پرش به محتوا

علی مصباح یزدی

از دانشنامه علوم انسانی

علی مصباح یزدی؛ پژوهشگر و استاد حوزه و دانشگاه ایرانی و فرزند ارشد علامه محمدتقی مصباح یزدی.

دکتر علی مصباح یزدی، زادۀ ۱۳۳۹ هجری شمسی در قم، فیلسوف، پژوهشگر و استاد برجستۀ حوزه و دانشگاه در ایران معاصر است. وی فرزند آیت‌الله محمدتقی مصباح یزدی از عالمان و اندیشمندان نامدار شیعه در قرن اخیر است. دکتر مصباح یزدی به‌عنوان یکی از چهره‌های تأثیرگذار در ترویج و تعمیق گفتمان علوم انسانی اسلامی، در ایران شناخته می‌شود. فعالیت‌های علمی و اجرایی او عمدتاً در مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی در قم، متمرکز است؛ جایی که به تربیت شاگردان و تولید آثار علمی در حوزه‌های فلسفۀ دین، معرفت‌شناسی و فلسفۀ علوم انسانی می‌پردازند.

تحصیلات

مسیر تحصیلی دکتر علی مصباح یزدی، ترکیبی منحصربه‌فرد از آموزش‌های سنتی حوزوی و تحصیلات آکادمیک مدرن را نشان می‌دهد:

  • تحصیلات حوزوی: وی در سال ۱۳۵۳ش وارد حوزه علمیه قم شد و تا سال ۱۳۶۹ش، دروس مقدمات، سطح و خارج را نزد اساتید برجسته حوزه فرا گرفت.
  • تحصیلات دانشگاهی و تخصصی: از سال ۱۳۶۰ش، همزمان با تحصیلات حوزوی، در دوره‌های ویژۀ مؤسسۀ در راه حق، زیر نظر آیت‌الله مصباح یزدی در زمینۀ معارف اسلامی و علوم انسانی شرکت کرد. سپس در بنیاد فرهنگی باقرالعلوم به تحصیل تخصصی در رشتۀ روان‌شناسی پرداخت. علی مصباح برای تکمیل تحصیلات خود به کانادا رفت و در سال ۱۳۷۴ش موفق به کسب مدرک کارشناسی ارشد در رشته فلسفه تطبیقی از دانشگاه مک‌گیل شد. پایان‌نامۀ او به مقایسه دیدگاه‌های ملاصدرا و ژان پیاژه دربارۀ تحول معرفت بشری اختصاص داشت. در نهایت، در سال ۱۳۸۲ش از رسالۀ دکترای خود در رشتۀ فلسفه دین با موضوع نقد دیدگاه‌های یورگن هابرماس دربارۀ دین و عقلانیت، از همان دانشگاه دفاع کرد.[۱]

فعالیت‌های علمی

دکتر علی مصباح یزدی بیشتر عمر علمی خود را وقف پژوهش و تدریس در سطوح عالی کرده است، برخی از فعالیت‌های وی عبارتند از:

  • عضو هیئت علمی: وی هم‌اکنون به‌عنوان دانشیار و عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، در قم مشغول به فعالیت است.
  • مدیریت علمی: مدیر مسئول فصل‌نامه علمی‌پژوهشی معرفت فلسفی، از جمله سمت‌های مهم او است .
  • تدریس: تدریس دروس تخصصی مانند فلسفه دین، مبانی معرفت دینی، فلسفه اخلاق، هرمنوتیک و فلسفه علوم انسانی و اجتماعی در سطوح عالی دانشگاهی و حوزوی از دیگر فعالیت‌های مستمر وی است.
  • همکاری‌های پژوهشی: علی مصباح همچنین در شورای پژوهش و نگارش برای آماده‌سازی بخش‌هایی از کتاب معروف آموزش فلسفه، تألیف آیت‌الله محمدتقی مصباح یزدی، نقش داشته و در تألیف کتاب روان‌شناسی رشد با نگاهی به منابع اسلامی، نیز همکاری داشته است.

دیدگاه علی مصباح در زمینه علوم انسانی

دکتر علی مصباح یزدی از جمله اندیشمندانی است که بر ضرورت اسلامی‌سازی علوم انسانی تأکید می‌ورزد و این ضرورت را بر مبنای انسان‌شناختی خاصی استوار می‌کند. دیدگاه وی در این زمینه در نکات زیر خلاصه می‌شود:

  • علوم انسانی مبتنی بر جهان‌بینی: علی مصباح یزدی علوم انسانی رایج را دانشی می‌داند که بر مبانی فلسفی و انسان‌شناختی خاصی استوار است؛ مبانی‌ای که غالباً از جهان‌بینی سکولار و نگرش مادی به انسان سرچشمه گرفته‌اند. در این دیدگاه، انسان عمدتاً به‌عنوان موجودی طبیعی و مادی در نظر گرفته می‌شود و ابعاد غیرمادی و غایت نهایی حیات او مورد توجه قرار نمی‌گیرد. به اعتقاد وی، این رویکرد با نگرش اسلامی ناسازگار است، زیرا در جهان‌بینی اسلامی، انسان علاوه بر بُعد مادی، دارای حقیقتی روحانی و حیات ابدی است و همین ویژگی‌ها در شناخت صحیح او نقش اساسی دارند.
  • ضرورت توجه به اسلام برای رسیدن به علوم انسانی واقع‌نما: همچنین وی معتقد است نوع تلقی از ماهیت انسان، تأثیر مستقیمی بر روش‌ها و نتایج علوم انسانی دارد. اگر انسان صرفاً موجودی مادی تلقی شود، شناخت او نیز به روش‌های تجربی محدود خواهد شد؛ اما اگر ابعاد فرامادی و غایت اخروی انسان مورد توجه قرار گیرد، برای شناخت جامع او و تدوین علوم انسانی متناسب با سعادت واقعی انسان، بهره‌گیری از منابعی فراتر از تجربه، از جمله عقل و وحی، ضروری خواهد بود. از این‌رو، وی تأکید می‌کند که دستیابی به علوم انسانی واقع‌نما و هدایت‌گر، مستلزم توجه به جهان‌بینی اسلامی و استفاده از آموزه‌های دینی است.
  • تعریف علوم انسانی اسلامی: از منظر وی، علوم انسانی زمانی می‌توانند صبغه اسلامی داشته باشند که مبانی و پیش‌فرض‌های آن‌ها با آموزه‌های اسلامی هماهنگ باشد. بر این اساس، علوم انسانیِ توصیفی هنگامی اسلامی تلقی می‌شوند که بر مبانی برگرفته از معارف اسلامی استوار باشند و نتایج آن‌ها با اصول و تعالیم اسلامی سازگار بوده یا دست‌کم با آن‌ها تعارض نداشته باشند. چنین رویکردی، امکان ارائه تصویری جامع‌تر از انسان و تنظیم علوم انسانی در راستای کمال و سعادت واقعی او را فراهم می‌سازد.[۲]

آثار مربوط به علوم انسانی

فعالیت‌های علمی دکتر مصباح یزدی منجر به تولید آثار مکتوب و مقالات متعددی شده است که در حوزه علوم انسانی و فلسفه از جایگاه ویژه‌ای برخوردار هستند:

  • تألیفات:
    • «نظام اندیشه اسلامی در مصاف با چالش‌های معاصر» (۱۳۹۰): این کتاب از آثار مهم ایشان در زمینه تبیین نظام‌واره اندیشه دینی در مواجهه با پرسش‌ها و شبهات جدید است .
    • همکاری در نگارش «روان‌شناسی رشد با نگاهی به منابع اسلامی» (دو جلد): این اثر تلاشی برای تدوین دانش روان‌شناسی بر اساس مبانی و منابع اسلامی است .
  • مقالات و کنفرانس‌ها: ایشان مقالات متعددی را در نشریات علمی و پژوهشی داخلی و بین‌المللی به چاپ رسانده و در کنفرانس‌های علمی زیادی در داخل و خارج از کشور در زمینه‌های فلسفه، دین، فلسفه دین و فلسفه علوم انسانی شرکت و مقاله ارائه کرده‌اند .

پانویس

منابع

  • «حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر علی مصباح یزدی: راه دستیابی به علوم انسانی واقع نما، توجه به اسلام است»، وب‌سایت مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، تاریخ درج مطلب: 16 بهمن 1402ش.
  • «علی مصباح»، وب‌سایت پاتوق کتاب فردا، تاریخ بازدید: 6 اسفند 1404ش.