پرش به محتوا

مديريت جهادی در جمهوری اسلامی ايران

از دانشنامه علوم انسانی

مديريت جهادی در جمهوری اسلامی ايران؛ الگویی بومی مبتنی بر تجربیات انقلاب اسلامی.

مدیریت جهادی به عنوان یکی از الگوهای مدیریتی برآمده از ارزش‌های اسلامی و انقلابی، راهبردی برای غلبه بر مشکلات داخلی و تهدیدهای خارجی نظام جمهوری اسلامی ایران محسوب می‌شود. این مفهوم با الهام از دو تجربه موفق نهاد جهاد سازندگی و هشت سال دفاع مقدس شکل گرفته و بر مؤلفه‌هایی چون ایثار، خودباوری، اخلاص و تلاش بی‌وقفه در راه خدا استوار است. پژوهشگران این الگو را در سه بعد زمینه‌ای، ساختاری و رفتاری تحلیل کرده و آن را رویکردی اقتضایی از مدیریت اسلامی متناسب با شرایط خاص همچون تحریم و تهدید می‌دانند.

مفهوم‌شناسی

مدیریت جهادی ترکیبی از دو مفهوم مدیریت و جهاد است. مدیریت از دیدگاه صاحب‌نظران به معنای به‌کارگیری مؤثر و کارآمد منابع مادی و انسانی بر اساس یک نظام ارزشی پذیرفته شده برای دستیابی به اهداف تعیین‌شده می‌باشد. جهاد در فرهنگ اسلامی به معنای کوشش الهی، تلاش اعتقادی و خودآگاهانه، همه‌جانبه و همیشگی است که در سطح خرد به مبارزه با نفس و در سطح کلان به مبارزه با ظلم و بی‌عدالتی اجتماعی معنا می‌یابد. مدیریت جهادی نیز عبارت است از علم و هنر مدیریت و بسیج همه‌جانبه منابع مادی، انسانی و معنوی با تلاش جدی و سخت‌کوشی مبتنی بر علم و ظرفیت‌های درونی در همه عرصه‌ها، همراه با حرکت پرشتاب و تلاش بی‌وقفه در راه خدا برای پیشرفت اهداف سازمان.

نسبت مدیریت جهادی با مدیریت اسلامی

پژوهشگران برای تبیین رابطه میان مدیریت جهادی و مدیریت اسلامی چهار حالت منطقی را مطرح کرده‌اند: عموم و خصوص مطلق، عموم و خصوص من وجه، تباین کامل، و تطابق. از میان این حالت‌ها، به باور محققان، مدیریت جهادی زیرمجموعه مدیریت اسلامی محسوب می‌شود. با این توضیح که در شرایط خاص همچون تحریم، تهدید، تهاجم و توطئه دشمنان، مدیریت اسلامی اقتضا می‌کند که رویکردی جهادی به خود گیرد. بنابراین مدیریت جهادی رویکردی اقتضایی از مدیریت اسلامی متناسب با شرایط ویژه است و تا زمانی که دشمن بیرونی (استکبار) و دشمن درونی (هوای نفس) وجود داشته باشد، این رویکرد موضوعیت داشته و بهترین شیوه برای اداره امور در چنین شرایطی به حساب می‌آید.

الگوهای عملی در مدیریت جهادی در جمهوری اسلامی ایران

پژوهشگران دو تجربه مهم را به عنوان مصادیق برجسته مدیریت جهادی در ایران معرفی کرده‌اند. نخست، تجربه دفاع مقدس که دستاوردهایی مانند تقویت خودباوری، امید و خوش‌بینی به نظام، استقامت در عرصه جامعه، شکوفایی استعدادها، رشد باورهای دینی، تولد تفکر بسیجی، رشد فضایل اخلاقی و معنوی، تحکیم وحدت ملی و ایجاد همگرایی میان اقوام را به دنبال داشت. دومین تجربه، نهاد جهاد سازندگی است که به فرمان امام خمینی شکل گرفت و دستاوردهایی چون توجه ویژه به محرومان، تلاش برای تحقق رشد کشاورزی به عنوان محور استقلال کشور، تربیت نیروهای متعهد برای نظام اداری، و دگرگون ساختن چهره روستاها را در پی داشت.

الگوهای ارائه شده در زمینه مدیریت جهادی

بررسی‌های انجام‌شده نشان می‌دهد که پژوهشگران مختلف، الگوهای گوناگونی برای مدیریت جهادی ارائه داده‌اند. برخی محققان بر اساس سه حوزه تمایل، اندیشه و رفتار، ویژگی‌های مدیران جهادی را طبقه‌بندی کرده‌اند. بر اساس این الگو، ابتدا بر اساس عوامل گوناگون فرهنگی، اقتصادی، عقیدتی، اقلیمی و ژنتیکی، تمایلات درونی در فرد شکل گرفته و نظام ارزشی او را می‌سازد. سپس بر اساس این کشش‌ها، فرد به اندیشیدن درباره عملی ساختن آنها پرداخته و در نهایت، رفتارهای مناسب بروز می‌یابد.

الگوی دیگری که توسط برخی محققان طراحی شده، مدیریت جهادی را بر اساس ابعاد پنج‌گانه شامل سبک زندگی، طرز فکر، بعد عاطفی، عملکرد اجرایی و نگرش علمی مورد بررسی قرار داده است. همچنین الگوی سومی مبتنی بر شناسایی چالش‌های مدیریت جهادی و طبقه‌بندی آنها در سه بعد ساختاری، رفتاری و زمینه‌ای ارائه شده است.

به باور محققان، هر یک از الگوهای مذکور از منظری خاص به مدیریت جهادی پرداخته و نتایج قابل توجهی داشته‌اند. اما نکته قابل تأمل این است که این الگوها باید مبتنی بر تجربیات مهم مدیریت جهادی در نظام جمهوری اسلامی ایران، یعنی تجربه جهاد سازندگی و دفاع مقدس، تدوین شوند.

ابعاد مدیریت جهادی

پژوهشگران بر این باورند که هر نظریه سازمانی یا در رابطه با رفتار انسان مطرح می‌شود، یا به ساختار سازمان مربوط است و یا به محیطی که سازمان را احاطه کرده است. بنابراین، همه پدیده‌های سازمانی را می‌توان در قالب الگوی سه‌شناختی زمینه‌ای، ساختاری و رفتاری تحلیل نمود.

بعد زمینه‌ای

بعد زمینه‌ای شامل مؤلفه‌های زمینه‌ساز عوامل رفتاری و ساختاری است. این مؤلفه‌ها در محیط سازمان قرار داشته و بر رفتار و ساختار تأثیر می‌گذارند. مؤلفه‌های این بعد عبارت‌اند از: معنویت، اعتقاد به فرهنگ جهادی، ساده‌زیستی مدیران، اعتقاد به استقلال و خودکفایی، پاک‌دستی مدیران، انگیزه الهی، انتقادی بودن مدیران و داشتن هوش عاطفی.

بعد ساختاری

بعد ساختاری شامل مؤلفه‌هایی است که با نظم و ترتیب خاصی به هم پیوسته و در چارچوب سازمان و مدیریت قرار می‌گیرند. مؤلفه‌های این بعد عبارت‌اند از: حاکم بودن سلسله مراتب ولایی در سازمان، مدیریت مشارکتی، توسعه مسیر شغلی، وجود ساختار منعطف و کارآمد، مدیریت مبتنی بر هدف، حاکمیت نظم و انضباط، وجود هوش سازمانی و حاکم بودن تقوای سازمانی.

بعد رفتاری

بعد رفتاری شامل هنجارها و الگوهای رفتاری افراد است که محتوای اصلی مدیریت جهادی را تشکیل داده و جزو عوامل فعال سازمان محسوب می‌شود. مؤلفه‌های این بعد عبارت‌اند از: التزام به ارزش‌های اخلاقی، تیم‌مداری، اهتمام بر رفتار داوطلبانه، توسعه سرمایه روان‌شناختی و خلاقیت در امور.

مؤلفه‌های مدیریت جهادی

پژوهشگران با مراجعه به خاطرات، دست‌نوشته‌ها، زندگی‌نامه‌ها و کتاب‌های مرتبط با سرداران دفاع مقدس و همچنین توصیف‌های ارائه شده درباره نهاد جهاد سازندگی، به استخراج مؤلفه‌های مدیریت جهادی پرداخته‌اند. از میان مفاهیم به‌دست‌آمده، مؤلفه‌هایی مانند اخلاص (شامل دوری از شهرت، پرهیز از ریا و خودنمایی، و انجام کار برای خدا) و التزام به ارزش‌های اخلاقی (شامل تواضع، توکل به خدا، شجاعت و ایثار) از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. همچنین مفاهیمی چون خودباوری، امید به موفقیت، استقامت و اعتماد به نیروها در زمره مؤلفه‌های کلیدی مدیریت جهادی قرار می‌گیرند.

محیط عام در مدیریت جهادی

مدیریت جهادی علاوه بر سه بعد یادشده، دارای یک محیط عام نیز می‌باشد. این محیط شامل عواملی نظیر مدیریت حاکم (سیاسی)، اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، علمی و فناوری است که بر بعد زمینه‌ای و به تبع آن بر ساختار و رفتار تأثیر می‌گذارد. مرز میان محیط عام با بعد زمینه‌ای و همچنین مرز بین بعد زمینه‌ای با دو بعد ساختاری و رفتاری به صورت تعاملی و نفوذپذیر در نظر گرفته می‌شود. در الگوی مدیریت جهادی، بین مؤلفه‌های ساختاری و رفتاری رابطه تعاملی و تقویتی برقرار است و مؤلفه‌های زمینه‌ای بر هر دو آنها تأثیر می‌گذارند.

پانویس

منابع