کارل گری لگنهازن: تفاوت میان نسخهها
جزبدون خلاصۀ ویرایش |
جزبدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
پروفسور '''گری کارل (محمد) لگنهاوزن''' به انگلیسی '''(Gary Carl Legenhausen)''' (زادهٔ ۱۹۵۳ میلادی / ۱۳۳۲ شمسی در نیویورک، ایالات متحده)، که با نام حاج محمد لگنهاوزن نیز شناخته میشود، پژوهشگر و استاد دانشگاه است. وی استاد پیشین '''دانشگاه تگزاس جنوبی''' در سالهای ۱۹۷۹ تا ۱۹۸۹ بوده و در حال حاضر عضو هیئت علمی [[مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی]] است. او همچنین با مراکز علمی دیگری از جمله [[دانشگاه قم]]، [[دانشگاه ادیان و مذاهب]] و [[مؤسسه بینالمللی مطالعات اسلامی]] همکاری علمی دارد. حوزههای فعالیت پژوهشی او شامل [[متافیزیک]]، | پروفسور '''گری کارل (محمد) لگنهاوزن''' به انگلیسی '''(Gary Carl Legenhausen)''' (زادهٔ ۱۹۵۳ میلادی / ۱۳۳۲ شمسی در نیویورک، ایالات متحده)، که با نام حاج محمد لگنهاوزن نیز شناخته میشود، پژوهشگر و استاد دانشگاه است. وی استاد پیشین '''دانشگاه تگزاس جنوبی''' در سالهای ۱۹۷۹ تا ۱۹۸۹ بوده و در حال حاضر عضو هیئت علمی [[مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی]] است. او همچنین با مراکز علمی دیگری از جمله [[دانشگاه قم]]، [[دانشگاه ادیان و مذاهب]] و [[مؤسسه بینالمللی مطالعات اسلامی]] همکاری علمی دارد. حوزههای فعالیت پژوهشی او شامل [[متافیزیک]]، [[معرفتشناسی]]، [[فلسفه دین]]، [[فلسفه اخلاق]]، [[منطق]]، [[تاریخ فلسفه]] و [[فلسفه سیاست]] است. | ||
== محیط رشد و تحصیلات == | == محیط رشد و تحصیلات == | ||
| خط ۱۰: | خط ۱۰: | ||
در روند آشنایی او با اسلام، یکی از دانشجویانش به نام اکبر ملکی نوجهدهی<ref>تبیان (شهيدي كه پروفسور آمريكايي را مسلمان كرد)</ref> نقش داشت و از طریق گفتوگوها و ارائه کتابهایی درباره الهیات اسلامی و فرهنگ تشیع، او را با این سنت فکری آشنا کرد. لگنهاوزن پس از مسلمانشدن، انجمن اسلامی دانشگاه تگزاس را بنیان نهاد. | در روند آشنایی او با اسلام، یکی از دانشجویانش به نام اکبر ملکی نوجهدهی<ref>تبیان (شهيدي كه پروفسور آمريكايي را مسلمان كرد)</ref> نقش داشت و از طریق گفتوگوها و ارائه کتابهایی درباره الهیات اسلامی و فرهنگ تشیع، او را با این سنت فکری آشنا کرد. لگنهاوزن پس از مسلمانشدن، انجمن اسلامی دانشگاه تگزاس را بنیان نهاد. | ||
== سفر به ایران و آشنایی با علامه مصباح == | |||
بهسبب اختلاف نظر وی با مسئولان دانشگاه، که خواستار فعالیت او در امور اداری بودند، ترجیح داد محیطی را انتخاب کند که بتواند صرفاً به تدریس و پژوهش بپردازد. به گفتهٔ او، یکی از دانشجویان ایرانی وی را به کمال خرازی که در آن زمان سفیر ایران در سازمان ملل بود، معرفی کرد و پس از آن، با تصمیمی جدی از دانشگاه استعفا داد تا برای مدتی به ایران سفر کند و فلسفهٔ اسلامی و معارف اسلامی را از نزدیک مطالعه نماید. با حمایت خرازی، برای او دعوتنامهای از انجمن حکمت و فلسفه ایران صادر شد. | |||
او همچنین در دیداری اتفاقی با '''[[محمدتقی مصباح یزدی]]''' آشنا شد و پس از گفتگو، از سوی وی برای همکاری در [[مؤسسهٔ آموزشی و پژوهشی امام خمینی]] دعوت شد. لگنهاوزن پیش از دریافت دعوتنامهٔ رسمی، به تهران رفت و در انجمن حکمت و فلسفه، زیر نظر '''[[غلامرضا اعوانی]]''' به مطالعهٔ فلسفهٔ اسلامی پرداخت. او پیش از سفر به ایران نیز تا اندازهای با زبان و ادبیات فارسی آشنایی یافته بود. | |||
== فعالیتهای علمی == | |||
از نظر پرفسور لگنهاوزن، برخی از مباحث مطروحه در فلسفه از اهمیت بیشتری برخوردار هستند: | |||
=== متافیزیک === | |||
در حوزهٔ متافیزیک، پروفسور لگنهاوزن رسالهٔ دکتری خود را به یکی از مسائل بنیادی این شاخه، یعنی مسئلهٔ «[[جوهر]]»، اختصاص داده است. به گفتهٔ او، این موضوع از دوران تحصیلات دکتری همواره از دغدغههای اصلی فکریاش بوده است. وی بر این باور است که '''برای تبیین و توجیه دقیق نظریههای متافیزیکی، باید به سایر حوزههای فلسفی و معرفتی، از جمله دستاوردهای علمی و منطق موجهات، توجه داشت و متافیزیک را نه دانشی صرفاً بنیادین، بلکه حوزهای تبیینی و روشنگر تلقی کرد.''' | |||
او همچنین آموزههای فلسفی '''[[ملاصدرا]]'''، بهویژه نظریهٔ تشکیک وجود و حرکت جوهری، را دارای جایگاهی ممتاز در تاریخ فلسفه میداند و آنها را برای روشنسازی مسائل دینی، خصوصاً مباحث عرفانی، بسیار مهم ارزیابی کرده است. | |||
=== معرفتشناسی === | |||
مطالعات و تحقیقات پروفسور لگنهاوزن دربارهی مباحث معرفتشناسی متمرکز بر مباحث مطرح در فلسفه علم و مسائل معرفتشناختی که فیلسوفانی چون پیرس، کواین، سلارز، ون فراسن، لاری لائودن، و بسیاری دیگر مطرح کردهاند، بوده است. نتیجهی این تمرکز، تردید و تشکیک در کامیابیِ رویکردهای مبناگروانه در معرفتشناسی بوده است.از نظر وی بهترین راه فهم و تفسیر توجیه معرفتی انطباق دادن آن با هنجارهای معرفتی است. توضیح آنکه با کمی دقت، روشن میشود که توجیه یک باور یا ادعا، کاری است که در اجتماع و برای افراد جامعه مخاطب صورت میگیرد. از این نظر، میتوان گفت که توجیه باور یا ادعا، کاری اجتماعی است؛ یعنی باور مورد نظر به یک قلمرو علمی خاص مربوط است و مخاطبان ما در آن قلمرو ملاک یا ملاکهای خاصی برای پذیرش توجیه ما دارند. و این ملاکها از یک جامعه تا جامعهی دیگر و از یک قلمرو تا قلمرو دیگر متفاوتند (برای مثال، ملاکهای پذیرش یک ادعا در ریاضیات متفاوت با ملاکهای مطرح در شیمی یا جامعهشناسی است). اما در سنت مرسوم معرفتشناسی سنتی، یعنی در رویکرد مبناگرایان باورها به دو دستهی کلی تقسیم میشود و ادعا میشود که برای توجیه یک باور یا معرفت باید آن باور یا بدیهی باشد یا به بدیهیات که مبنای باورها و معرفتهای نظری است برسند. وقتی که به روند مرسوم در علوم و قلمروهای علمی مینگریم، مشاهده میکنیم که این روند سنتی در آنها رعایت نمیشود، بلکه در علوم مختلف یا از «استنتاج بهترین تبیین» استفاده میشود و یا از [[استقراء]] که در نهایت نتیجه، امری احتمالی است نه یقینی. و این احتمالی یا ظنی بودن نتیجه هیچگاه مانع از رشد آن علوم و ایجاد گفتمان میان متخصصان علوم مختلف نمیشود. نکته اینجاست که آنها اساساً به روند سنتی توجه نکرده، از آن استفاده نمیکنند. اکنون سؤال این است که اگر روند مرسوم در علوم مختلف مبتنی بر کسب یقین نیست، باید چه کنیم. به نظر میرسد که باید به علوم مختلف و روشهای مورد استفاده در آنها نگریست و از آنها پیروی کرد. از این رو، برای مثال در تاریخ، اساساً تکیهی اصلی بر استفاده از گزارشها و قراینی است که بیشترین تأثیر آنها حصول گمان است. اما این امر در کار آنها خللی وارد نمیکند و همه مورخان بر همین روند تکیه میکنند و هرگز در توجیه دیدگاه خود بر روند سنتی که به دنبال حصول یقین است اعتنایی نمیکنند. در علوم دیگر نیز کم و بیش همین وضع جاری است و هیچ کس به دنبال حصول یقین نیست. پس هنجارهای معرفتی مطرح در علوم مختلف اساساً مبتنی بر مبناگرایی نیست. به نظر پروفسور لگنهاوزن فهم یک مطلب علمی نسبت به یقین درباره همان مطلب مرجح است. | |||
=== '''فلسفه دین''' === | |||
لگنهاوزن دربارهی باورهای دینی خود را «[[عقلگرا]]» میداند؛ اما با برداشت و تفسیری بسیار وسیع و گسترده دربارهی هنجارهای عقلیِ حاکم بر باورهای عقلی. به اعتقاد او یکی از الزامات مهم در این باره، به این هدف بازمیگردد که مجموعهی واحدی از هنجارهای عقلانیت را بیابیم که بتواند بر استدلال ریاضیاتی، علمی، اخلاقی و دینی حاکم باشد. بر این اساس، لگنهاوزن نتیجه میگیرد که رد برداشتهای انسانانگارانه (تشبیهی) از الوهیت ضروری است. در سطح الهیات شاید برخی از رویکردهای انسانانگارانه (تشبیهی) غیرقابل اجتناب باشد، اما در سطح فلسفی میتوان آن را در امتداد سنت فلسفۀ اسلامی (از ابنسینا تا ملاصدرا و فراتر از آنها) حذف کرد. این امر، در قیاس با آنچه که در قالب محدودیتهای الهیاتِ تنها به دست میآید، زمینه را برای یک دفاعیۀ رضایتبخشتر فراهم میکند. در فلسفه دین، مهمترین سهمِ پروفسور لگنهاوزن، ارائهی دیدگاه موسوم به «کثرتگراییِ دینیِ غیرفروکاهشی» است. این نظریه، همواره تز اصلی برای نحوهی پرداختن به مسائل گفتگوی دینی، معنویت، معرفتشناسیِ دینی و تحقیقات علمیِ متأثر از دین(نظیر علوم انسانی اسلامی) بوده است. همین طرز تفکر بود که به پیشنهادی برای پایهریزیِ فلسفه دین اسلامی و حتی فلسفه دین شیعی انجامید که هر دوی آنها با لحاظ مسائل قابل طرح و نیز روشی که در پاسخ به آنها به کار میرود انجام گرفت. یکی از مهمترین مسائلِ [[کثرتگراییِ]] دینی که مورد مداقّهی پروفسور لگنهاوزن بوده است، تفکیک میان انواع مختلف کثرتگرایی است که بهویژه در مقالهی «کثرتِ کثرتگرایی» انجام گرفته است. | |||
دو نکته در این بخش قابل ذکر است: | |||
۱.یکی اینکه پروفسور لگنهاوزن خود اذعان کرده که ایده کثرتگرایی دینی غیرفروکاهشی خود را با الهام از آرای استاد [[شهید مطهری]] پرورانده است. | |||
۲.نکته دوم اینکه در فلسفه دین و مخصوصا در [[گفتمان دینی]]، تاکید وی بر فهم دوجانبه است؛ نکتهای که پیشتر در معرفت شناسی مطرح شد. | |||
=== '''فلسفه اخلاق''' === | |||
پروفسور لگنهاوزن در فلسفهی اخلاق از سازگاری میان رویکردهای [[ارسطو]]<nowiki/>یی(بهویژه آنگونه که در فلسفهی اسلامی روایت شده) و رویکردهای کانتی(بهویژه با تقریرهای برساختگرایانه دفاع میکند و معتقد است که حتی می توان با تلفیقی از تقریرهای هگل درباره فلسفه اخلاق این چرخه تحقیقات را کاملتر هم کرد. توضیح آنکه [[برساختگرایان]] تصور میکردند که اگر اخلاق منشأ و ریشهای در واقع نداشته باشد، کاملاً دلخواهانه خواهد شد؛ کانت در اخلاق این تصور را رد میکند و معتقد است که عقل انسان تعیینکنندهی اصول اخلاقی است و این اخلاق هرچند امری درونی است و نه امری خارجی، از ویژگیِ بینالاذهانی بودن برخوردار است؛ به این معنا که احکام عقل میان همۀ انسانها از بنیان یکسانی برخوردار است؛ بر این اساس میتوان گفت که اخلاق میتواند برساختی یا اعتباری(در مقابل تصور [[واقعگرایان]]) باشد، اما هرگز دلبخواهانه و نسبی نباشد؛ چرا که این برساخت و اعتبار از منشأ عقل بین الاذهانی برخوردار است. در این باره، آثارِ کریستین کورسگارد یکی از منابع الهامبخشِ مهم پروفسور لگنهاوزن به شمار میرود. مهمترین پژوهش و مداقهی پروفسور لگنهاوزن در این باره، مقالهی «'''عناصر برساختی در فلسفهی اخلاق ملاصدرا'''» است. همچنین پروفسور لگنهاوزن معتقد است که استدلالهای رایج دربارهی نسبیگراییِ اخلاقی قرین توفیق نیستند، ولی میتوان استدلالهای خوبی را در رد انواع افراطیِ نسبیگرایی مطرح کرد؛ هرچند که باید نسبت به تعداد معدودی از [[نسبیگرایی]](به همان معنایی که در آثار کسانی نظیر «جان مکفارلین»، «ماکس کولبل» و «لیونل شاپیرو» آمده) تسامح نشان داد. این تحقیق دربارهی نسبیگرایی اخلاقی با دیدگاه لگنهاوزن دربارهی «کثرتگراییِ دینیِ غیرفروکاهشی» قرین و یکسان است. کار عمدهی پروفسور لگنهاوزن در این قلمرو، بهویژه دو مقاله است: یکی '''«پارادوکس و نسبیگرایی»''' و دیگری، مقالهی '''«حساسیتِ ارزیابیِ زبان دین»'''. پژوهش پروفسور لگنهاوزن در مقالهی «حساسیتِ ارزیابیِ زبان دین» وی را به بازگشت به فلسفه دین، بهویژه مسائلِ مربوط به «زبان دین» سوق داده است و از این طریق راه حل جدیدی برای نزاعِ قدیمیِ «[[تخطی و تصویب]]» در [[کلام اسلامی]] پیشنهاد کرده است و از همین جا به توضیح رویکرد خود در فلسفهی دین پرداخته است. | |||
=== '''منطق''' === | |||
پژوهش دربارهی منطق جستجویِ مادامالعمرِ پروفسور لگنهاوزن بوده است و ابعادی از آن در دو مقالهی فوقالذکر نیز انعکاس یافته است. رویکرد وی به مسائلِ مطرح در فلسفهی منطق، به رویکردِ استوارت شاپیرو (انواع منطق) و نیز به سنتِ استنتاجیِ سلارز، براندوم، مکفارلین، پرِگرین و غیره نزدیک است. یکی از نخستین مقالاتی که وی منتشر کرد مقالهی '''«New Semantics for the Lower Predicate Calculus»'''<ref>سایت علمی academia</ref> در صدد آن بود که نقش بنیادینی را که در منطق به معناشناسیِ صوری داده شده، رد کند و به جای آن این دیدگاه را مطرح کند که معناشناسیِ صوری، از طریق ترابطِ نظام منطقی که معناشناسی برای آن مطرح شده، بیشتر یک نقش توضیحی را ایفا میکند. توضیح اینکه لگنهاوزن نقش بنیادی الگوهای صوری در معناشناسی را رد کرده و به جای آن نقش این الگوها را برای توضیحات و فهم بیشتر مد نظر قرار داده است. | |||
=== '''تاریخ فلسفه''' === | |||
یکی دیگر از کاوشهایِ همیشگیِ پروفسور لگنهاوزن مطالعهی تاریخ فلسفه است. وی در این باره، تحقیقاتی را دربارهی فیلسوفانی چون [[ابنسینا]]، ملاصدرا و [[علامه طباطبایی]] (در فلسفه اسلامی) انجام داده است. برای نمونه، میتوان به ترجمهی انگلیسی او از کتاب آموزش فلسفه اثر آیتالله مصباح یزدی اشاره کرد. همچنین، وی مقالاتی را دربارهی هگل نگاشته است؛ فیلسوفی که از نظر لگنهاوزن منتقد مدرنیته بوده و بازگشت به فلسفهی ارسطویی(بهویژه در علم النفس) را پیشنهاد میکند و در ارائهی موضوعات و دیدگاههای دینی به دیدگاههای عرفا و کثرتگراییِ درجهبندی شده توجه خاصی دارد. در نوع کثرتگرایی مورد دفاع لگنهاوزن، ادیان درجهبندی درونی دارند و هر یک براساس رتبهای که دارد، از برتری و امتیازی برخوردار میشود و درنتیجه همهی آنها در جایگاه خود از حقانیت برخوردارند، ولی برای مثال، اسلام بالاتر از همه قرار میگیرد و سپس مسیحیت و بعد یهودیت و همینطور مکاتبی دیگر؛ این چیزی است که میتوان در قرآن هم اشاراتی به آن یافت. برای مثال، قرآن مسیحیان را به مسلمانان نزدیکتر میداند. | |||
=== '''فلسفه سیاست''' === | |||
پروفسور لگنهاوزن پژوهشهایی دربارهی فلسفهی سیاست داشته و حاصل آنها را در دورههای دکتری تدریس کرده است. وی هماکنون مشغول نگارش کتابی مشترک با پروفسور اشمیت (Jochen Schmidt) استاد دانشگاه پادربورن آلمان دربارهی دیدگاههای مسیحیت و اسلام دربارهی شأن انسانی و حقوق بشر است. در اینباره، وی منتقد برداشت مرسوم و رایج از کرامت انسانی است. توضیح آنکه امروزه نسبت به بیانیه حقوق بشر دو رویکرد مختلف وجود دارد. رویکرد غالب، پذیرش حقوق بشر بر اساس کرامت ذاتی انسان است. از این نظر، انسان برخوردار از کرامت ذاتی است و این حقوق ریشه در کرامت ذاتی انسان دارد و باید تلاش کرد این کرامت ذاتی را حفظ کرد. رویکرد دوم که در اقلیت قرار دارد، رویکرد برخی از [[مارکسیست]]هاست که معتقد به رد مطلق حقوق بشرند. اما از نظر پروفسور لگنهاوزن ، هیچ یک از این دو رویکرد صحیح نیست. از یک سو، نمیتوان حقوق بشر مرسوم را کنار گذاشت؛ بهویژه بدان جهت که امروزه این بیانیه پایهی دفاع از مظلومان جهان و طرح شکایت از ستمگران قرار گرفته و حتی جوامع مسلمین نیز براساس آنها به طرح دعوا و شکایت از نقض حقوق خود میپردازند. اما از سوی دیگر، از نظر وی، این بیانیه از مبنای فلسفی و دینیِ درستی برخوردار نیست و وظیفهی متفکران بازسازیِ آن و مبانی آن است. برای مثال، وی معتقد است که برخلاف تصور معتقدان به حقوق بشر، انسان از کرامتی ذاتی که منشأ حقوق مرسوم بشری باشد برخوردار نیست، بلکه کرامت چیزی است که انسان میتواند آن را کسب کند؛ به تعبیر دیگر، کرامت چیزی است که ما موظف به کسب آن هستیم. با توجه به این نکته، میتوان قوانینی را برای کسب کرامت وضع کرد. با این توضیح میتوان گفت که قوانین بینالمللیِ مربوط به حقوق بشر، باید نه برای حفظ کرامت ذاتیِ انسان، بلکه برای کسب کرامت باشد؛ کرامتی که ذاتی نیست. از سوی دیگر، میتوان گفت که کرامت منشأ وظیفه ما در برابر خداست. وجود برداشتهای مختلف از کرامت و ملاکهای گوناگون در جوامع مختلف برای کرامت را نیز به این نکته بیفزایید. با توجه به ذاتی نبودن کرامت برای انسان، تنوع برداشتها از کرامت انسان نیز بیشتر معنا پیدا میکند. برای مثال، میتوان گفت که کرامت از نظر مسلمانان این است که با رعایت تقوای الهی به خدا بیشتر و بیشتر نزدیک شویم. اگر کرامت امری ذاتی نیست، باید گفت تفسیر آیهی «و لقد کرمنا بنی آدم...» به کرامت ذاتی یکی از خطاهایی است که از سوی برخی رخ داده است. نمیتوان از قرآن کرامت ذاتی انسان به معنای مرسوم در لیبرالیسم را استفاده کرد.<ref>فیلسوف فروتن؛ مجموعه مقالات و مصاحبههای نکوداشت پرفسور «محمد لگنهاوزن»؛ نوشته حمید امیرچقماقی</ref> | |||
== تالیفات == | |||
* اسلام و کثرت گرایی دینی | |||
* جستارهایی در الهیات اجتماعی | |||
* تحلیلی بر برخی مسائل شر از منظر اسلامی | |||
* مسائل معاصر تفکر اسلامی | |||
* پایههای هرمنوتیکی برای علوم اجتماعی اسلامی | |||
* بحث در مورد اندیشه اسلامی | |||
* تفکر اسلامی و معاصریت | |||
* اسلام و معضل مدرنیته | |||
* انجیل شیعه علی | |||
* روح: نگاهی تطبیقی | |||
* ادله وجود خدا | |||
* ذات و خصوصیات: گفتگوی سنتهای مسیحی و اسلامی | |||
* عیسی از نگاه قرآن و احادیث شیعه | |||
* اصول اخلاقی زیارت حرم امام رضا | |||
* ترجمه کتاب دستورات فلسفی: مقدمه ای بر فلسفه اسلامی معاصر | |||
* مقدمه ای بر کتاب والاترین جهاد: جهاد با نفس، امام روحالله الموسوی الخمینی | |||
* جهاد و شهادت: تقلا و شهادت در اسلام | |||
* سبویی از عشق | |||
* مقدمه و حاشیهنویسی کتاب شراب عشق (اشعار عرفانی امام خمینی) | |||
* ترجمه کتاب آموزش فلسفه آیتالله مصباح یزدی به زبان انگلیسی | |||
* مقاله «نگاه اسلام به مرجعیت دینی و شأن برابر» | |||
* مقاله «عرفان امام علی(ع)» | |||
* مقاله «چالشهای الهیات تطبیقی در روابط بین یهودیان، مسیحیان و مسلمانان» | |||
* مقاله «بیزمانی در فلسفه اسلامی و فیزیک جدید» | |||
* مقاله «لئو اشتراوس و تهدید نسبیگرایی اخلاقی» | |||
* مقاله «عینیتها و ارزشها در علوم اجتماعی اسلامی» | |||
* مقاله «معرفتشناسی دینی و دیالکتیک» | |||
* مقاله «صداقت در گفتمان دینی» | |||
* مقاله «شکاکیت حقوق بشر اسلامی» | |||
* مقاله «نگاه ملاصدرا به روابط خدا با جهانهای محسوس و خیالی: تخیل و شدت متغیر وجود» | |||
* مقاله «اخلاق دینی و واقع گرایی اخلاقی» | |||
* مقاله «بیزمانی در فلسفه اسلامی و فیزیک جدید» | |||
* مقاله «نسبیانگاری و عینیت» | |||
* مقاله «'''احترام به ارزش های ادیان ابراهیمی'''» | |||
* | |||
«Matters of Substance» رسالهی دکتری | |||
نسخهٔ ۲۳ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۹:۰۲
پروفسور گری کارل (محمد) لگنهاوزن به انگلیسی (Gary Carl Legenhausen) (زادهٔ ۱۹۵۳ میلادی / ۱۳۳۲ شمسی در نیویورک، ایالات متحده)، که با نام حاج محمد لگنهاوزن نیز شناخته میشود، پژوهشگر و استاد دانشگاه است. وی استاد پیشین دانشگاه تگزاس جنوبی در سالهای ۱۹۷۹ تا ۱۹۸۹ بوده و در حال حاضر عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی است. او همچنین با مراکز علمی دیگری از جمله دانشگاه قم، دانشگاه ادیان و مذاهب و مؤسسه بینالمللی مطالعات اسلامی همکاری علمی دارد. حوزههای فعالیت پژوهشی او شامل متافیزیک، معرفتشناسی، فلسفه دین، فلسفه اخلاق، منطق، تاریخ فلسفه و فلسفه سیاست است.
محیط رشد و تحصیلات
پروفسورلگنهاوزن در خانوادهای مسیحی زاده شد و تحصیلات ابتدایی خود را در مدارسی با آموزههای مذهب کاتولیک گذراند. او همواره در پی یافتن پاسخ برای پرسشها و تردیدهای مربوط به تعالیم مسیحیت بود و همین جستوجوی فکری او را به سوی تحصیل در رشتهٔ فلسفه و پژوهش در ادیان هدایت کرد. وی در سال ۱۹۷۴ میلادی تحصیل در رشتهٔ فلسفه را در مقطع کارشناسی در دانشگاه ایالتی نیویورک آغاز کرد و سپس مدارک کارشناسی ارشد (۱۹۷۸) و دکتری (۱۹۸۳) خود را در همین رشته از دانشگاه رایس دریافت نمود. او در سال ۱۹۸۴ نیز موفق به اخذ بورس فوقدکتری در حوزهٔ مطالعات تطبیقی از دانشگاه هاوایی شد.[۱]
تشرف به اسلام
حاج محمد لگنهاوزن در دوران جوانی با محیطهای دینی کاتولیک ارتباط داشت، اما همواره با پرسشها و تردیدهایی درباره آموزههای مسیحیت روبهرو بود و پاسخ قانعکنندهای برای آنها نمییافت. او در دورهٔ دبیرستان به این نتیجه رسید که آموزه الوهیت مسیح و نیز عقیده تثلیث را نمیپذیرد، هرچند باورش به خدا و مسیحیت همچنان باقی بود. با ورود به دانشگاه بهتدریج ایمان خود به مسیحیت را از دست داد و مدتی بیدین شد.
او پس از آن به تدریس در دانشگاه تگزاس جنوبی پرداخت و در آنجا با دانشجویان مسلمان از کشورهای مختلف، از جمله ایران، لبنان، پاکستان، فلسطین، عربستان، اردن و نیجریه آشنا شد. آشنایی با نگرش دینی این دانشجویان علاقه او را به مطالعهٔ ادیان افزایش داد و در انتخاب حوزهٔ تدریس نیز اثر گذاشت. از آنجا که در انتخاب موضوع تدریس آزاد بود، درس «فلسفهٔ دین» را برگزید و طی دو ترم آن را تدریس کرد. همزمان به بررسی آموزههای ادیان بزرگ، بهویژه اسلام، پرداخت و پس از حدود سه سال تحقیق، در سال ۱۹۸۳ به اسلام گروید.
در روند آشنایی او با اسلام، یکی از دانشجویانش به نام اکبر ملکی نوجهدهی[۲] نقش داشت و از طریق گفتوگوها و ارائه کتابهایی درباره الهیات اسلامی و فرهنگ تشیع، او را با این سنت فکری آشنا کرد. لگنهاوزن پس از مسلمانشدن، انجمن اسلامی دانشگاه تگزاس را بنیان نهاد.
سفر به ایران و آشنایی با علامه مصباح
بهسبب اختلاف نظر وی با مسئولان دانشگاه، که خواستار فعالیت او در امور اداری بودند، ترجیح داد محیطی را انتخاب کند که بتواند صرفاً به تدریس و پژوهش بپردازد. به گفتهٔ او، یکی از دانشجویان ایرانی وی را به کمال خرازی که در آن زمان سفیر ایران در سازمان ملل بود، معرفی کرد و پس از آن، با تصمیمی جدی از دانشگاه استعفا داد تا برای مدتی به ایران سفر کند و فلسفهٔ اسلامی و معارف اسلامی را از نزدیک مطالعه نماید. با حمایت خرازی، برای او دعوتنامهای از انجمن حکمت و فلسفه ایران صادر شد.
او همچنین در دیداری اتفاقی با محمدتقی مصباح یزدی آشنا شد و پس از گفتگو، از سوی وی برای همکاری در مؤسسهٔ آموزشی و پژوهشی امام خمینی دعوت شد. لگنهاوزن پیش از دریافت دعوتنامهٔ رسمی، به تهران رفت و در انجمن حکمت و فلسفه، زیر نظر غلامرضا اعوانی به مطالعهٔ فلسفهٔ اسلامی پرداخت. او پیش از سفر به ایران نیز تا اندازهای با زبان و ادبیات فارسی آشنایی یافته بود.
فعالیتهای علمی
از نظر پرفسور لگنهاوزن، برخی از مباحث مطروحه در فلسفه از اهمیت بیشتری برخوردار هستند:
متافیزیک
در حوزهٔ متافیزیک، پروفسور لگنهاوزن رسالهٔ دکتری خود را به یکی از مسائل بنیادی این شاخه، یعنی مسئلهٔ «جوهر»، اختصاص داده است. به گفتهٔ او، این موضوع از دوران تحصیلات دکتری همواره از دغدغههای اصلی فکریاش بوده است. وی بر این باور است که برای تبیین و توجیه دقیق نظریههای متافیزیکی، باید به سایر حوزههای فلسفی و معرفتی، از جمله دستاوردهای علمی و منطق موجهات، توجه داشت و متافیزیک را نه دانشی صرفاً بنیادین، بلکه حوزهای تبیینی و روشنگر تلقی کرد.
او همچنین آموزههای فلسفی ملاصدرا، بهویژه نظریهٔ تشکیک وجود و حرکت جوهری، را دارای جایگاهی ممتاز در تاریخ فلسفه میداند و آنها را برای روشنسازی مسائل دینی، خصوصاً مباحث عرفانی، بسیار مهم ارزیابی کرده است.
معرفتشناسی
مطالعات و تحقیقات پروفسور لگنهاوزن دربارهی مباحث معرفتشناسی متمرکز بر مباحث مطرح در فلسفه علم و مسائل معرفتشناختی که فیلسوفانی چون پیرس، کواین، سلارز، ون فراسن، لاری لائودن، و بسیاری دیگر مطرح کردهاند، بوده است. نتیجهی این تمرکز، تردید و تشکیک در کامیابیِ رویکردهای مبناگروانه در معرفتشناسی بوده است.از نظر وی بهترین راه فهم و تفسیر توجیه معرفتی انطباق دادن آن با هنجارهای معرفتی است. توضیح آنکه با کمی دقت، روشن میشود که توجیه یک باور یا ادعا، کاری است که در اجتماع و برای افراد جامعه مخاطب صورت میگیرد. از این نظر، میتوان گفت که توجیه باور یا ادعا، کاری اجتماعی است؛ یعنی باور مورد نظر به یک قلمرو علمی خاص مربوط است و مخاطبان ما در آن قلمرو ملاک یا ملاکهای خاصی برای پذیرش توجیه ما دارند. و این ملاکها از یک جامعه تا جامعهی دیگر و از یک قلمرو تا قلمرو دیگر متفاوتند (برای مثال، ملاکهای پذیرش یک ادعا در ریاضیات متفاوت با ملاکهای مطرح در شیمی یا جامعهشناسی است). اما در سنت مرسوم معرفتشناسی سنتی، یعنی در رویکرد مبناگرایان باورها به دو دستهی کلی تقسیم میشود و ادعا میشود که برای توجیه یک باور یا معرفت باید آن باور یا بدیهی باشد یا به بدیهیات که مبنای باورها و معرفتهای نظری است برسند. وقتی که به روند مرسوم در علوم و قلمروهای علمی مینگریم، مشاهده میکنیم که این روند سنتی در آنها رعایت نمیشود، بلکه در علوم مختلف یا از «استنتاج بهترین تبیین» استفاده میشود و یا از استقراء که در نهایت نتیجه، امری احتمالی است نه یقینی. و این احتمالی یا ظنی بودن نتیجه هیچگاه مانع از رشد آن علوم و ایجاد گفتمان میان متخصصان علوم مختلف نمیشود. نکته اینجاست که آنها اساساً به روند سنتی توجه نکرده، از آن استفاده نمیکنند. اکنون سؤال این است که اگر روند مرسوم در علوم مختلف مبتنی بر کسب یقین نیست، باید چه کنیم. به نظر میرسد که باید به علوم مختلف و روشهای مورد استفاده در آنها نگریست و از آنها پیروی کرد. از این رو، برای مثال در تاریخ، اساساً تکیهی اصلی بر استفاده از گزارشها و قراینی است که بیشترین تأثیر آنها حصول گمان است. اما این امر در کار آنها خللی وارد نمیکند و همه مورخان بر همین روند تکیه میکنند و هرگز در توجیه دیدگاه خود بر روند سنتی که به دنبال حصول یقین است اعتنایی نمیکنند. در علوم دیگر نیز کم و بیش همین وضع جاری است و هیچ کس به دنبال حصول یقین نیست. پس هنجارهای معرفتی مطرح در علوم مختلف اساساً مبتنی بر مبناگرایی نیست. به نظر پروفسور لگنهاوزن فهم یک مطلب علمی نسبت به یقین درباره همان مطلب مرجح است.
فلسفه دین
لگنهاوزن دربارهی باورهای دینی خود را «عقلگرا» میداند؛ اما با برداشت و تفسیری بسیار وسیع و گسترده دربارهی هنجارهای عقلیِ حاکم بر باورهای عقلی. به اعتقاد او یکی از الزامات مهم در این باره، به این هدف بازمیگردد که مجموعهی واحدی از هنجارهای عقلانیت را بیابیم که بتواند بر استدلال ریاضیاتی، علمی، اخلاقی و دینی حاکم باشد. بر این اساس، لگنهاوزن نتیجه میگیرد که رد برداشتهای انسانانگارانه (تشبیهی) از الوهیت ضروری است. در سطح الهیات شاید برخی از رویکردهای انسانانگارانه (تشبیهی) غیرقابل اجتناب باشد، اما در سطح فلسفی میتوان آن را در امتداد سنت فلسفۀ اسلامی (از ابنسینا تا ملاصدرا و فراتر از آنها) حذف کرد. این امر، در قیاس با آنچه که در قالب محدودیتهای الهیاتِ تنها به دست میآید، زمینه را برای یک دفاعیۀ رضایتبخشتر فراهم میکند. در فلسفه دین، مهمترین سهمِ پروفسور لگنهاوزن، ارائهی دیدگاه موسوم به «کثرتگراییِ دینیِ غیرفروکاهشی» است. این نظریه، همواره تز اصلی برای نحوهی پرداختن به مسائل گفتگوی دینی، معنویت، معرفتشناسیِ دینی و تحقیقات علمیِ متأثر از دین(نظیر علوم انسانی اسلامی) بوده است. همین طرز تفکر بود که به پیشنهادی برای پایهریزیِ فلسفه دین اسلامی و حتی فلسفه دین شیعی انجامید که هر دوی آنها با لحاظ مسائل قابل طرح و نیز روشی که در پاسخ به آنها به کار میرود انجام گرفت. یکی از مهمترین مسائلِ کثرتگراییِ دینی که مورد مداقّهی پروفسور لگنهاوزن بوده است، تفکیک میان انواع مختلف کثرتگرایی است که بهویژه در مقالهی «کثرتِ کثرتگرایی» انجام گرفته است.
دو نکته در این بخش قابل ذکر است:
۱.یکی اینکه پروفسور لگنهاوزن خود اذعان کرده که ایده کثرتگرایی دینی غیرفروکاهشی خود را با الهام از آرای استاد شهید مطهری پرورانده است.
۲.نکته دوم اینکه در فلسفه دین و مخصوصا در گفتمان دینی، تاکید وی بر فهم دوجانبه است؛ نکتهای که پیشتر در معرفت شناسی مطرح شد.
فلسفه اخلاق
پروفسور لگنهاوزن در فلسفهی اخلاق از سازگاری میان رویکردهای ارسطویی(بهویژه آنگونه که در فلسفهی اسلامی روایت شده) و رویکردهای کانتی(بهویژه با تقریرهای برساختگرایانه دفاع میکند و معتقد است که حتی می توان با تلفیقی از تقریرهای هگل درباره فلسفه اخلاق این چرخه تحقیقات را کاملتر هم کرد. توضیح آنکه برساختگرایان تصور میکردند که اگر اخلاق منشأ و ریشهای در واقع نداشته باشد، کاملاً دلخواهانه خواهد شد؛ کانت در اخلاق این تصور را رد میکند و معتقد است که عقل انسان تعیینکنندهی اصول اخلاقی است و این اخلاق هرچند امری درونی است و نه امری خارجی، از ویژگیِ بینالاذهانی بودن برخوردار است؛ به این معنا که احکام عقل میان همۀ انسانها از بنیان یکسانی برخوردار است؛ بر این اساس میتوان گفت که اخلاق میتواند برساختی یا اعتباری(در مقابل تصور واقعگرایان) باشد، اما هرگز دلبخواهانه و نسبی نباشد؛ چرا که این برساخت و اعتبار از منشأ عقل بین الاذهانی برخوردار است. در این باره، آثارِ کریستین کورسگارد یکی از منابع الهامبخشِ مهم پروفسور لگنهاوزن به شمار میرود. مهمترین پژوهش و مداقهی پروفسور لگنهاوزن در این باره، مقالهی «عناصر برساختی در فلسفهی اخلاق ملاصدرا» است. همچنین پروفسور لگنهاوزن معتقد است که استدلالهای رایج دربارهی نسبیگراییِ اخلاقی قرین توفیق نیستند، ولی میتوان استدلالهای خوبی را در رد انواع افراطیِ نسبیگرایی مطرح کرد؛ هرچند که باید نسبت به تعداد معدودی از نسبیگرایی(به همان معنایی که در آثار کسانی نظیر «جان مکفارلین»، «ماکس کولبل» و «لیونل شاپیرو» آمده) تسامح نشان داد. این تحقیق دربارهی نسبیگرایی اخلاقی با دیدگاه لگنهاوزن دربارهی «کثرتگراییِ دینیِ غیرفروکاهشی» قرین و یکسان است. کار عمدهی پروفسور لگنهاوزن در این قلمرو، بهویژه دو مقاله است: یکی «پارادوکس و نسبیگرایی» و دیگری، مقالهی «حساسیتِ ارزیابیِ زبان دین». پژوهش پروفسور لگنهاوزن در مقالهی «حساسیتِ ارزیابیِ زبان دین» وی را به بازگشت به فلسفه دین، بهویژه مسائلِ مربوط به «زبان دین» سوق داده است و از این طریق راه حل جدیدی برای نزاعِ قدیمیِ «تخطی و تصویب» در کلام اسلامی پیشنهاد کرده است و از همین جا به توضیح رویکرد خود در فلسفهی دین پرداخته است.
منطق
پژوهش دربارهی منطق جستجویِ مادامالعمرِ پروفسور لگنهاوزن بوده است و ابعادی از آن در دو مقالهی فوقالذکر نیز انعکاس یافته است. رویکرد وی به مسائلِ مطرح در فلسفهی منطق، به رویکردِ استوارت شاپیرو (انواع منطق) و نیز به سنتِ استنتاجیِ سلارز، براندوم، مکفارلین، پرِگرین و غیره نزدیک است. یکی از نخستین مقالاتی که وی منتشر کرد مقالهی «New Semantics for the Lower Predicate Calculus»[۳] در صدد آن بود که نقش بنیادینی را که در منطق به معناشناسیِ صوری داده شده، رد کند و به جای آن این دیدگاه را مطرح کند که معناشناسیِ صوری، از طریق ترابطِ نظام منطقی که معناشناسی برای آن مطرح شده، بیشتر یک نقش توضیحی را ایفا میکند. توضیح اینکه لگنهاوزن نقش بنیادی الگوهای صوری در معناشناسی را رد کرده و به جای آن نقش این الگوها را برای توضیحات و فهم بیشتر مد نظر قرار داده است.
تاریخ فلسفه
یکی دیگر از کاوشهایِ همیشگیِ پروفسور لگنهاوزن مطالعهی تاریخ فلسفه است. وی در این باره، تحقیقاتی را دربارهی فیلسوفانی چون ابنسینا، ملاصدرا و علامه طباطبایی (در فلسفه اسلامی) انجام داده است. برای نمونه، میتوان به ترجمهی انگلیسی او از کتاب آموزش فلسفه اثر آیتالله مصباح یزدی اشاره کرد. همچنین، وی مقالاتی را دربارهی هگل نگاشته است؛ فیلسوفی که از نظر لگنهاوزن منتقد مدرنیته بوده و بازگشت به فلسفهی ارسطویی(بهویژه در علم النفس) را پیشنهاد میکند و در ارائهی موضوعات و دیدگاههای دینی به دیدگاههای عرفا و کثرتگراییِ درجهبندی شده توجه خاصی دارد. در نوع کثرتگرایی مورد دفاع لگنهاوزن، ادیان درجهبندی درونی دارند و هر یک براساس رتبهای که دارد، از برتری و امتیازی برخوردار میشود و درنتیجه همهی آنها در جایگاه خود از حقانیت برخوردارند، ولی برای مثال، اسلام بالاتر از همه قرار میگیرد و سپس مسیحیت و بعد یهودیت و همینطور مکاتبی دیگر؛ این چیزی است که میتوان در قرآن هم اشاراتی به آن یافت. برای مثال، قرآن مسیحیان را به مسلمانان نزدیکتر میداند.
فلسفه سیاست
پروفسور لگنهاوزن پژوهشهایی دربارهی فلسفهی سیاست داشته و حاصل آنها را در دورههای دکتری تدریس کرده است. وی هماکنون مشغول نگارش کتابی مشترک با پروفسور اشمیت (Jochen Schmidt) استاد دانشگاه پادربورن آلمان دربارهی دیدگاههای مسیحیت و اسلام دربارهی شأن انسانی و حقوق بشر است. در اینباره، وی منتقد برداشت مرسوم و رایج از کرامت انسانی است. توضیح آنکه امروزه نسبت به بیانیه حقوق بشر دو رویکرد مختلف وجود دارد. رویکرد غالب، پذیرش حقوق بشر بر اساس کرامت ذاتی انسان است. از این نظر، انسان برخوردار از کرامت ذاتی است و این حقوق ریشه در کرامت ذاتی انسان دارد و باید تلاش کرد این کرامت ذاتی را حفظ کرد. رویکرد دوم که در اقلیت قرار دارد، رویکرد برخی از مارکسیستهاست که معتقد به رد مطلق حقوق بشرند. اما از نظر پروفسور لگنهاوزن ، هیچ یک از این دو رویکرد صحیح نیست. از یک سو، نمیتوان حقوق بشر مرسوم را کنار گذاشت؛ بهویژه بدان جهت که امروزه این بیانیه پایهی دفاع از مظلومان جهان و طرح شکایت از ستمگران قرار گرفته و حتی جوامع مسلمین نیز براساس آنها به طرح دعوا و شکایت از نقض حقوق خود میپردازند. اما از سوی دیگر، از نظر وی، این بیانیه از مبنای فلسفی و دینیِ درستی برخوردار نیست و وظیفهی متفکران بازسازیِ آن و مبانی آن است. برای مثال، وی معتقد است که برخلاف تصور معتقدان به حقوق بشر، انسان از کرامتی ذاتی که منشأ حقوق مرسوم بشری باشد برخوردار نیست، بلکه کرامت چیزی است که انسان میتواند آن را کسب کند؛ به تعبیر دیگر، کرامت چیزی است که ما موظف به کسب آن هستیم. با توجه به این نکته، میتوان قوانینی را برای کسب کرامت وضع کرد. با این توضیح میتوان گفت که قوانین بینالمللیِ مربوط به حقوق بشر، باید نه برای حفظ کرامت ذاتیِ انسان، بلکه برای کسب کرامت باشد؛ کرامتی که ذاتی نیست. از سوی دیگر، میتوان گفت که کرامت منشأ وظیفه ما در برابر خداست. وجود برداشتهای مختلف از کرامت و ملاکهای گوناگون در جوامع مختلف برای کرامت را نیز به این نکته بیفزایید. با توجه به ذاتی نبودن کرامت برای انسان، تنوع برداشتها از کرامت انسان نیز بیشتر معنا پیدا میکند. برای مثال، میتوان گفت که کرامت از نظر مسلمانان این است که با رعایت تقوای الهی به خدا بیشتر و بیشتر نزدیک شویم. اگر کرامت امری ذاتی نیست، باید گفت تفسیر آیهی «و لقد کرمنا بنی آدم...» به کرامت ذاتی یکی از خطاهایی است که از سوی برخی رخ داده است. نمیتوان از قرآن کرامت ذاتی انسان به معنای مرسوم در لیبرالیسم را استفاده کرد.[۴]
تالیفات
- اسلام و کثرت گرایی دینی
- جستارهایی در الهیات اجتماعی
- تحلیلی بر برخی مسائل شر از منظر اسلامی
- مسائل معاصر تفکر اسلامی
- پایههای هرمنوتیکی برای علوم اجتماعی اسلامی
- بحث در مورد اندیشه اسلامی
- تفکر اسلامی و معاصریت
- اسلام و معضل مدرنیته
- انجیل شیعه علی
- روح: نگاهی تطبیقی
- ادله وجود خدا
- ذات و خصوصیات: گفتگوی سنتهای مسیحی و اسلامی
- عیسی از نگاه قرآن و احادیث شیعه
- اصول اخلاقی زیارت حرم امام رضا
- ترجمه کتاب دستورات فلسفی: مقدمه ای بر فلسفه اسلامی معاصر
- مقدمه ای بر کتاب والاترین جهاد: جهاد با نفس، امام روحالله الموسوی الخمینی
- جهاد و شهادت: تقلا و شهادت در اسلام
- سبویی از عشق
- مقدمه و حاشیهنویسی کتاب شراب عشق (اشعار عرفانی امام خمینی)
- ترجمه کتاب آموزش فلسفه آیتالله مصباح یزدی به زبان انگلیسی
- مقاله «نگاه اسلام به مرجعیت دینی و شأن برابر»
- مقاله «عرفان امام علی(ع)»
- مقاله «چالشهای الهیات تطبیقی در روابط بین یهودیان، مسیحیان و مسلمانان»
- مقاله «بیزمانی در فلسفه اسلامی و فیزیک جدید»
- مقاله «لئو اشتراوس و تهدید نسبیگرایی اخلاقی»
- مقاله «عینیتها و ارزشها در علوم اجتماعی اسلامی»
- مقاله «معرفتشناسی دینی و دیالکتیک»
- مقاله «صداقت در گفتمان دینی»
- مقاله «شکاکیت حقوق بشر اسلامی»
- مقاله «نگاه ملاصدرا به روابط خدا با جهانهای محسوس و خیالی: تخیل و شدت متغیر وجود»
- مقاله «اخلاق دینی و واقع گرایی اخلاقی»
- مقاله «بیزمانی در فلسفه اسلامی و فیزیک جدید»
- مقاله «نسبیانگاری و عینیت»
- مقاله «احترام به ارزش های ادیان ابراهیمی»
«Matters of Substance» رسالهی دکتری