کاربست روش اجتهاد در تحول علوم انسانی
کاربست روش اجتهاد در تحول علوم انسانی؛ تبیین ضرورت بهکارگیری روش استنباط دینی در بازتولید علوم انسانی بر اساس آموزههای اسلام.
از دیدگاه پژوهشگران، علوم انسانی بهعنوان مجموعه علومی که به شناخت انسان و توصیف، تبیین و تفسیر حالات، شؤون و کنشهای فردی و اجتماعی او میپردازند، ازآنرو که جهتبخشی به افعال و انفعالات انسانی را در پی دارد، شایسته توجه فراوان است. اما ازآنجاکه غرب خاستگاه اصلی این علوم است، خطر عدم انطباق محتوای آنها با تعالیم اسلام و تأثیرات منفی بر فرهنگ اسلامی جدی مینماید. به باور آنان، عرصه اسلامیسازی علوم انسانی، میدانی برای منطبق ساختن مبانی، اهداف و منابع این علوم با اسلام و بازتولید آنها بر اساس جهانبینی اسلامی است. در این مسیر، پرسش اصلی آن است که برای رجوع به منابع اصیل اسلامی و استنباط دیدگاه اسلام در قلمرو مسائل علوم انسانی، چه روش نظاممندی باید به کار گرفته شود. از نظر ایشان، روش اجتهاد بهعنوان روشی کهن و پویا در سنت فکری اسلام، میتواند کاربرد و ضرورتی بنیادین در فرآیند اسلامیسازی علوم انسانی داشته باشد. بر اساس اندیشههای آیتالله مصباح یزدی، بهکارگیری روش اجتهاد نه تنها یک امکان، که ضرورتی اجتنابناپذیر برای دستیابی به علوم انسانی برآمده از متن دین و دارای اعتبار علمی و دینی است.
مفهومشناسی
روش اجتهاد
اجتهاد در لغت بهمعنای مبالغه در جهد و کوشش است[۱] و در اصطلاح گاه به ملکه و گاه به تلاش و فعل اطلاق میشود.[۲] منظور از اجتهاد در این مقاله معنای دوم آن است. برخی آن را عملیات معرفتی موجه برای اکتشاف نظر شارع از منابع دین دانستهاند (واسطی، 1401، ص33). در کتب فقهی، اجتهاد به معنای تلاش حداکثری برای دستیابی به مصادیق احکام شرعی بر اساس مستندات شرعی تعریف شده است (میرزای قمی، 1378، ج2، ص101). اصطلاحات استنباط و فقاهت نیز در همین معنا به کار میروند (هاشمی شاهرودی، 1387، ج1، ص490).
به باور ایشان، «روش اجتهاد» به مراحل تفصیلی و گام به گام بهدست آوردن حکم شرعی، از نقطه مواجهه با مسئله فقهی تا رسیدن به نظر شارع گفته میشود که در آن میتوان حجیت را بر اساس ضوابط علم فقه، اصول فقه، فقه حدیث، تفسیر و رجال اثبات کرد (واعظی، 1399، ص17). روش استنباط و روش فقاهت نیز به همین معنا به کار میروند و منظور از آنها روش رد فروع به اصول و استنباط احکام از اصول و مبانی استنباط (کتاب، سنت، عقل و اجماع) است (خامنهای، بیانات، 31/06/1370). به این ترتیب، میان «اجتهاد» و «روش اجتهاد» تمایز وجود دارد.
اسلامیسازی علوم انسانی
از دیدگاه پژوهشگران، علوم انسانی در عرض دستههای دیگری از علوم همچون علوم طبیعی و علوم ریاضی قرار داشته و به مجموعه علومی گفته میشود که به شناخت انسان و توصیف، تبیین و تفسیر پدیدههای فردی و اجتماعی (از آن جهت که انسانیاند، نه از جهت فیزیکی و زیستی)، و جهتبخشی به افعال و انفعالات انسانی میپردازد (جمعی از نویسندگان، 1397، ص23). حالات و شؤون انسانی مورد بحث در این علوم شامل اخلاق، مسئولیتپذیری، هویت فردی و فرهنگی، باورهای دینی و معنوی است (فنائی، 1377، ص30-32).
به اعتقاد آنان، علوم انسانی دارای ویژگیهایی چون اختیاری بودن، معناداری، غایتمندی، آمیختگی با ارزشها و دشواری کشف قانونمندی حاکم بر آنهاست. ازاینرو به علوم انسانی، علوم تفهمی، هنجاری و انتقادی نیز گفته میشود (پارسانیا، 1392، ص41-45).
از نظر ایشان، اسلامیسازی علوم انسانی به معنای منطبق ساختن مبانی، اهداف و منابع این علوم با اسلام (جمعی از نویسندگان، 1397، ص23) یا بازنگری و بازتولید علوم انسانی بر اساس جهانبینی، مبانی، اهداف، ارزشها و منابع اسلامی است تا با فرهنگ، تمدن و نیازهای جامعه اسلامی همخوانی داشته باشد. به باور ایشان، مقام معظم رهبری با اشاره به غیرالهی و مادی بودن مبانی علوم انسانی غربی، آن را با مبانی اسلامی ناسازگار دانستهاند (خامنهای، بیانات، 11/04/1393). پژوهشگران این عرصه به فعالیتهایی چون پژوهش انتقادی، پژوهش تطبیقی و پژوهش تأسیسی میپردازند.
نیاز اسلامیسازی علوم به روش اجتهاد
به باور پژوهشگران، علوم انسانی مدرن بر پایه فلسفهها و مبانی معرفتشناختی خاصی شکل گرفتهاند و اسلامیسازی آنها به معنای جایگزینی این مبانی با مبانی اسلامی است. ازاینرو رجوع به منابع دین اجتنابناپذیر بوده و این رجوع باید روشمند باشد. روش اجتهاد بهعنوان روش استنباط تعالیم دینی، نه تنها در حوزه عبادات و معاملات شخصی، بلکه بهعنوان یک روش دانشساز برای تولید علم در همه حوزهها، به ویژه علوم انسانی، کاربست جدی دارد (معلمی، 1389، ص8-11؛ عبدلی مسیان، 1399، ص54). آیتالله مصباح یزدی با اشاره به دقت و تلاش گسترده فقها در استنباط احکام ساده فقهی، بر ضرورت دقت و تأمل بسیار بیشتر در مسائل سرنوشتساز جامعه اسلامی تأکید میکند (مصباح یزدی، 1394، ج3، ص35). از دیدگاه ایشان، عرصه اسلامیسازی علوم، عرصه نوآوری و نظریهپردازی است و نوآوری دینی نمیتواند در خارج از چارچوب دین صورت پذیرد (مصباح یزدی، 1392، ص280).
از نگاه ایشان، ادله استفاده از روش اجتهاد در عرصه اسلامیسازی علوم انسانی در سه محور قابل تبیین است:
شناخت منابع و اسناد معتبر
به اعتقاد پژوهشگران، یکی از وجوه ضرورت بهکارگیری روش اجتهاد، شناخت منابع و اسناد معتبر و آشنایی با قلمرو هر یک از آنهاست. آیتالله مصباح یزدی با اشاره به وجود قوانینی در علوم انسانی که در قرآن با صراحت بیان شده، تأکید میکند که این قوانین حتی با دویست سال پژوهش دقیق دانشمندان نیز قابل دستیابی نیست (مصباح یزدی، سخنرانی، 29/9/1389). از دیدگاه ایشان، شرط اول در اسلامیسازی علوم انسانی استفاده از منابع محکم و متقن دینی است.
از نظر آنان، بررسی مقایسهای منابع علوم انسانی اسلامی با علوم انسانی سکولار از دو جهت لازم است: نخست بررسی اعتبار منابع علوم انسانی سکولار از منظر اسلامی، و دوم جلوگیری از انحصار منبع در تجربه و توسعه منابع فعلی علوم انسانی به منابع وحیانی (مصباح یزدی، 1395، ص122). فقه با تکیه بر اصول دینی میتواند مشخص کند که چه نوع استفادهای از عقل و تجربه با مبانی اسلامی سازگار است. در مباحث حجج دانش اصول فقه، منابع و دلایل معتبر برای استنباط دیدگاه اسلام بررسی میشود.
به باور ایشان، نکته مهم دیگر منبعیت خود فقه در عرصه اسلامیسازی علوم انسانی است. رفتار انسان هم موضوع روانشناسی است و هم موضوع فقه، و لذا در صورت نادیده گرفتن مباحث فقهی، نتایج مباحث سکولار با نتایج مباحث فقهی ناسازگار خواهد شد. آخوند خراسانی معتقد است صحت در معاملات امری مجعول بوده و تحقق اثر بر معامله تنها از طریق جعل شارع امکانپذیر است (آخوند خراسانی، 1429ق، ج2، ص77-78).
شناخت و متناسبسازی اصول و قواعد معتبر برای استدلالها و استنتاجهای دینی
از دیدگاه پژوهشگران، از بخشهای اجتنابناپذیر فرایند اسلامیسازی علوم انسانی، کشف و کاربست اصول و قواعد معتبر در استدلالها و استنتاجهای دینی است. از نظر آیتالله مصباح یزدی، مباحث اصولی همچون اعتباریات، مباحث الفاظ و تعارض ادله از جمله مهمترین مسائلی هستند که میتوانند راهگشا باشند (مصباح یزدی، 1394، ص39).
به باور ایشان، مباحث الفاظ علم اصول بستر فهم صحیح مفاهیم قرآنی و روایی را فراهم میسازد و میتواند جایگزین روشهای غربی در علوم انسانی شود. علامه مصباح بر ضرورت فهم درست الفاظ و اصطلاحات متون دینی تأکید میکند (مصباح یزدی، 1392، ج1، ص195).
از نظر آنان، مباحث تعادل و تراجیح نیز مرحله تعیینکنندهای در فرآیند فقاهت است که باید در عرصه اسلامیسازی علوم انسانی مورد توجه قرار گیرد. به اعتقاد علامه مصباح، صرف استناد به یک آیه یا روایت که در آن از زندگی اجتماعی ستایش یا نکوهش شده باشد، برای پاسخ به پرسشهای پیچیده کافی نیست؛ زیرا ممکن است در آیات یا روایات دیگری مطالب متفاوت و حتی متضادی وجود داشته باشد (مصباح یزدی، 1394، ج3، ص35).
شناخت و ترسیم فرایند صحیح استنباط تعالیم دین
به اعتقاد پژوهشگران، هدف اصلی در اسلامیسازی علوم انسانی ایجاد نظام معرفتی جدیدی است که بر پایه قرآن، سنت، عقل و تجربه بنا شده است. طی کردن مراحل این فرآیند با شیوه معتبری که بتوان معارف حاصل از پژوهش را به اسلام مستند کرد، ضروری است. فقه در معنای سنتی خود برای کشف حجت و بیان احکام شرعی به شیوه و فرآیندی دست یافته که قرنها در معرض بررسی و اصلاح قرار گرفته است.
از نگاه آنان، فرآیند اجتهاد در فقه شامل سه مرحله است: آشنایی فنی با ضوابط استنباط و فهم صحیح حکم الهی، مراجعه روشمند به منابع اجتهاد، و استنباط حکم شرعی. با الهام از این فرآیند، میتوان در عرصه اسلامیسازی علوم انسانی نیز مراحل موضوعشناسی، ارجاع به منابع معتبر دینی و استنباط نظر دین را طی کرد (واسطی، 1401، ص131؛ مهاجرنیا، 1401، ص71). آیتالله مصباح یزدی بر ضرورت کاربرد دقیق متد فقاهت و بررسی روایات از جهت صدور و دلالت تأکید کرده و معتقد است همانگونه که در حوزه استنباط و اجتهاد فقهی با دقت و موشکافی فراوان عمل میشود، در حوزه مسائل اعتقادی نیز باید اهتمام بیشتری صورت گیرد (مصباح یزدی، سخنرانی، 29/9/1389).
پانویس
منابع
علیدوست، ابوالقاسم، روششناسی اجتهاد، قم، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1403ش.
طريحى، فخر الدين بن محمد، مجمع البحرين، محقق: احمد حسينى اشكورى، نشر مرتضوي، تهران، 1375ش.