پرش به محتوا

مديريت جهادی در جمهوری اسلامی ايران: تفاوت میان نسخه‌ها

از دانشنامه علوم انسانی
 
خط ۶: خط ۶:
مدیریت از دیدگاه صاحب‌نظران به‌معنای به‌کارگیری مؤثر و کارآمد منابع مادی و انسانی بر اساس یک نظام ارزشی پذیرفته شده برای دستیابی به اهداف تعیین‌شده می‌باشد.<ref>رضائیان، مبانی سازمان و مدیریت، 1379ش، ص8.
مدیریت از دیدگاه صاحب‌نظران به‌معنای به‌کارگیری مؤثر و کارآمد منابع مادی و انسانی بر اساس یک نظام ارزشی پذیرفته شده برای دستیابی به اهداف تعیین‌شده می‌باشد.<ref>رضائیان، مبانی سازمان و مدیریت، 1379ش، ص8.


</ref> جهاد در فرهنگ اسلامی به معنای کوشش الهی، تلاش اعتقادی و خودآگاهانه، همه‌جانبه و همیشگی است که در سطح خرد به مبارزه با نفس و در سطح کلان به مبارزه با ظلم و بی‌عدالتی اجتماعی معنا می‌یابد.<ref>محمدی، تبیین فرهنگ و مدیریت جهادی و شاخص‌های آن، 1388ش، ص 24.
</ref> جهاد در فرهنگ اسلامی به معنای کوشش الهی، تلاش اعتقادی و خودآگاهانه، همه‌جانبه و همیشگی است که در سطح خرد به مبارزه با نفس و در سطح کلان به مبارزه با ظلم و بی‌عدالتی اجتماعی معنا می‌یابد.<ref>محمدی، تبیین فرهنگ و مدیریت جهادی و شاخص‌های آن، 1388ش، ص24.
 
</ref> مدیریت جهادی نیز عبارت است از علم و هنر مدیریت و بسیج همه‌جانبۀ منابع مادی، انسانی و معنوی با تلاش جدی و سخت‌کوشی مبتنی بر علم و ظرفیت‌های درونی در همه عرصه‌ها، همراه با تلاش بی‌وقفه در راه خدا برای پیشرفت اهداف سازمان.<ref>نادری و دیگران، «تبیین مدیریت جهادی و طراحی الگوی آن در نظام جمهوری اسلامی ایران»، 1397ش، ص24-25.</ref>
</ref> مدیریت جهادی نیز عبارت است از علم و هنر مدیریت و بسیج همه‌جانبۀ منابع مادی، انسانی و معنوی با تلاش جدی و سخت‌کوشی مبتنی بر علم و ظرفیت‌های درونی در همه عرصه‌ها، همراه با تلاش بی‌وقفه در راه خدا برای پیشرفت اهداف سازمان.<ref>نادری و دیگران، «تبیین مدیریت جهادی و طراحی الگوی آن در نظام جمهوری اسلامی ایران»، 1397ش، 24-25.</ref>


== نسبت مدیریت جهادی با مدیریت اسلامی ==
== نسبت مدیریت جهادی با مدیریت اسلامی ==
خط ۴۱: خط ۴۰:


== الگوهای عملی مدیریت جهادی در ایران ==
== الگوهای عملی مدیریت جهادی در ایران ==
پژوهشگران دو تجربه مهم را به‌عنوان مصادیق برجسته مدیریت جهادی در ایران معرفی کرده‌اند. نخست، تجربۀ دفاع مقدس که دستاوردهایی مانند تقویت خودباوری، امید و خوش‌بینی به نظام، استقامت در عرصه جامعه، شکوفایی استعدادها، رشد باورهای دینی، تولد تفکر بسیجی، رشد فضایل اخلاقی و معنوی، تحکیم وحدت ملی و ایجاد همگرایی میان اقوام را به دنبال داشت.<ref>منصوری لاریجانی، کارآمدي سياست دفاعي از ديدگاه امام خامنه‌ای، 1379ش، ص 279 -313.
پژوهشگران دو تجربه مهم را به‌عنوان مصادیق برجسته مدیریت جهادی در ایران معرفی کرده‌اند. نخست، تجربۀ دفاع مقدس که دستاوردهایی مانند تقویت خودباوری، امید و خوش‌بینی به نظام، استقامت در عرصه جامعه، شکوفایی استعدادها، رشد باورهای دینی، تولد تفکر بسیجی، رشد فضایل اخلاقی و معنوی، تحکیم وحدت ملی و ایجاد همگرایی میان اقوام را به دنبال داشت.<ref>منصوری لاریجانی، کارآمدي سياست دفاعي از ديدگاه امام خامنه‌ای، 1379ش، ص279 -313.
 
</ref> دومین تجربه، نهاد جهاد سازندگی است که به فرمان امام خمینی شکل گرفت و دستاوردهایی چون توجه ویژه به محرومان، تلاش برای تحقق رشد کشاورزی به عنوان محور استقلال کشور، تربیت نیروهای متعهد برای نظام اداری و دگرگون ساختن چهرۀ روستاها را در پی داشت.<ref>کاوشی، جهاد سازندگی و جنگ، 1385ش، ص47.
</ref> دومین تجربه، نهاد جهاد سازندگی است که به فرمان امام خمینی شکل گرفت و دستاوردهایی چون توجه ویژه به محرومان، تلاش برای تحقق رشد کشاورزی به عنوان محور استقلال کشور، تربیت نیروهای متعهد برای نظام اداری و دگرگون ساختن چهرۀ روستاها را در پی داشت.<ref>کاوشی، جهاد سازندگی و جنگ، 1385ش، ص47.


خط ۱۱۸: خط ۱۱۶:
== ابعاد مدیریت جهادی ==
== ابعاد مدیریت جهادی ==
=== بعد زمینه‌ای ===
=== بعد زمینه‌ای ===
بعد زمینه‌ای شامل مؤلفه‌های زمینه‌ساز عوامل رفتاری و ساختاری است. این مؤلفه‌ها در محیط سازمان قرار داشته و بر رفتار و ساختار تأثیر می‌گذارند. مؤلفه‌های این بعد عبارت‌اند از: معنویت، اعتقاد به فرهنگ جهادی، ساده‌زیستی مدیران، اعتقاد به استقلال و خودکفایی، پاک‌دستی مدیران، انگیزۀ الهی، انتقادی بودن مدیران و داشتن هوش عاطفی.<ref>نادری و دیگران، «تبیین مدیریت جهادی و طراحی الگوی آن در نظام جمهوری اسلامی ایران»، 1397ش، 29-30.</ref>
بعد زمینه‌ای شامل مؤلفه‌های زمینه‌ساز عوامل رفتاری و ساختاری است. این مؤلفه‌ها در محیط سازمان قرار داشته و بر رفتار و ساختار تأثیر می‌گذارند. مؤلفه‌های این بعد عبارت‌اند از: معنویت، اعتقاد به فرهنگ جهادی، ساده‌زیستی مدیران، اعتقاد به استقلال و خودکفایی، پاک‌دستی مدیران، انگیزۀ الهی، انتقادی بودن مدیران و داشتن هوش عاطفی.<ref>نادری و دیگران، «تبیین مدیریت جهادی و طراحی الگوی آن در نظام جمهوری اسلامی ایران»، 1397ش، ص29-30.</ref>


=== بعد ساختاری ===
=== بعد ساختاری ===
بعد ساختاری شامل مؤلفه‌هایی است که با نظم و ترتیب خاصی به هم پیوسته و در چارچوب سازمان و مدیریت قرار می‌گیرند. مؤلفه‌های این بعد عبارت‌اند از: حاکم بودن سلسله مراتب ولایی در سازمان، مدیریت مشارکتی، توسعه مسیر شغلی، وجود ساختار منعطف و کارآمد، مدیریت مبتنی بر هدف، حاکمیت نظم و انضباط، وجود هوش سازمانی و حاکم بودن تقوای سازمانی.<ref>نادری و دیگران، «تبیین مدیریت جهادی و طراحی الگوی آن در نظام جمهوری اسلامی ایران»، 1397ش، 29-30.</ref>
بعد ساختاری شامل مؤلفه‌هایی است که با نظم و ترتیب خاصی به هم پیوسته و در چارچوب سازمان و مدیریت قرار می‌گیرند. مؤلفه‌های این بعد عبارت‌اند از: حاکم بودن سلسله مراتب ولایی در سازمان، مدیریت مشارکتی، توسعه مسیر شغلی، وجود ساختار منعطف و کارآمد، مدیریت مبتنی بر هدف، حاکمیت نظم و انضباط، وجود هوش سازمانی و حاکم بودن تقوای سازمانی.<ref>نادری و دیگران، «تبیین مدیریت جهادی و طراحی الگوی آن در نظام جمهوری اسلامی ایران»، 1397ش، ص29-30.</ref>


=== بعد رفتاری ===
=== بعد رفتاری ===
بعد رفتاری شامل هنجارها و الگوهای رفتاری افراد است که محتوای اصلی مدیریت جهادی را تشکیل داده و جزو عوامل فعال سازمان محسوب می‌شود. مؤلفه‌های این بعد عبارت‌اند از: التزام به ارزش‌های اخلاقی، تیم‌مداری، اهتمام بر رفتار داوطلبانه، توسعه سرمایه روان‌شناختی و خلاقیت در امور.<ref>نادری و دیگران، «تبیین مدیریت جهادی و طراحی الگوی آن در نظام جمهوری اسلامی ایران»، 1397ش، 29-30.</ref>
بعد رفتاری شامل هنجارها و الگوهای رفتاری افراد است که محتوای اصلی مدیریت جهادی را تشکیل داده و جزو عوامل فعال سازمان محسوب می‌شود. مؤلفه‌های این بعد عبارت‌اند از: التزام به ارزش‌های اخلاقی، تیم‌مداری، اهتمام بر رفتار داوطلبانه، توسعه سرمایۀ روان‌شناختی و خلاقیت در امور.<ref>نادری و دیگران، «تبیین مدیریت جهادی و طراحی الگوی آن در نظام جمهوری اسلامی ایران»، 1397ش، ص29-30.</ref>


== مؤلفه‌های مدیریت جهادی ==
== مؤلفه‌های مدیریت جهادی ==
پژوهشگران با مراجعه به خاطرات، دست‌نوشته‌ها، زندگی‌نامه‌ها و کتاب‌های مرتبط با سرداران دفاع مقدس و همچنین توصیف‌های ارائه شده درباره نهاد جهاد سازندگی، به استخراج مؤلفه‌های مدیریت جهادی پرداخته‌اند. از میان مفاهیم به‌دست‌آمده، مؤلفه‌هایی مانند اخلاص شامل دوری از شهرت، پرهیز از ریا و انجام کار برای خدا و التزام به ارزش‌های اخلاقی مانند تواضع، توکل به خدا، شجاعت و ایثار، از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. همچنین مفاهیمی چون خودباوری، امید به موفقیت، استقامت و اعتماد به نیروها در زمره مؤلفه‌های کلیدی مدیریت جهادی قرار می‌گیرند.<ref>نادری و دیگران، «تبیین مدیریت جهادی و طراحی الگوی آن در نظام جمهوری اسلامی ایران»، 1397ش، 30.</ref>
پژوهشگران با مراجعه به آثار مرتبط با سرداران دفاع مقدس و همچنین توصیف‌های ارائه شده دربارۀ نهاد جهاد سازندگی، به استخراج مؤلفه‌های مدیریت جهادی پرداخته‌اند. از میان مفاهیم به‌دست‌آمده، مؤلفه‌هایی مانند اخلاص شامل دوری از شهرت، پرهیز از ریا و التزام به ارزش‌های اخلاقی مانند تواضع، توکل به خدا، شجاعت و ایثار، از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. همچنین مفاهیمی چون خودباوری، امید به موفقیت، استقامت و اعتماد به نیروها در زمرۀ مؤلفه‌های کلیدی مدیریت جهادی قرار می‌گیرند.<ref>نادری و دیگران، «تبیین مدیریت جهادی و طراحی الگوی آن در نظام جمهوری اسلامی ایران»، 1397ش، ص30.</ref>


== پانویس ==
== پانویس ==

نسخهٔ کنونی تا ۲۶ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۹:۱۸

مديريت جهادی در جمهوری اسلامی ايران؛ الگوی ادارۀ نظام‌مند امور کشور در چارچوب مبانی اسلام و آرمان‌های انقلاب اسلامی.

مدیریت جهادی به‌عنوان یکی از الگوهای مدیریتی برآمده از ارزش‌های اسلامی و انقلابی، راهبردی برای غلبه بر مشکلات داخلی و تهدیدهای خارجی نظام جمهوری اسلامی ایران محسوب می‌شود. این مفهوم با الهام از دو تجربۀ تاریخی نهاد جهاد سازندگی و هشت سال «دفاع مقدس» شکل گرفته و بر مؤلفه‌هایی چون ایثار، خودباوری، اخلاص و تلاش بی‌وقفه در راه خدا استوار است. پژوهشگران این الگو را در سه بعد زمینه‌ای، ساختاری و رفتاری تحلیل کرده و آن را رویکردی اقتضایی از مدیریت اسلامی متناسب با شرایط خاص همچون تحریم و تهدید می‌دانند.

مفهوم‌شناسی

مدیریت از دیدگاه صاحب‌نظران به‌معنای به‌کارگیری مؤثر و کارآمد منابع مادی و انسانی بر اساس یک نظام ارزشی پذیرفته شده برای دستیابی به اهداف تعیین‌شده می‌باشد.[۱] جهاد در فرهنگ اسلامی به معنای کوشش الهی، تلاش اعتقادی و خودآگاهانه، همه‌جانبه و همیشگی است که در سطح خرد به مبارزه با نفس و در سطح کلان به مبارزه با ظلم و بی‌عدالتی اجتماعی معنا می‌یابد.[۲] مدیریت جهادی نیز عبارت است از علم و هنر مدیریت و بسیج همه‌جانبۀ منابع مادی، انسانی و معنوی با تلاش جدی و سخت‌کوشی مبتنی بر علم و ظرفیت‌های درونی در همه عرصه‌ها، همراه با تلاش بی‌وقفه در راه خدا برای پیشرفت اهداف سازمان.[۳]

نسبت مدیریت جهادی با مدیریت اسلامی

نوع رابطه؛ حالات چهارگانه تبیین مفهوم وضعیت پذیرش دلیل رد یا انتخاب
۱. عموم و خصوص مطلق مدیریت جهادی زیرمجموعه و بخشی از مدیریت اسلامی است. منتخب و درست مدیریت اسلامی بر نظام ارزشی اسلام مبتنی است و جهاد یکی از ارزش‌های کلیدی این نظام است.[۴]
۲. عموم و خصوص من‌وجه این دو دارای اشتراکات و تفاوت‌های مستقل از هم هستند. مردود هر جا مدیریت جهادی (با نیت الهی) محقق شود، قطعاً مدیریت اسلامی نیز حضور دارد.
۳. تباین این دو هیچ نقطه مشترکی ندارند و کاملاً از هم جدا هستند. مردود واژه جهاد دارای بار ارزشی و دینی است، لذا جدایی مطلق آن‌ها با ماهیت دینی جهاد در تضاد است.
۴. تساوی این دو مفهوم به‌طور کامل مترادف و بر هم منطبق هستند. مردود اگر یکی بودند، نیازی به طراحی الگوی جدید و تأکید بر واژه «جهادی» در شرایط خاص نبود.[۵]

الگوهای عملی مدیریت جهادی در ایران

پژوهشگران دو تجربه مهم را به‌عنوان مصادیق برجسته مدیریت جهادی در ایران معرفی کرده‌اند. نخست، تجربۀ دفاع مقدس که دستاوردهایی مانند تقویت خودباوری، امید و خوش‌بینی به نظام، استقامت در عرصه جامعه، شکوفایی استعدادها، رشد باورهای دینی، تولد تفکر بسیجی، رشد فضایل اخلاقی و معنوی، تحکیم وحدت ملی و ایجاد همگرایی میان اقوام را به دنبال داشت.[۶] دومین تجربه، نهاد جهاد سازندگی است که به فرمان امام خمینی شکل گرفت و دستاوردهایی چون توجه ویژه به محرومان، تلاش برای تحقق رشد کشاورزی به عنوان محور استقلال کشور، تربیت نیروهای متعهد برای نظام اداری و دگرگون ساختن چهرۀ روستاها را در پی داشت.[۷]

الگوهای مطلوب مدیریت جهادی

ردیف مبنای الگو مؤلفه‌ها / ابعاد جزئیات
1 بر اساس سه حوزه‌ تمایل، اندیشه و رفتار حوزه تمایلات ایمان و اعتقاد قلبی، پایبندی به ارزش‌های الهی، روحیه ایثار و مجاهدت، انگیزۀ خدمت‌رسانی، گرایش به کار جهادی و انقلابی
حوزه اندیشه‌ها باور به کارآمدی اسلام در اداره جامعه، تفکر انقلابی، اعتقاد به خودباوری و «ما می‌توانیم»، نگاه مسئله‌محور، دشمن‌شناسی و فرصت‌شناسی
حوزه رفتارها اقدام جهادی و میدانی، تلاش مضاعف، ساده‌زیستی، مسئولیت‌پذیری، عدالت‌محوری، قانون‌گرایی، پرهیز از اشرافی‌گری، خدمت بی‌منت[۸]
2 بر اساس ابعاد پنج‌گانه بعد اعتقادی باورهای دینی و انقلابی، ایمان به اهداف نظام اسلامی، اخلاص در عمل
بعد اخلاقی تقوا، صداقت، امانت‌داری، روحیه خدمت، تواضع
بعد فرهنگی ترویج فرهنگ جهاد و مقاومت، تقویت روحیه انقلابی در سازمان
بعد اجتماعی مردم‌مداری، عدالت‌طلبی، مسئولیت اجتماعی، تعامل سازنده با جامعه
بعد مدیریتی/عملکردی کارآمدی، برنامه‌ریزی جهادی، سرعت و دقت در عمل، نوآوری، نتیجه‌گرایی[۹]
3 بر اساس چالش‌ها و الزامات شناسایی چالش‌ها چالش‌های رفتاری مثل ضعف انگیزه و کم‌کاری، چالش‌های ساختاری مانند بوروکراسی، چالش‌های زمینه‌ای مانند شرایط اقتصادی و فشارهای بیرونی
شناسایی الزامات الزامات رفتاری مانند تقویت روحیه جهادی، الزامات مدیریتی مانند اصلاح ساختارها و چابک‌سازی، الزامات انسانیالزامات و ساختاری مانند اصلاح فرآیندها
دستاورد مورد انتظار تحقق مدیریت جهادی کارآمد، پیشرفت سازمانی، غلبه بر موانع، تحقق اهداف انقلاب اسلامی«[۱۰]

ابعاد مدیریت جهادی

بعد زمینه‌ای

بعد زمینه‌ای شامل مؤلفه‌های زمینه‌ساز عوامل رفتاری و ساختاری است. این مؤلفه‌ها در محیط سازمان قرار داشته و بر رفتار و ساختار تأثیر می‌گذارند. مؤلفه‌های این بعد عبارت‌اند از: معنویت، اعتقاد به فرهنگ جهادی، ساده‌زیستی مدیران، اعتقاد به استقلال و خودکفایی، پاک‌دستی مدیران، انگیزۀ الهی، انتقادی بودن مدیران و داشتن هوش عاطفی.[۱۱]

بعد ساختاری

بعد ساختاری شامل مؤلفه‌هایی است که با نظم و ترتیب خاصی به هم پیوسته و در چارچوب سازمان و مدیریت قرار می‌گیرند. مؤلفه‌های این بعد عبارت‌اند از: حاکم بودن سلسله مراتب ولایی در سازمان، مدیریت مشارکتی، توسعه مسیر شغلی، وجود ساختار منعطف و کارآمد، مدیریت مبتنی بر هدف، حاکمیت نظم و انضباط، وجود هوش سازمانی و حاکم بودن تقوای سازمانی.[۱۲]

بعد رفتاری

بعد رفتاری شامل هنجارها و الگوهای رفتاری افراد است که محتوای اصلی مدیریت جهادی را تشکیل داده و جزو عوامل فعال سازمان محسوب می‌شود. مؤلفه‌های این بعد عبارت‌اند از: التزام به ارزش‌های اخلاقی، تیم‌مداری، اهتمام بر رفتار داوطلبانه، توسعه سرمایۀ روان‌شناختی و خلاقیت در امور.[۱۳]

مؤلفه‌های مدیریت جهادی

پژوهشگران با مراجعه به آثار مرتبط با سرداران دفاع مقدس و همچنین توصیف‌های ارائه شده دربارۀ نهاد جهاد سازندگی، به استخراج مؤلفه‌های مدیریت جهادی پرداخته‌اند. از میان مفاهیم به‌دست‌آمده، مؤلفه‌هایی مانند اخلاص شامل دوری از شهرت، پرهیز از ریا و التزام به ارزش‌های اخلاقی مانند تواضع، توکل به خدا، شجاعت و ایثار، از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. همچنین مفاهیمی چون خودباوری، امید به موفقیت، استقامت و اعتماد به نیروها در زمرۀ مؤلفه‌های کلیدی مدیریت جهادی قرار می‌گیرند.[۱۴]

پانویس

  1. ↑ رضائیان، مبانی سازمان و مدیریت، 1379ش، ص8.
  2. ↑ محمدی، تبیین فرهنگ و مدیریت جهادی و شاخص‌های آن، 1388ش، ص24.
  3. ↑ نادری و دیگران، «تبیین مدیریت جهادی و طراحی الگوی آن در نظام جمهوری اسلامی ایران»، 1397ش، ص24-25.
  4. ↑ حسینی خامنه‌اي، دیدار با مسئولان مدیریت شهری تهران،23 دی 1392ش.
  5. ↑ احمدزاده و همکاران، درآمدی بر مدیریت جهادی مبتنی بر آموزه‌های نهج‌‌‌البلاغه و سیرة امامین انقلاب اسلامی و شهداء، 1396ش، ص35-38،
  6. ↑ منصوری لاریجانی، کارآمدي سياست دفاعي از ديدگاه امام خامنه‌ای، 1379ش، ص279 -313.
  7. ↑ کاوشی، جهاد سازندگی و جنگ، 1385ش، ص47.
  8. ↑ مشایخی و همکاران، مقایسة تطبیقی سبک مدیریت جهادی با سایر سبک‌های مدیریتی آسیب‌شنا‌سی سازمانی مدیریت جهادی، 1388ش، ص27.
  9. ↑ مرتضوی، مدیریت جهادي، تجلی الگوي اسلامی ایرانی پیشرفت، ۱۳۹۲ش، ص23.
  10. ↑ سلطانی، «مدیریت جهادی، چالش‌ها و الزامات»، 1393ش، ص 36.
  11. ↑ نادری و دیگران، «تبیین مدیریت جهادی و طراحی الگوی آن در نظام جمهوری اسلامی ایران»، 1397ش، ص29-30.
  12. ↑ نادری و دیگران، «تبیین مدیریت جهادی و طراحی الگوی آن در نظام جمهوری اسلامی ایران»، 1397ش، ص29-30.
  13. ↑ نادری و دیگران، «تبیین مدیریت جهادی و طراحی الگوی آن در نظام جمهوری اسلامی ایران»، 1397ش، ص29-30.
  14. ↑ نادری و دیگران، «تبیین مدیریت جهادی و طراحی الگوی آن در نظام جمهوری اسلامی ایران»، 1397ش، ص30.

منابع

  • احمدزاده و همكاران، درآمدی بر مدیریت جهادی مبتنی بر آموزه‌های نهج‌‌‌البلاغه و سیرة امامین انقلاب اسلامی و شهداء، مقدمه و کلیات، تهران، دانشگاه امام صادق، بسیج دانشجویی، 1396ش.
  • رضائیان، علی، مبانی سازمان و مدیریت، تهران، سمت، 1379ش.
  • سلطانی، محمدرضا،‌ «مدیریت جهادی، چالش‌ها و الزامات»، مجلۀ مدیریت اسلامی، سال بيست و دوم‌، شمارۀ 2، 1393ش.
  • کاوشی، حسین، جهاد سازندگی و جنگ، تهران، دفاع، 1385ش.
  • محمدی، مظاهر، تبیین فرهنگ و مدیریت جهادی و شاخص‌های آن، دومین همایش ملی فرهنگ و مدیریت جهادی، تهران، جهاد کشاورزی، 1388ش.
  • مرتضوی، سيدمرتضوی، مدیریت جهادي، تجلی الگوي اسلامی ایرانی پیشرفت، مجموعه مقالات مدیریت جهادی، داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﯽ، اﺻﻔﻬﺎن،۱۳۹۲ش.
  • مشایخی، کریم و همكاران، مقایسة تطبیقی سبک مدیریت جهادی با سایر سبک‌های مدیریتی آسیب‌شنا‌سی سازمانی مدیریت جهادی، تهران،‌ دومین همایش ملی فرهنگ و مدیریت جهادی، 1388ش.
  • منصوری لاریجانی، اسماعیل، کارآمدي سياست دفاعي از ديدگاه امام خامنه‌ای، تهران، سازمان تحقیقات خودکفایی بسیج، 1379ش.
  • نادری، محمد‌مهدی و دیگران، «تبیین مدیریت جهادی و طراحی الگوی آن در نظام جمهوری اسلامی ایران»، مجلۀ اسلام و پژوهش‌های مدیریتی، سال هفتم، شمارۀ 2، پیاپی 16، 1397ش.