پرش به محتوا

مبانی انسان‌شناختی رفتار اجتماعی در اسلام

از دانشنامه علوم انسانی

مبانی انسان‌شناختی رفتار اجتماعی در اسلام؛ مجموعه‌ای از پیش‌فرض‌های بنیادین و برگرفته از منابع اسلامی درباره ماهیت، ابعاد و ویژگی‌های وجودی انسان.

مفهوم‌شناسی

انسان‌شناسی به دانشی اطلاق می‌شود که به بررسی ابعاد گوناگون وجود انسان می‌پردازد. انسان‌شناسی از این نظر، یک نگاه کلان که به مسائل کلی و بنیادین ناظر به انسان می‌پردازد و انبوه داده‌های تجربی مربوط به انسان‌ها در اوضاع خاص زمانی و مکانی از قلمرو آن خارج است.[۱] تبیین مبانی انسان‌شناختی نقش مهمی در مباحث رفتار سازمانی ازجمله تشریح رفتار انسان، تحلیل چرایی و عوامل مؤثر بر شکل‌گیری رفتار، پیش‌بینی رفتار آینده و روش‌های هدایت، کنترل و تغییر رفتار دارد.[۲]

ابعاد ارتباط انسان‌شناسی با رفتار سازمانی

پژوهشگران ابعاد ارتباط انسان‌شناسی با رفتار سازمانی را در محورهای ذیل بررسی کرده‌اند:

1. انسان‌شناسی مقدمه خداشناسی است و انسان خداشناس رفتار خود را بر اساس رضایت خالق هستی تنظیم می‌کند و به مسئولیت‌های شرعی و قانونی خود عمل می‌نماید.[۳]

2. انسان‌شناسی پشتوانه و مبنای نظام‌های اجتماعی و اخلاقی است؛ زیرا دلیل وجودی این نظام‌ها، برآوردن نیازهای اساسی انسان است و درصورتی‌که نیازهای اصیل انسانی از نیازهای کاذب بازشناسی نشود، این نظام‌ها پشتوانه منطقی نخواهند داشت.

3. با شناخت درست انسان، نیازها و روابط او مشخص می‌شود و بر این اساس می‌توان دستورالعمل‌ها و احکامی را وضع کرد که با عمل به آنها، انسان به کمال و سعادت دست یابد.

4. کشف قوانین حاکم بر پدیده‌ها، رفتارها و روابط انسان منوط به شناخت صحیح از انسان است؛ برای مثال با پذیرش سرشت مشترک انسان‌ها، زمینه کشف قوانین فراگیر درباره همه انسان‌ها فراهم می‌آید.[۴]

5. علوم انسانی به طور مستقیم انسان و کنش‌های او را مطالعه می‌کنند؛ بنابراین تعریف انسان و مبانی انسان‌شناختی هر مکتبی در تعیین پیش‌فرض‌ها، اصول موضوعه و توصیه‌های علمی تأثیرگذار است.[۵]

6. اثبات وجود روح مجرد که شاکله اصلی شخصیت انسان را تشکیل می‌دهد، اهداف، انگیزه‌ها و نیازهای انسان را در گستره‌ای فراتر از غایات مادی قرار می‌دهد.

7. روح دارای مراتب طولی (نفس نباتی، حیوانی و ناطقه انسانی) است و توجه به این ویژگی، مطالعه کنش‌های انسانی و تحلیل علل آن را دقیق‌تر می‌کند.

8. رفتار سازمانی یکی از رشته‌های علوم انسانی است که محور آن انسان و شناخت رفتارهای اوست؛ ازاین رو لازم است نخست از خود انسان بحث شود.

9. ارزش‌های اخلاقی و انسانی حاکم بر مدیران و کارکنان، از مباحث مهم رفتار سازمانی است و شناخت این ارزش‌ها نیازمند شناخت انسان و سعادت و کمال اوست.

10. نهادینه‌سازی ارزش‌های اخلاقی و ایجاد تعهد درونی در کارکنان و مدیران نیازمند شناخت ابعاد وجودی انسان و چگونگی شکل‌گیری انگیزه‌هاست. با تثبیت ارزش‌های اخلاقی و درونی شدن آن در کارکنان، نیاز به واحدهای کنترلی کاهش یافته و هزینه‌های نیروی انسانی نیز کاهش می‌یابد.[۶]

مبانی انسان‌شناختی رفتار سازمانی در اسلام

ردیف عنوان مبنا تبیین و محتوای بنیادین پیامد و دلالت در رفتار سازمانی
۱ فطرت سرشت مشترک الهی شامل شناخت‌های فطری (مانند خداشناسی) و گرایش‌های فطری (کمال‌جویی و خداپرستی). انطباق برنامه‌های تربیتی با سرشت انسانی؛ لزوم تأمین نیازهای زیستی برای ظهور گرایش‌های عالی اخلاقی.[۷]
۲ نیازمندی محض وابستگی مطلق وجودی انسان به خداوند و مالکیت حقیقی الهی بر تمام اشیاء. لزوم تسلیم در برابر اوامر الهی؛ نگاه امانت‌دارانه به منابع و ابزارهای سازمانی به عنوان ملک خداوند.
۳ اختیار و اراده عدم علیت تامه عوامل وراثت و محیط؛ تعیین‌کنندگی اراده انسان در انجام کنش‌ها. توجیه‌پذیری نظام پاداش و تنبیه؛ لزوم مسئولیت‌پذیری و پاسخگویی مدیران و کارکنان نسبت به عملکرد خود.[۸]
۴ هدفمندی حرکت آگاهانه به سوی مطلوب نهایی یعنی سعادت، فلاح و لذت پایدار (قرب الهی). اولویت‌بخشی به اهداف بلندمدت و اخروی؛ فراتر رفتن از لذت‌های آنی و گذرا در تصمیم‌گیری‌های سازمانی.
۵ مسئولیت تعهد همه‌جانبه انسان در قبال افعال خود به دلیل برخورداری از موهبت اراده. احساس مسئولیت در ۵ ساحت: در برابر خدا، اولیای دین، خود (سلامت و هدایت)، دیگران (حق‌الناس) و طبیعت.[۹]
۶ اصالت روح بازگشت حقیقت انسان به بعد روحی؛ شامل سه غریزه: حب بقا، کمال‌جویی و لذت‌جویی. ایجاد بستر رشد و خدمت برای رسیدن به کمال؛ جهت‌دهی میل به بقا از مادیات به سوی جاودانگی روحی.[۱۰]
۷ ایمان پیوند علم و یقین با گرایش قلبی که منجر به انگیزه نیرومند برای انجام عمل صالح می‌شود. خودکنترلی و وجدان کاری تحت نظارت الهی؛ تقویت انگیزه درونی برای ترک زشتی‌ها و انجام کارهای نیک.[۱۱]
۸ اجتماعی بودن نیاز متقابل انسان‌ها به تعاون و دادوستد برای تأمین نیازهای مادی و معنوی. اهمیت کار تیمی و گروه‌های سازمانی؛ افزایش خلاقیت و قدرت حل مسئله در سایه تعاملات اجتماعی.[۱۲]
۹ کرامت شرافت ذاتی و برتری وجودی انسان بر سایر مخلوقات که ریشه در ظرفیت روحی او دارد. لزوم حفظ عزت نفس کارکنان؛ رعایت احترام متقابل و پاسداشت جایگاه انسانی در تعاملات مدیریتی.[۱۳]

پانویس

  1. ↑ مصباح يزدی، انسان‌شناسی در قرآن، 1401ش، ص22ـ25
  2. ↑ منطقی، رويكرد اسلامی به مبانی انسان‌شناختی رفتار اجتماعی با تاكيد بر رفتار سازماني (مشترك)، 1403ش، ص55.
  3. ↑ مصباح يزدی، انسان‌شناسی در قرآن، 1401ش، ص22ـ25.
  4. ↑ مصباح يزدی، انسان‌شناسی در قرآن، 1401ش، ص25-26.
  5. ↑ ديرباز و گنج‌خانی، ررسی مبانی انسان‌شناختی علوم انسانی از ديدگاه علامه مصباح يزدی، 1401ش، ص40-47.
  6. ↑ مصباح يزدی، پيش‌نيازهای مديريت اسلامی،1391ش، ص18-19.
  7. ↑ مصباح يزدی، پيش‌نيازهای مديريت اسلامی،1391ش، ص18-19.
  8. ↑ ديرباز و گنج‌خانی، ررسی مبانی انسان‌شناختی علوم انسانی از ديدگاه علامه مصباح يزدی، 1401ش، ص74.
  9. ↑ مصباح يزدی، فلسفۀ اخلاق، 1394ش، ص155-178.
  10. ↑ مصباح يزدی، فلسفۀ اخلاق، 1394ش، ص182ـ183.
  11. ↑ مصباح يزدی، انسان‌سازی در قرآن، 1388ش، ص87ـ99.
  12. ↑ طباطبائی، قرآن در اسلام، 1387ش، ص78-79؛ منطقی، «طراحی مدل مطالعۀ انسان‌شناختی اسلامی در مطالعات اجتماعی (با تأکيد بر دانش رفتار سازمانی)»، 1399ش، ص211.
  13. ↑ مصباح يزدی، پيش‌نيازهای مديريت اسلامی،1391ش، ص57.

منابع

ديرباز، عسکر و گنج‌خانی، آسيه، «بررسی مبانی انسان‌شناختی علوم انسانی از ديدگاه علامه مصباح يزدی»، مجلۀ مطالعات ميان‌‌رشته‌ای تمدنی انقلاب اسلامی، شمارۀ 1، 1401ش.

طباطبائي، سيدمحمدحسين، قرآن در اسلام، به کوشش سيدهادی خسروشاهی، قم، بوستان کتاب، 1387ش.

مصباح يزدی، محمدتقی، انسان‌سازی در قرآن، قم، مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خميني، 1388ش.

مصباح يزدی، محمدتقی، انسان‌شناسی در قرآن، تنظيم و تدوين محمود فتحعلی، قم، مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمينی، 1401ش.

مصباح يزدی، محمدتقی، پيش‌نيازهای مديريت اسلامی، تحقيق و نگارش: غلامرضا متقي‌فر، قم، مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمينی، 1391ش.

مصباح يزدی، محمدتقی، فلسفة اخلاق، تحقيق و نگارش احمدحسين شريفی، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمينی، 1394ش.

منطقی، محسن، رويكرد اسلامی به مبانی انسان‌شناختی رفتار اجتماعی با تاكيد بر رفتار سازماني (مشترك)، فصلنامه معرفت فرهنگی، شمارۀ 4، 1403ش.

منطقی، محسن، طراحی مدل مطالعۀ انسان‌شناختی اسلامی در مطالعات اجتماعی (با تأکيد بر دانش رفتار سازمانی)، مجلۀ اسلام و مطالعات اجتماعي، شمارۀ 8، 1399ش.