روش تجربی در روانشناسی اسلامی
روش تجربی در روانشناسی اسلامی؛ جایگاه، امتیازات و کاستیها
روش تجربی در روانشناسی معاصر، میراث اثباتگرایی و تجربهگرایی است که شناخت را محدود به یافتههای حسی میداند. در روانشناسی اسلامی، ضمن نقد این رویکرد، روش تجربی بهعنوان یکی از چهار روش شناخت (شهودی، وحیانی، عقلانی و تجربی) پذیرفته میشود. این روش برای بررسی موضوعاتی که دارای آثار حسی هستند یا به متغیرهای قابل کنترل مرتبط میباشند، کارآمد است. بااینحال، واقعنمایی آن نسبی و نیازمند تکمیل توسط سایر روشهاست. استفاده از روش تجربی در روانشناسی اسلامی مستلزم رعایت شرایطی مانند تناسب با موضوع، سازگاری با اصول دینی و بهکارگیری دقیق شیوههای تحقیق است. این روش میتواند در اعتباربخشی اجتماعی به روانشناسی اسلامی و افزایش ضریب اطمینان گزارههای دینی تجربهپذیر مؤثر باشد.
مفهومشناسی
روش تجربی در روانشناسی به معنای مطالعه نظاممند پدیدههای روانی از طریق مشاهده، اندازهگیری و کنترل متغیرها است.[۱] این روش ریشه در اثباتگرایی دارد که شناخت حقیقی را منحصر در ادراک حسی میداند و تجربه را به تجربه حسی محدود میکند.[۲] در روانشناسی اسلامی، روش تجربی بهمعنای مصطلح آن، یعنی مطالعه پدیدههای قابل مشاهده و اندازهگیری، بهکار میرود و تجربه درونی و شهودی که از سنخ علم حضوری است، در روش شهودی بررسی میشود. روانشناسی اسلامی دانشی است که به بررسی قواعد حاکم بر سازمانیافتگیهای روانی، فرایندهای زیرین و نمودهای رفتاری انسان با استفاده از روشهای متناسب با ابعاد وجودی او میپردازد.[۳]
تجربهگرایی در روانشناسی
تجربهگرایی که روش تجربی بر آن استوار است، از جهات متعدد مورد نقد قرار گرفته است:
نخست آنکه انسان دارای ابعاد وجودی متعددی است که هر یک روش خاص خود را میطلبد. مفاهیمی مانند شادی، ترس، محبت و لذت با علم حضوری درک میشوند و ارتباطی با تجربه حسی ندارند.[۴] همچنین درک روابط علی میان پدیدههای روانی نیازمند تأمل عقلانی است و تجربه به تنهایی کافی نیست.[۵]
دوم آنکه ادراک حسی بدون عقل، در معرض خطاهای فراوان است و لرزانترین نقطه شناخت بهشمار میرود. روش تجربی برای اثبات مبانی خود مانند علیت و استحاله اجتماع نقیضین نیازمند برهان عقلی است و حتی تصدیق به وجود محسوسات در خارج نیاز به بررسی فلسفی دارد.[۶]
سوم آنکه روش تجربی نمیتواند همه ابعاد سرشت انسان را بشناسد. کمالات روحی و فضایل معنوی قابل سنجش تجربی نیستند و عقل نیز از شناخت کامل ابعاد وجودی انسان ناتوان است.[۷]
چهارم آنکه پیچیدگی موضوع روانشناسی، بهویژه ویژگیهایی مانند هدفمندی، اختیار، معناداری و وابستگی به فرهنگ، بررسی تجربی صرف را دشوار میسازد.[۸]
پنجم آنکه روش تجربی به دلیل وابستگی به فرضیهها، در چارچوب مبانی همان مکتب محدود میماند و اصول بنیادین را مورد آزمون قرار نمیدهد.[۹]
روش تجربی در روانشناسی اسلامی
روش تجربی علیرغم کارآمدی، با محدودیتهایی مواجه است که پژوهشگر روانشناسی اسلامی باید به آنها توجه داشته باشد:
۱. واقعنمایی نسبی: دادههای تجربی هیچگاه به پایه بدیهیات اولیه نمیرسند و احتمال خطا در آنها همواره وجود دارد. این روش نمیتواند تمام متغیرهای ممکن را بررسی کند (گروه نویسندگان، ۱۳۹۰، ص ۱۱۱).
۲. عدم توانایی در شناخت ابعاد فرامادی: کمالات روحی و فضایل معنوی که از سنخ مجردات هستند، با روش تجربی قابل مطالعه نیستند.
۳. محدودیت در تعمیمپذیری: یافتههای تجربی بهدلیل وابستگی به شرایط خاص، قابلیت تعمیم به همه موقعیتها را ندارند.
۴. وابستگی به مبانی نظری: روش تجربی برای تفسیر دادهها نیازمند چارچوبهای نظری است که خود از منابع دیگر اخذ میشود.
اهمیت و امتیازات روش تجربی در روانشناسی اسلامی
با وجود محدودیتها، روش تجربی در روانشناسی اسلامی از اهمیت ویژهای برخوردار است:
۱. تناسب با ماهیت برخی موضوعات: بسیاری از مسائل روانشناسی مانند رابطه تن و روان، آثار فیزیولوژیک هیجانات و رفتارهای قابل مشاهده، ذاتاً تجربی هستند و با روش تجربی قابل بررسی میباشند (زارعان و همكاران، ۱۳۸۸، ص ۶۵).
۲. تأکید قرآن بر تجربه: در آیات متعددی از قرآن به تجربه و مشاهده حسی توجه شده است؛ مانند دعوت ابراهیم به مشاهده زنده شدن مردگان (بقره: ۲۶۰) و آموزش ذبح به قابیل (مائده: ۳۱).
۳. کمک به تعیین حدود و شرایط گزارههای دینی: آزمون تجربی میتواند قابلیت انطباق گزارههای دینی ظنی و تجربهپذیر را بر مصادیق خاص روشن کند. برای نمونه، پژوهشهای تجربی نشان داده است که «سرمه إثمد» تنها بر دو بیماری معین عفونی چشم اثر درمانی دارد (محمدیریشهری و همكاران، ۱۳۸۳، ج ۱، ص ۲۱-۲۳).
۴. افزایش اعتبار اجتماعی روانشناسی اسلامی: اثبات بسیاری از دادهها به روش تجربی، زمینه پذیرش روانشناسی اسلامی را در محافل علمی جهانی فراهم میآورد و وجاهت آن را در میان اندیشمندان غیرمسلمان افزایش میدهد (بستان، ۱۳۹۱، ص ۴۸).
۵. تبدیل دادههای مبهم به فرضیههای آزمونپذیر: روش تجربی میتواند دادههای روش اجتهادی را به فرضیههای واضح تبدیل کرده و آنها را به صورت نظاممند بررسی کند.
۶. کمک به داوری فرضیهها: در روانشناسی اسلامی، برای تأیید فرضیههای علمی میتوان از روش تجربی استفاده کرد، مشروط بر آنکه یافتهها با اصول کلی و عمومات ادله دینی ناسازگار نباشند (فرقانی و همكاران، ۱۳۹۳، ص ۱۱۲).
کاربردهای روش تجربی در روانشناسی اسلامی
روش تجربی در حوزههای زیر از روانشناسی اسلامی کاربرد دارد:
۱. بررسی رابطه تن و روان: موضوعاتی مانند تأثیر متغیرهای فیزیولوژیک بر حالات روانی و بالعکس، با روش تجربی قابل مطالعه هستند.
۲. سنجش اثرات مداخلات رفتاری: تکنیکهای تغییر رفتار و روشهای درمانی که مبتنی بر اصول اسلامی طراحی شدهاند، میتوانند با روش تجربی ارزیابی شوند.
۳. مطالعه تجلیات حسی هیجانات و شناختها: هیجانات و شناختها اگر دارای آثار قابل مشاهده باشند، تا حدودی با روش تجربی قابل بررسی هستند.
۴. آزمون فرضیههای برگرفته از متون دینی: گزارههای دینی که جنبه تجربی دارند، میتوانند مبنای فرضیهسازی و آزمون تجربی قرار گیرند.
۵. پژوهش در روانشناسی اجتماعی اسلامی: بررسی تأثیر متغیرهای اجتماعی بر رفتارهای دینی و اخلاقی با روشهای تجربی و نیمهتجربی امکانپذیر است.
شرایط اعتبار روش تجربی در روانشناسی اسلامی
برای آنکه روش تجربی در روانشناسی اسلامی معتبر و کارآمد باشد، باید شرایط زیر رعایت شود:
۱. تناسب با موضوع: روش تجربی باید در موضوعاتی بهکار گرفته شود که ماهیت حسی یا آثار حسی دارند. در موضوعات غیرمادی و فراحسی، این روش اعتبار ندارد.
۲. کنترل دقیق متغیرها: هرچه شرایط تحقق یک پدیده بیشتر کنترل شود، واقعنمایی روش تجربی افزایش مییابد (معاونت پژوهش مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني، ۱۳۸۹، ص ۹۵).
۳. استفاده از روشهای ترکیبی: برای افزایش واقعنمایی، میتوان روش تجربی را با روشهای عقلی، شهودی و نقلی بهصورت تعاملی بهکار گرفت.
۴. رعایت موازین اخلاقی: پژوهش تجربی در روانشناسی اسلامی باید با رعایت کرامت انسانی و موازین شرعی انجام شود.
۵. سازگاری با مبانی دینی: یافتههای تجربی نباید با اصول قطعی و مسلّم دینی تعارض داشته باشند.
جایگاه روش تجربی در میان روشهای شناخت روانشناسی اسلامی
روش تجربی در کنار سه روش عمده دیگر (شهودی، وحیانی و عقلانی) یکی از روشهای اساسی در بررسی سازمانیافتگیهای روانشناختی است. هر یک از این روشها متناسب با بعدی از ابعاد وجود انسان کارآمدی دارند:
- روش شهودی برای شناخت حالات درونی و علوم حضوری
- روش وحیانی برای شناخت ابعاد فرامادی و حقایق دینی
- روش عقلانی برای تحلیل مفاهیم و استنتاج روابط علی
- روش تجربی برای مطالعه نمودهای رفتاری و آثار حسی پدیدههای روانی
در موضوعات پیچیده، ترکیب این روشها میتواند به شناخت کاملتری منجر شود. بهعنوان مثال، برای مطالعه تأثیر دعا بر کاهش اضطراب، میتوان از روش وحیانی (جهتگیری نظری)، روش عقلی (تحلیل مفهوم دعا و اضطراب)، روش شهودی (گزارش آزمودنیها از حالات خود) و روش تجربی (سنجش شاخصهای فیزیولوژیک و رفتاری) بهطور همزمان بهره گرفت.
رابطه روش تجربی با تجربهگرایی و اثباتگرایی
اگرچه روش تجربی از نظر تاریخی با تجربهگرایی و اثباتگرایی پیوند خورده است، اما در روانشناسی اسلامی این روش بر مبانی متفاوتی استوار میشود. در این رویکرد:
- روش تجربی تنها روش شناخت نیست، بلکه یکی از روشها است.
- مبانی روش تجربی (مانند علیت) با برهان عقلی اثبات میشود، نه با تجربه.
- واقعنمایی روش تجربی نسبی است و نتایج آن قطعی نیست.
- روش تجربی در عرض سایر روشها قرار دارد و نیازمند تکمیل توسط آنهاست.
بنابراین استفاده از روش تجربی در روانشناسی اسلامی بهمعنای پذیرش تجربهگرایی فلسفی نیست. این روش بر اساس مبانی عقلانی معرفتشناسی اسلامی و با ملاحظه شرایط خاص، دارای اعتبار است (بستان، ۱۳۹۱، ص ۴۵).
پانویس
- ↑ کرلینجر، مبانی پژوهش در علوم رفتاری، ۱۳۷۶ش، ج ۱، ص ۴۷-۴۶.
- ↑ مصباحیزدی، آموزش فلسفه، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۲۱۲-۲۱۳.
- ↑ مصباح، علی، «روش تجربی و جایگاه آن در روانشناسی اسلامی»، مجلۀ روانشناسی و دین، شمارۀ 1، پیاپی، 49، 1399ش، ص47-49.
- ↑ شکرشکن و همكاران، مکتبهای روانشناسی و نقد آن، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۶۷.
- ↑ مصباح، «نقدی بر مبانی تجربهگرایی در علوم انسانی»، ۱۳۹۴ش، ص۵۸.
- ↑ مصباحیزدی، آموزش فلسفه، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۲۱۴.
- ↑ مصباحیزدی، به سوی خودسازی، ۱۳۸۰ش، ص۱۸.
- ↑ شریفی، مبانی علوم انسانی اسلامی، ۱۳۹۳ش، ص۱۱۷-۱۳۹.
- ↑ کرلینجر، مبانی پژوهش در علوم رفتاری، ۱۳۷۶ش، ج۱، ص۴۱.
منابع
شریفی، احمدحسین، مبانی علوم انسانی اسلامی، تهران، مرکز مطالاعات و انتشارات آفتاب توسعه، 1393ش.
شکرکن، حسین و همكاران، مکتبهای روانشناسی و نقد آن، تهران، سمت، 1372ش.
کرلینجر، فردریک، مبانی پژوهش در علوم رفتاری، ترجمة حسن پاشا شریفی، تهران، آوای نور، 1376ش.
مصباح، علی، «نقدی بر مبانی تجربهگرایی در علوم انسانی»، مجموعه مقالات كنگره بينالمللي علوم انساني اسلامي، شمارۀ 4، 1394ش.
مصباحیزدی، محمدتقی، آموزش فلسفه، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، 1377ش.
مصباحیزدی، محمدتقی، به سوی خودسازی، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1380ش.