پرش به محتوا

جايگاه قرآن در تاريخ‌پژوهی اسلامی

از دانشنامه علوم انسانی

جايگاه قرآن در تاريخ‌پژوهی اسلامي؛ مرجعیت قرآن به‌عنوان منبعی معرفت‌بخش در اعتبارسنجی گزارش‌های تاریخی، تحلیل علل رویدادها و کشف قوانین حاکم بر حرکت تاریخ بر اساس آموزه‌های وحیانی.

از دیدگاه پژوهشگران، علوم انسانی به‌عنوان مجموعه علومی که به شناخت انسان و توصیف، تبیین و تفسیر حالات، شؤون و کنش‌های فردی و اجتماعی او می‌پردازند، ازآن‌رو که جهت‌بخشی به افعال و انفعالات انسانی را در پی دارد، شایسته توجه فراوان است. اما ازآنجاکه غرب خاستگاه اصلی این علوم است، خطر عدم انطباق محتوای آنها با تعالیم اسلام و تأثیرات منفی بر فرهنگ اسلامی جدی می‌نماید. به باور آنان، عرصه اسلامی‌سازی علوم انسانی، میدانی برای منطبق ساختن مبانی، اهداف و منابع این علوم با اسلام و بازتولید آنها بر اساس جهان‌بینی اسلامی است. در این مسیر، پرسش اصلی آن است که برای رجوع به منابع اصیل اسلامی و استنباط دیدگاه اسلام در قلمرو مسائل علوم انسانی، چه روش نظام‌مندی باید به کار گرفته شود. از نظر ایشان، روش اجتهاد به‌عنوان روشی کهن و پویا در سنت فکری اسلام، می‌تواند کاربرد و ضرورتی بنیادین در فرآیند اسلامی‌سازی علوم انسانی داشته باشد. بر اساس اندیشه‌های آیت‌الله مصباح یزدی، به‌کارگیری روش اجتهاد نه تنها یک امکان، که ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای دستیابی به علوم انسانی برآمده از متن دین و دارای اعتبار علمی و دینی است.

مفهوم‌شناسی

از دیدگاه پژوهشگران، علم تاریخ مجموعه گزاره‌ها و آثاری است که از افراد، امت‌ها، ملت‌ها، مکان‌ها و حوادث گذشته خبر می‌دهد، به شرط آنکه نقش درخوری در زندگی انسان‌ها داشته باشد. تاریخ‌پژوهی عبارت است از فعالیت ذهنی نظام‌مند، منطقی و استدلالی با هدف حل مسئله‌ای از مسائل دانش تاریخ که به تولید و توسعه دانش تاریخ می‌انجامد.[۱] مطالعه تاریخ با تاریخ‌پژوهی متفاوت است؛ مطالعه تاریخی به معنای آگاهی نسبت به وقایع گذشته با روش‌های مقبول علوم نقلی و عقلی است، در حالی که تاریخ‌پژوهی یک مطالعه اکتشافی و مقدماتی برای یافتن پاسخ پرسش‌های خاص دانش تاریخ به شمار می‌آید. تاریخ‌نگاری نیز عنوان عامی است که بر فعالیت‌های نگارشی در زمینه تاریخ اطلاق می‌شود.[۲] منظور از تاریخ‌پژوهی اسلامی آن است که علوم تاریخی موجود به‌گونه‌ای بازسازی شوند که با مبانی، اهداف، منابع و روش اسلام سازگار باشند.[۳]

دلایل مخالفان مرجعیت قرآن در تاریخ‌پژوهی

  • نخست، عدم صدق عنوان منبع تاریخی بر قرآن. برخی محققان تاریخ، «منبع تاریخی» را به آثاری اطلاق می‌کنند که با موضوع خود از حیث زمانی معاصر باشند و داده‌های اولیه را درباره رخدادهای تاریخی در اختیار پژوهشگر قرار دهند. بر اساس این تعریف، متون وحیانی مانند قرآن نمی‌توانند منبع تاریخی محسوب شوند، زیرا بسیاری از حوادث مطرح شده در قرآن مبتنی بر مشاهده حسی رسول خدا نبوده است.[۴]
  • دوم، عدم واقع‌نمایی منقولات تاریخی قرآن. از منظر این گروه، دانش تاریخ در پی کشف واقعیت است، در حالی که معارف دینی ناظر به مقدسات هستند نه واقعیت. بر این اساس، گزارش‌های قرآن درباره حوادث پیش از نزول وحی از اعتبار علمی برخوردار نیست، زیرا با روش تحقیقات تاریخی که مبتنی بر گزاره‌های مشاهداتی است قابل اثبات نمی‌باشد.[۵] طه حسین، مورخ مصری، از پیشگامان این دیدگاه به شمار می‌آید که معتقد بود گزارش‌های قرآنی درباره حوادث معاصر نزول معتبر است، اما گزاره‌های ناظر به حوادث قبل از نزول قرآن، نیازمند تأیید منابع تاریخی مستقل هستند.[۶]

انتقاد به دلایل مخالفان

  • نخست، نقد تعریف منبع تاریخی. تعریف ارائه شده از منبع تاریخی، تعریفی محدود و مبتنی بر نگرش اثبات‌گرایانه است که تحقیق تاریخی را تنها در گرو مشاهده حسی می‌داند. در مقابل، بسیاری از مورخان مسلمان در طول تاریخ، منابع را اعم از منابع مکتوب مشاهداتی و متون وحیانی دانسته‌اند. آنچه در منبع بودن اصالت دارد، اعتبار گزارش است و اعتبار گزارش تنها از طریق مشاهده حسی تأمین نمی‌شود، بلکه گاه به وسیله علم غیب نیز تحقق می‌یابد. مبانی معرفتی برخاسته از اندیشه وحیانی، استفاده از هر سه ابزار حس، عقل و نقل را ضروری می‌سازد.[۷]
  • دوم، نقد عدم واقع‌نمایی. این دیدگاه مستلزم نسبت فریب‌کاری به خدا و رسول است و با عصمت پیامبر و ویژگی‌های کتاب آسمانی سازگار نیست. قرآن در وصف خود آن را کتابی می‌داند که هیچ باطلی به آن راه نمی‌یابد[۸]و در پایان سوره یوسف، سرگذشت پیامبران پیشین را عین واقعیت معرفی می‌کند.[۹] به باور مرتضی مطهری، محال است که انبیاء برای هدف مقدس، از یک امر باطل و بی‌حقیقت استفاده کنند. عدم یادکرد منابع تاریخی از برخی حوادث، دلیل بر وقوع نیافتن آنها نیست، زیرا بسیاری از رخدادهای قطعی در تاریخ ثبت نشده‌اند.[۱۰]

مرجعیت قرآن در تاریخ‌پژوهی

از دیدگاه پژوهشگران، قرآن از یک سو معجزه جاویدان الهی و از سوی دیگر کلام خداوند است که محتوای آن در هر زمینه‌ای با واقعیت مطابقت دارد. به عقیدۀ مسلمانان خداوند دارای علم بی‌نهایت و آگاه از تمام حوادث گذشته و آینده است و بنابراین اشارات و فرازهای تاریخی قرآن به‌عنوان منبعی معرفت‌بخش و مقطوع‌الصدق در تاریخ به شمار می‌آید. مسلمانان با استناد به دلایل کلامی، قرآن را کتابی آسمانی و وحی الهی می‌دانند و معارف تاریخی آن را یقینی تلقی می‌کنند و هنگام تعارض میان داده‌های منابع تاریخی با گزارش‌های قرآن، گزارش قرآنی را مقدم می‌شمارند.[۱۱]

بسیاری از مورخان مسلمان در آثار خود از قرآن به‌عنوان منبعی معتبر استفاده کرده‌اند. طبری در تاریخ‌الامم و الملوک، هنگام نقل داستان قارون به آیات قرآن استشهاد می‌کند.[۱۲] یعقوبی و طبری عمر حضرت نوح را با استناد به قرآن ۹۵۰ سال ذکر کرده‌اند.[۱۳] ابن‌هشام در السیرة النبویه، ماجرای سیل ارم را با استناد به آیات سوره سبأ نقل می‌کند. ابن‌اثیر در الکامل فی التاریخ، در موارد متعددی از گزاره‌های تاریخی قرآن استفاده نموده است. جعفر مرتضی عاملی در کتاب الصیح من سیرة النبی الاعظم، قرآن را مهم‌ترین معیار سنجش حقایق و واقع‌نمایی گزارش‌های تاریخی می‌داند و آن را «المعیار الاعظم و الاقوام» نامیده است. حتی برخی مورخان غیرمسلمان و مستشرقان، قرآن را یکی از مهم‌ترین منابع تاریخ زندگی پیامبر اسلام به شمار می‌آورند.[۱۴]

نقش‌آفرینی قرآن در تاریخ‌پژوهی

نقل تاریخ

آیات قرآن گاه به گزارش چگونگی تحقق یک رخداد تاریخی می‌پردازد. قرآن درباره تاریخ زندگی پیامبر اسلام و پیامبران پیشین همچون حضرت آدم، نوح، هود، صالح، ابراهیم، لوط، یعقوب و یوسف، ایوب، شعیب، موسی و هارون، داود، سلیمان، زکریا و یحیی، عیسی و یونس گزارش‌های ارزشمندی ارائه می‌دهد. گاهی تمام یک سوره را به گزارش تاریخ زندگی یک پیامبر اختصاص می‌دهد؛[۱۵] مانند سوره یوسف که داستان آن حضرت را با برادرانش نقل می‌کند.[۱۶] قرآن همچنین از شخصیت‌های مثبت و منفی تاریخی دیگر مانند ذوالقرنین، قارون، بلعم باعورا، لقمان، طالوت، جالوت، فرعون، خضر، بلقیس، آسیه، مریم و نیز از سرگذشت اقوام و امت‌های پیشین مانند قوم سبا، عاد، ثمود، بنی‌اسرائیل، اصحاب رس، اصحاب اخدود، اصحاب فیل و قوم تبع گزارش‌هایی عبرت‌انگیز نقل می‌کند.[۱۷]

تحلیل تاریخ

مقصود از تحلیل تاریخ، بررسی علل و چرایی رخدادهای تاریخی است. قرآن تنها به نقل  چگونگی حوادث اکتفا نمی‌کند، بلکه گاهی به تحلیل یک رویداد تاریخی می‌پردازد.[۱۸] برای نمونه، قرآن شکست مسلمانان در جنگ احد را بازتاب عمل خودشان در جنگ بدر معرفی می‌کند. طبق آیات، مسلمانان در جنگ بدر برخلاف حکم الهی که نباید تا پیروزی کامل بر دشمن اسیر بگیرند، اقدام به گرفتن اسیر کردند و فدیه پذیرفتند. به‌همین دلیل در جنگ احد هفتاد کشته دادند و قرآن علت این مصیبت را از جانب خود آنان می‌داند. همچنین قرآن علت عذر خواستن منافقان از شرکت در جنگ را نبود ایمان به خدا و قیامت و وجود شک در دل‌هایشان معرفی می‌کند. تحلیل قرآن گاه به تحولات کلان تاریخ نیز می‌پردازد؛ مانند اشاره به بازگشت جاهلیت دیگر پس از جاهلیت نخستین که امام صادق آن را به «جاهلیت دیگری» تفسیر کرده است.[۱۹]

بیان فلسفه نظری تاریخ

فلسفه نظری تاریخ با نگرش کلی به تاریخ زندگی بشری، مسائلی همچون ماهیت تاریخ، قانونمندی یا تصادفی بودن حرکت تاریخی، قوانین حاکم بر آن، نقش انسان، عوامل محرک، جهت و فرجام حرکت تاریخی را بررسی می‌کند.[۲۰] بر اساس آیات قرآن، بسیاری از این مسائل قابل پاسخ‌گویی است. طباطبائی،[۲۱]صدر[۲۲] و مصباح یزدی[۲۳] از جمله دانشمندانی هستند که مباحث فلسفه نظری تاریخ را با توجه به آیات قرآن بررسی کرده‌اند. از جمله بحث اصالت یا اعتباری بودن تاریخ، برخی با استناد به آیه «و لکل امة اجل» بر این باورند که امت‌ها و جوامع حیات و ممات مستقل دارند که نشان‌دهنده اصالت فلسفی جامعه و تاریخ است. آیات دیگری «سنت» را به‌عنوان روشی تغییرناپذیر معرفی می‌کنند که بر قانونمندی تحولات تاریخ دلالت دارد. بر اساس قرآن، یکی از سنت‌های عام الهی، نزاع مستمر حق و باطل است که به غلبه نهایی اهل حق بر اهل باطل می‌انجامد. آیه «و لقد کتبنا فی الزبور... ان الارض یرثها عبادی الصالحون» نیز بر سلطه نهایی صالحان بر زمین دلالت دارد.[۲۴]

پانویس

  1. ↑ سلیمانی، فلسفۀ تاریخ در قرآن، 1397ش، 58-60.
  2. ↑ کافی، فلسفۀ تحلیلی تاریخ (تحلیل فلسفی معرفت‌های تاریخی)، 1399ش، ص17.
  3. ↑ سلیمانی امیری، «نقش و جايگاه قرآن در تاريخ‌پژوهي اسلامي»، 1400ش، ص 25 -26.
  4. ↑ رستم، مصطلاح التاریخ: روش نقد تاریخی (روایت بوم‌محور از تاریخ‌ورزی علمی مسلمانان)، 1392ش، ص254.
  5. ↑ سلیمانی امیری، جواد، «نقش و جایگاه قرآن در تاریخ‌پژوهی اسلامی»، مجملۀ قرآن‌شناخت، شمارۀ اول، پیاپی 26، بهار و تابستان 1400ش، ص28-29
  6. ↑ حسین، فی الشعر الجاهلی، 1344ق، ص26.
  7. ↑ سلیمانی امیری، «نقش و جايگاه قرآن در تاريخ‌پژوهي اسلامي»، 1400ش، ص31.
  8. ↑ سورۀ فصلت، آیۀ 42.
  9. ↑ سورۀ یوسف، آیۀ 111.
  10. ↑ مطهری، سیری در سیرۀ نبوی، 1394ش، ص110-111.
  11. ↑ سلیمانی امیری، «نقش و جايگاه قرآن در تاريخ‌پژوهي اسلامي»، 1400ش، ص32.
  12. ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، تحقیق محمدابوالفضل، 1387ق، ج1، ص445.
  13. ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، بی‌تا، طبری، ج1، ص16؛ طبری، تاریخ الامم و الملوک، 1387ق، ج1، ص180.
  14. ↑ سلیمانی امیری، «نقش و جايگاه قرآن در تاريخ‌پژوهي اسلامي»، 1400ش، ص34-35.
  15. ↑ سلیمانی امیری، «نقش و جايگاه قرآن در تاريخ‌پژوهي اسلامي»، 1400ش، ص36.
  16. ↑ سورۀ یوسف، آیۀ 3-4.
  17. ↑ سلیمانی امیری، «نقش و جايگاه قرآن در تاريخ‌پژوهي اسلامي»، 1400ش، ص36.
  18. ↑ جعفری، تاریخ اسلامی از منظر قرآن، 1384، ص208-213.
  19. ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیرالقرآن، 1403ق، ج4، ص60.
  20. ↑ سلیمانی امیری، «نقش و جايگاه قرآن در تاريخ‌پژوهي اسلامي»، 1400ش، ص37.
  21. ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسرالقرآن، 1403ق، ج8، ص86، ج10، ص72، ج12، ص98.
  22. ↑ صدر، سنت‌های اجتماعی و فلسفه تاریخ در مکتب قرآن، 1369ق، ص86-87م.
  23. ↑ مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، 1372، ص109.
  24. ↑ سلیمانی امیری، «نقش و جايگاه قرآن در تاريخ‌پژوهي اسلامي»، 1400ش، ص37-38.

منابع

جعفری، یعقوب، تاریخ اسلامی از منظر قرآن، قم، دفتر نشر معارف، 1384ش. حسین، طه، فی الشعر الجاهلی، قاهره، دارالکتب المصریه، 1344ق. سلیمانی امیری، جواد، «نقش و جايگاه قرآن در تاريخ‌پژوهي اسلامي»، فصلنامه قرآن¬شناخت، سال چهاردهم، شماره اول، پياپي 26، 1400ش. رستم، اسد، مصطلاح التاریخ: روش نقد تاریخی (روایت بوم‌محور از تاریخ‌ورزی علمی مسلمانان)، ترجمه و تحقیق سیدمحمدرضی مصطفوی‌نیا و حسن حضرتی، تهران، سمت، 1392ش. سلیمانی، جواد، فلسفۀ تاریخ در قرآن، تهران، موسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی و سمت، 1397ش. صدر، محمدباقر، سنت‌های اجتماعی و فلسفه تاریخ در مکتب قرآن، ترجمه حسین موچهری، تهران، رجا، 1369ش.

طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیرالقرآن، بیروت، دارالاعلمی، 1403ق. طبری، محمدبن جریر، تاریخ الامم و الملوک، تحقیق محمدابوالفضل، بیروت، دارالتراث، 1387ق. کافی، مجید، فلسفۀ تحلیلی تاریخ (تحلیل فلسفی معرفت‌های تاریخی)، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1399ش. مصباح یزدی، محمدتقی، جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی،1372ش.

مطهری، مرتضی، سیری در سیرۀ نبوی، تهران، صدرا، 1394ش. یعقوبی، احمدبن ابی‌یعقوب، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، بی‌تا.