او زنده می‌شود و مطابق فطرت اصیل، به سوی خدا می‌رود. در اینجا، نفس همچون «دیگری» در نظریه لاکلاو و موفه، دو نقش متضاد می‌تواند داشته باشد: از یک سو با توجه به خود، از کمال مطلق دور می‌کند و از سوی دیگر با آگاهی به نقصان، به کمال مطلق توجه می‌نماید. آیت‌الله شاه‌آبادی حالت اول را «فطرت ثانویه» و حالت دوم را «فطرت عشق» می‌نامند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ابعاد اجتماعی نظریه فطرت ===&lt;br /&gt;
نظریه آیت‌الله شاه‌آبادی ظرفیت اجتماعی بالایی دارد. انسان برای دستیابی به کمال، در عرصه اجتماع جستجو می‌کند و در پی کمال مطلق می‌گردد. این جستجو پایان‌ناپذیر است و انسان تا پایان عمر با این خصلت زندگی می‌کند. برای نمونه، میل به قدرت تام، سبب ریاست‌طلبی و دوست داشتن عشیره می‌شود که همه اینها به خاطر محبوبیت کمال مطلق است. این ویژگی مراتب دارد و هرگاه مرتبه‌ای از آن حاصل شود، فرد به مرتبه فراتر نظر می‌کند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== بازسازی نظریه هویت بر اساس نظریه فطرت ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== مبانی انسان‌شناختی بازسازی ===&lt;br /&gt;
پژوهشگران با هدف بازسازی نظریه گفتمانی هویت، نظریه فطرت  شاه‌آبادی را جایگزین ناخودآگاه لکان می‌کنند. از این منظر، خداوند انسان را برای وصول به خود آفرید و شناخت و میل به کمال مطلق را در نفس انسانی قرار داد. این میل فطری ریشه در خلقت انسان بر صورت الهی دارد و او را به سوی کمال نامحدود سوق می‌دهد. جهان نیز تجلی صفات الهی است و همین امر سبب میل انسان به جهان اجتماعی می‌گردد. انسان در جستجوی کمال، ناگزیر به سوی مظاهر و تجلیات این صفات در عالم هستی از جمله در عرصه اجتماع روی می‌آورد.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== نقش فطرت ثانویه در انحراف مسیر ===&lt;br /&gt;
در این فرایند، گاه فطرت عشق دچار احتجاب می‌شود و فطرت ثانویه فعال می‌گردد. انسان به جهان که نشانه‌هایی از کمال مطلق را دارد، نگاه استقلالی می‌یابد و در پی دستیابی به کمالات مخلوق رهسپار می‌شود. این افراد دو مسیر را طی می‌کنند: یا می‌خواهند خود را به خداوند بزنند و خدایی کنند و یا به جای خضوع در برابر کمال مطلق، در برابر صاحبان کمالات محدود در جهان مخلوق خضوع می‌نمایند. در هر دو حالت، انسان از مسیر اصلی فطرت منحرف شده و به جای رسیدن به کمال مطلق، در پی کمالات موقت و ناقص دنیایی می‌افتد.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== فرایند اجتماعی شکل‌گیری هویت ===&lt;br /&gt;
انسان با میلی که ریشه در خداجویی فطری دارد، وارد عرصه زندگی، اجتماع و تاریخ می‌شود و آگاهانه یا ناخودآگاه، در چارچوب شرایط تاریخی-اجتماعی، به دنبال رسیدن به خدا و صفات اوست. این میل گاه با تشخیص درست همراه می‌شود و انسان با شناخت خدا و کمالات مطلق او، در برابرش خضوع می‌کند و به عبودیت می‌پردازد. اما بسیاری اوقات نیز این میل به صورت مبهم فعال می‌شود و انسان کمال‌جو، بی‌آنکه بداند دقیقاً چه می‌خواهد، به جستجو می‌پردازد و در پی جبران کمبودی که در وجود خویش احساس می‌کند، به سمت هر چیزی که نشانه‌هایی از صفات الهی را دارد، می‌رود. از همین‌روست که فراخوان‌های اجتماعی در زندگی او اهمیت ویژه‌ای می‌یابند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== هویت عام دینی و نقش فراخوان‌ها ===&lt;br /&gt;
میل درونی مورد بحث، نوعی هویت عمومی برای انسان‌ها ایجاد می‌کند که می‌توان آن را به اعتبار نسبتی که با خدای خالق پیدا می‌کند، هویت عام دینی یا الهی نامید. همه انسان‌ها حتی ملحدان نیز دارای این هویت عام الهی هستند. آنان در زندگی اجتماعی، بر اساس میل فطری به کمال مطلق، در برابر فراخوان‌های گفتمانی که آنان را به قدرت، زیبایی، مالکیت و مانند آن دعوت می‌کند، واکنش نشان می‌دهند. انسان با ارزیابی عقلانی و مبتنی بر دانش‌ها و تجربیات پیشین، از میان فراخوان‌ها دست به گزینش می‌زند و فراخوان‌هایی را می‌پذیرد که با اموال درونی‌اش سازگاری بیشتری دارند. اما تا زمانی که به مصداق واقعی کمال مطلق نرسد، از آنچه به دست می‌آورد زود زده می‌شود و پیوسته به دنبال بیشتر و برتر از آن می‌گردد.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== آسیب‌شناسی تشخیص نادرست مصداق ===&lt;br /&gt;
این حرکت ناخودآگاه ممکن است منشأ شقاوت فرد شود، چنان‌که تواضع در برابر ثروتمندان به دلیل ثروتشان، به جای تواضع در برابر خدای مالک مطلق، نوعی شرک خفی و ترک توحید در عبادت است. چنین چیزی برای مؤمنان نیز بسیار رخ می‌دهد و همان شرک خفی است که بسیاری در دام آن گرفتارند. تواضع در برابر قدرتمندان یا دانشمندان به خاطر قدرت یا علمشان نیز از همین قبیل است. البته میل به کمال که به شرک خفی می‌انجامد را نباید سرکوب کرد، بلکه باید نگاه استقلالی به تجلیات خدا به نگاه تبعی تبدیل شود تا در پس این نشانه‌ها به خداشناسی رسید.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== تعامل فطرت و طبیعت در ساخت هویت ===&lt;br /&gt;
نسبت ژرف میان هویت انسانی و هویت الهی از نحوه خلقت انسان در ربط با خدا ناشی می‌شود. انسان افزون بر فطرت، طبیعت نیز دارد و در عالم ملک که روح با بدن همراه است، غرایز مرتبط با بدن نیز فعال می‌شود. این دو نوع ویژگی در اجتماع و تاریخ متأثر از امکانات و شرایط تاریخی-اجتماعی به صورت استقلالی یا ترکیبی عمل می‌کنند. برای نمونه، انسان غریزه گرسنگی خود را با سفره‌ای آراسته برطرف می‌سازد که این کنش ناشی از ترکیب میل طبیعی رفع گرسنگی و میل فطری زیبایی‌دوستی است. در شرایط تاریخی که مصرف‌گرایی اهمیت یافته، افراد برای تأمین غریزه گرسنگی، آن را با میل به احترام و متفاوت بودن نیز همراه می‌سازند.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== تمایز هویت اصیل از هویت غیراصلی ===&lt;br /&gt;
هویت عمومی مورد بحث، هر چند در کلیت خود هویتی دینی است، اما به دلیل تشخیص اشتباه مصداق و تعلق آن به مرحله فطرت ثانویه، هویتی غیراصلی است. هویت اصیل زمانی تحقق می‌یابد که این روند به صورت آگاهانه و با تشخیص درست مصداق اتفاق بیفتد. در این صورت، به هویت دینی یا مذهبی می‌رسیم. در هویت دینی نیز همان مکانیزم سابق فعال می‌شود، با این تفاوت که فراخوان‌ها در گفتمان‌های مذهبی، مستقیماً به کمال مطلق دعوت می‌کنند و افراد را به همانندی با او از طریق عبودیت و پایبندی به اراده‌های تشریعی فرامی‌خوانند. تجلیات دنیایی نیز به مثابه نشانه و تجلی او معرفی می‌شوند و شناخت و استفاده از آنها به مثابه آیه و ابزار دستیابی به کمال مورد تأکید قرار می‌گیرد. در این حالت، فراخوان‌های بیرونی مذهبی با فراخوان‌های درونی فطری در انطباق کامل قرار می‌گیرند و افرادی که میل فطری آنان به خودآگاهی بیشتری رسیده باشد، به این فراخوان‌ها گوش فرا می‌دهند و هویت اصلی مذهبی آنان ساخته می‌شود.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== منابع ==&lt;br /&gt;
لا&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>غلامرضا پرهیزکار</name></author>
	</entry>
</feed>