پرش به محتوا

مبانی انسان‌شناختی رفتار اجتماعی در اسلام: تفاوت میان نسخه‌ها

از دانشنامه علوم انسانی
خط ۱: خط ۱:
<big>'''مبانی انسان‌شناختی رفتار اجتماعی در اسلام؛'''  مجموعه‌ای از پیش‌فرض‌های بنیادین و برگرفته از منابع اسلامی درباره ماهیت، ابعاد و ویژگی‌های وجودی انسان.</big>
<big>'''مبانی انسان‌شناختی رفتار اجتماعی در اسلام؛'''  مجموعه‌ای از پیش‌فرض‌های بنیادین و برگرفته از منابع اسلامی درباره ماهیت، ابعاد و ویژگی‌های وجودی انسان.</big>
مبانی انسان‌شناختی در اسلام، با ارائه تصویری کلان از ماهیت وجودی انسان، سنگ‌بنای تحلیل، پیش‌بینی و هدایت رفتارهای سازمانی را تشکیل می‌دهد. این رویکرد با تأکید بر اصالت روح و فطرت الهی، انگیزه‌ها و نیازهای کارکنان را از سطح مادی فراتر برده و بر محورهایی چون اختیار، مسئولیت‌پذیری در پنج ساحت و کرامت ذاتی استوار می‌سازد. در این نگرش، ایمان و هدفمندی به‌عنوان محرک‌های درونی، جایگزین نظارت‌های بیرونیِ هزینه‌بر شده و با پذیرش نیاز به تعاون اجتماعی، بستری برای رشد اخلاقی و خلاقیت در قالب کارهای تیمی فراهم می‌آید که در نهایت به بهره‌وری معنوی و مادی سازمان منجر می‌شود.


==مفهوم‌شناسی ==
==مفهوم‌شناسی ==

نسخهٔ ۲۴ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۴:۲۰

مبانی انسان‌شناختی رفتار اجتماعی در اسلام؛ مجموعه‌ای از پیش‌فرض‌های بنیادین و برگرفته از منابع اسلامی درباره ماهیت، ابعاد و ویژگی‌های وجودی انسان.

مبانی انسان‌شناختی در اسلام، با ارائه تصویری کلان از ماهیت وجودی انسان، سنگ‌بنای تحلیل، پیش‌بینی و هدایت رفتارهای سازمانی را تشکیل می‌دهد. این رویکرد با تأکید بر اصالت روح و فطرت الهی، انگیزه‌ها و نیازهای کارکنان را از سطح مادی فراتر برده و بر محورهایی چون اختیار، مسئولیت‌پذیری در پنج ساحت و کرامت ذاتی استوار می‌سازد. در این نگرش، ایمان و هدفمندی به‌عنوان محرک‌های درونی، جایگزین نظارت‌های بیرونیِ هزینه‌بر شده و با پذیرش نیاز به تعاون اجتماعی، بستری برای رشد اخلاقی و خلاقیت در قالب کارهای تیمی فراهم می‌آید که در نهایت به بهره‌وری معنوی و مادی سازمان منجر می‌شود.

مفهوم‌شناسی

انسان‌شناسی به دانشی اطلاق می‌شود که به بررسی ابعاد گوناگون وجود انسان می‌پردازد. انسان‌شناسی از این نظر، یک نگاه کلان که به مسائل کلی و بنیادین ناظر به انسان می‌پردازد و انبوه داده‌های تجربی مربوط به انسان‌ها در اوضاع خاص زمانی و مکانی از قلمرو آن خارج است.[۱] تبیین مبانی انسان‌شناختی نقش مهمی در مباحث رفتار سازمانی ازجمله تشریح رفتار انسان، تحلیل چرایی و عوامل مؤثر بر شکل‌گیری رفتار، پیش‌بینی رفتار آینده و روش‌های هدایت، کنترل و تغییر رفتار دارد.[۲]

ابعاد ارتباط انسان‌شناسی با رفتار سازمانی

پژوهشگران ابعاد ارتباط انسان‌شناسی با رفتار سازمانی را در محورهای ذیل بررسی کرده‌اند:

1. انسان‌شناسی مقدمه خداشناسی است و انسان خداشناس رفتار خود را بر اساس رضایت خالق هستی تنظیم می‌کند و به مسئولیت‌های شرعی و قانونی خود عمل می‌نماید.[۳]

2. انسان‌شناسی پشتوانه و مبنای نظام‌های اجتماعی و اخلاقی است؛ زیرا دلیل وجودی این نظام‌ها، برآوردن نیازهای اساسی انسان است و درصورتی‌که نیازهای اصیل انسانی از نیازهای کاذب بازشناسی نشود، این نظام‌ها پشتوانه منطقی نخواهند داشت.

3. با شناخت درست انسان، نیازها و روابط او مشخص می‌شود و بر این اساس می‌توان دستورالعمل‌ها و احکامی را وضع کرد که با عمل به آنها، انسان به کمال و سعادت دست یابد.

4. کشف قوانین حاکم بر پدیده‌ها، رفتارها و روابط انسان منوط به شناخت صحیح از انسان است؛ برای مثال با پذیرش سرشت مشترک انسان‌ها، زمینه کشف قوانین فراگیر درباره همه انسان‌ها فراهم می‌آید.[۴]

5. علوم انسانی به طور مستقیم انسان و کنش‌های او را مطالعه می‌کنند؛ بنابراین تعریف انسان و مبانی انسان‌شناختی هر مکتبی در تعیین پیش‌فرض‌ها، اصول موضوعه و توصیه‌های علمی تأثیرگذار است.[۵]

6. اثبات وجود روح مجرد که شاکله اصلی شخصیت انسان را تشکیل می‌دهد، اهداف، انگیزه‌ها و نیازهای انسان را در گستره‌ای فراتر از غایات مادی قرار می‌دهد.

7. روح دارای مراتب طولی (نفس نباتی، حیوانی و ناطقه انسانی) است و توجه به این ویژگی، مطالعه کنش‌های انسانی و تحلیل علل آن را دقیق‌تر می‌کند.

8. رفتار سازمانی یکی از رشته‌های علوم انسانی است که محور آن انسان و شناخت رفتارهای اوست؛ ازاین رو لازم است نخست از خود انسان بحث شود.

9. ارزش‌های اخلاقی و انسانی حاکم بر مدیران و کارکنان، از مباحث مهم رفتار سازمانی است و شناخت این ارزش‌ها نیازمند شناخت انسان و سعادت و کمال اوست.

10. نهادینه‌سازی ارزش‌های اخلاقی و ایجاد تعهد درونی در کارکنان و مدیران نیازمند شناخت ابعاد وجودی انسان و چگونگی شکل‌گیری انگیزه‌هاست. با تثبیت ارزش‌های اخلاقی و درونی شدن آن در کارکنان، نیاز به واحدهای کنترلی کاهش یافته و هزینه‌های نیروی انسانی نیز کاهش می‌یابد.[۶]

مبانی انسان‌شناختی رفتار سازمانی در اسلام

ردیف عنوان مبنا تبیین و محتوای بنیادین پیامد و دلالت در رفتار سازمانی
۱ فطرت سرشت مشترک الهی شامل شناخت‌های فطری (مانند خداشناسی) و گرایش‌های فطری (کمال‌جویی و خداپرستی). انطباق برنامه‌های تربیتی با سرشت انسانی؛ لزوم تأمین نیازهای زیستی برای ظهور گرایش‌های عالی اخلاقی.[۷]
۲ نیازمندی محض وابستگی مطلق وجودی انسان به خداوند و مالکیت حقیقی الهی بر تمام اشیاء. لزوم تسلیم در برابر اوامر الهی؛ نگاه امانت‌دارانه به منابع و ابزارهای سازمانی به عنوان ملک خداوند.
۳ اختیار و اراده عدم علیت تامه عوامل وراثت و محیط؛ تعیین‌کنندگی اراده انسان در انجام کنش‌ها. توجیه‌پذیری نظام پاداش و تنبیه؛ لزوم مسئولیت‌پذیری و پاسخگویی مدیران و کارکنان نسبت به عملکرد خود.[۸]
۴ هدفمندی حرکت آگاهانه به سوی مطلوب نهایی یعنی سعادت، فلاح و لذت پایدار (قرب الهی). اولویت‌بخشی به اهداف بلندمدت و اخروی؛ فراتر رفتن از لذت‌های آنی و گذرا در تصمیم‌گیری‌های سازمانی.
۵ مسئولیت تعهد همه‌جانبه انسان در قبال افعال خود به دلیل برخورداری از موهبت اراده. احساس مسئولیت در ۵ ساحت: در برابر خدا، اولیای دین، خود (سلامت و هدایت)، دیگران (حق‌الناس) و طبیعت.[۹]
۶ اصالت روح بازگشت حقیقت انسان به بعد روحی؛ شامل سه غریزه: حب بقا، کمال‌جویی و لذت‌جویی. ایجاد بستر رشد و خدمت برای رسیدن به کمال؛ جهت‌دهی میل به بقا از مادیات به سوی جاودانگی روحی.[۱۰]
۷ ایمان پیوند علم و یقین با گرایش قلبی که منجر به انگیزه نیرومند برای انجام عمل صالح می‌شود. خودکنترلی و وجدان کاری تحت نظارت الهی؛ تقویت انگیزه درونی برای ترک زشتی‌ها و انجام کارهای نیک.[۱۱]
۸ اجتماعی بودن نیاز متقابل انسان‌ها به تعاون و دادوستد برای تأمین نیازهای مادی و معنوی. اهمیت کار تیمی و گروه‌های سازمانی؛ افزایش خلاقیت و قدرت حل مسئله در سایه تعاملات اجتماعی.[۱۲]
۹ کرامت شرافت ذاتی و برتری وجودی انسان بر سایر مخلوقات که ریشه در ظرفیت روحی او دارد. لزوم حفظ عزت نفس کارکنان؛ رعایت احترام متقابل و پاسداشت جایگاه انسانی در تعاملات مدیریتی.[۱۳]

پانویس

  1. ↑ مصباح يزدی، انسان‌شناسی در قرآن، 1401ش، ص22ـ25
  2. ↑ منطقی، رويكرد اسلامی به مبانی انسان‌شناختی رفتار اجتماعی با تاكيد بر رفتار سازماني (مشترك)، 1403ش، ص55.
  3. ↑ مصباح يزدی، انسان‌شناسی در قرآن، 1401ش، ص22ـ25.
  4. ↑ مصباح يزدی، انسان‌شناسی در قرآن، 1401ش، ص25-26.
  5. ↑ ديرباز و گنج‌خانی، ررسی مبانی انسان‌شناختی علوم انسانی از ديدگاه علامه مصباح يزدی، 1401ش، ص40-47.
  6. ↑ مصباح يزدی، پيش‌نيازهای مديريت اسلامی،1391ش، ص18-19.
  7. ↑ مصباح يزدی، پيش‌نيازهای مديريت اسلامی،1391ش، ص18-19.
  8. ↑ ديرباز و گنج‌خانی، ررسی مبانی انسان‌شناختی علوم انسانی از ديدگاه علامه مصباح يزدی، 1401ش، ص74.
  9. ↑ مصباح يزدی، فلسفۀ اخلاق، 1394ش، ص155-178.
  10. ↑ مصباح يزدی، فلسفۀ اخلاق، 1394ش، ص182ـ183.
  11. ↑ مصباح يزدی، انسان‌سازی در قرآن، 1388ش، ص87ـ99.
  12. ↑ طباطبائی، قرآن در اسلام، 1387ش، ص78-79؛ منطقی، «طراحی مدل مطالعۀ انسان‌شناختی اسلامی در مطالعات اجتماعی (با تأکيد بر دانش رفتار سازمانی)»، 1399ش، ص211.
  13. ↑ مصباح يزدی، پيش‌نيازهای مديريت اسلامی،1391ش، ص57.

منابع

  • ديرباز، عسکر و گنج‌خانی، آسيه، «بررسی مبانی انسان‌شناختی علوم انسانی از ديدگاه علامه مصباح يزدی»، مجلۀ مطالعات ميان‌‌رشته‌ای تمدنی انقلاب اسلامی، شمارۀ 1، 1401ش.
  • طباطبائي، سيدمحمدحسين، قرآن در اسلام، به کوشش سيدهادی خسروشاهی، قم، بوستان کتاب، 1387ش.
  • مصباح يزدی، محمدتقی، انسان‌سازی در قرآن، قم، مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خميني، 1388ش.
  • مصباح يزدی، محمدتقی، انسان‌شناسی در قرآن، تنظيم و تدوين محمود فتحعلی، قم، مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمينی، 1401ش.
  • مصباح يزدی، محمدتقی، پيش‌نيازهای مديريت اسلامی، تحقيق و نگارش: غلامرضا متقي‌فر، قم، مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمينی، 1391ش.
  • مصباح يزدی، محمدتقی، فلسفة اخلاق، تحقيق و نگارش احمدحسين شريفی، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمينی، 1394ش.
  • منطقی، محسن، رويكرد اسلامی به مبانی انسان‌شناختی رفتار اجتماعی با تاكيد بر رفتار سازماني (مشترك)، فصلنامه معرفت فرهنگی، شمارۀ 4، 1403ش.
  • منطقی، محسن، طراحی مدل مطالعۀ انسان‌شناختی اسلامی در مطالعات اجتماعی (با تأکيد بر دانش رفتار سازمانی)، مجلۀ اسلام و مطالعات اجتماعي، شمارۀ 8، 1399ش.