فلسفه اخلاق
فلسفه اخلاق،
متن بزرگ مروری بر چیستی، فواید، اجزا، تبیینها و نمونههای عالی اخلاقی.
چیستی فلسفه اخلاق
فلسفه اخلاق دانشی است که به بررسی مبادی و مبانی علم اخلاق میپردازد. به بیان دیگر، اگر در علم اخلاق از خوب و بد بودن صفات و افعال انسان بحث میشود، در فلسفه اخلاق از چیستی خوبی و بدی سخن گفته میشود. فلسفه اخلاق را میتوان فلسفه ارزشها نیز نامید که در آن از کیفیت وجودی ارزشها، مانند عینی یا ذهنی بودن آنها، بحث میشود.[۱] فلسفه اخلاق به عنوان یک فعالیت فلسفی «درجه دوم» (Second-order) شناخته میشود. این بدان معناست که برخلاف اخلاق دستوری که مستقیماً به هدایت رفتار انسان میپردازد، فلسفه اخلاق به بررسی و ارزیابی خود مفاهیم، گزارهها و استدلالهای اخلاقی میپردازد .[۲] تمایز میان داوری ارزشی اخلاقی و غیراخلاقی را میتوان با مقایسه دو جمله روشن کرد: «برای انجام این کار باید از اسکنه استفاده کنم» (داوری فنی) و «باید وام خود را بازپرداخت کنم» (داوری اخلاقی).[۳]
تفاوت اخلاق و فلسفه اخلاق
اخلاق علم دستوری و فلسفه اخلاق علم توصیفی است؛ بدین معنا که اخلاق امر و نهی میکند اما فلسفه اخلاق به تحلیل و بررسی واقعیات مربوط به اخلاق میپردازد . به عبارت دیگر، اخلاق در پی تعیین خوب و بد است، در حالی که فلسفه اخلاق چیستی خوب و بد و مبانی آن را بررسی میکند.[۴]
اهمیت فلسفه اخلاق
نجات بشر از جنگ، خونریزی، مفاسد اخلاقی و مسائل اجتماعی در گرو نهادینهسازی اخلاق در جامعه است، اما بحث از اخلاق بدون تثبیت مبانی و مبادی اخلاق در جامعه امکانپذیر نیست. به عنوان مثال پذیرش اخلاق از سوی جامعه منوط به این است که ضرورت سیستم اخلاقی در جامعه پذیرفته شده باشد؛ در غیر اینصورت چنانچه اعضای جامعه اخلاق را تابع سلایق و ذوقیات اشخاص بدانند و ضرورت نهادینهسازی سیستم اخلاقی را نپذیرفته باشند، بحث در مورد علم اخلاق بیمعنا خواهد شد. پس بحث از اثبات ضرورت اخلاق در فلسفه اخلاق صورت میگیرد. یکی دیگر از دلایل اهمیت فلسفه اخلاق کمتوجهی نسبت به آن در جوامع اسلامی نسبت به جوامع غربی است، در حالی که انتظارات از جوامع اسلامی نسبت به این مسائل بیشتر است . از آنجایی که امروزه انسانهای معاصر برای همه امور به دنبال دلیل و استدلال هستند، جایگاه فلسفه اخلاق در این زمانه نسبت به دوران قدیم مهمتر شده است . برخلاف علوم تجربی که متخصصان دارند، در حوزه اخلاق هر انسانی با پرسشهای اخلاقی مواجه است و نمیتواند پاسخ را کاملاً به متخصصان واگذار کند. به همین دلیل، فلسفه اخلاق با تحلیل مفاهیم و ارزیابی استدلالها، زمینه را برای تصمیمگیری عقلانی در مسائل اخلاقی فراهم میسازد.
تاریخچه فلسفه اخلاق در میان مسلمانان و جهان
فلسفه اخلاق به عنوان یک رشته مستقل، علمی نسبتاً جدید است و حدود یک قرن قدمت دارد. بسیاری معتقدند که اولین اثر مهم در این زمینه، کتاب «مبانی اخلاق» اثر جرج ادوارد مور است. هرچند مباحث مرتبط با فلسفه اخلاق از دیرباز در میان اندیشمندان مطرح بوده است. در جهان اسلام، مباحث فلسفه اخلاق عمدتاً در سایه مباحث کلامی و با تأکید بر مفاهیمی مانند حسن و قبح عقلی، فطرت و علمالنفس پیگیری شده است . اندیشمندانی مانند شهید مرتضی مطهری با نقد نظریههای رایج غربی، به تبیین دیدگاه اسلامی در این زمینه پرداختهاند. در غرب، نخستین آثار مکتوب مرتبط با فلسفه اخلاق به قطعات پراکنده از فیلسوفان پیش از سقراط بازمیگردد و مباحث منسجم در این حوزه با افلاطون آغاز شده است. سیر تحول فلسفه اخلاق در قرن بیستم شاهد یک چرخش مهم است. از اوایل قرن تا حدود دهه ۱۹۶۰، فلسفه اخلاق در جهان انگلیسیزبان عمدتاً به فرااخلاق محدود شده بود و فیلسوفان وظیفه خود را تحلیل منطقی مفاهیم اخلاقی میدانستند. اما از دهه ۱۹۶۰ به بعد، به ویژه تحت تأثیر بحرانهای اجتماعی مانند جنگ ویتنام، توجه به اخلاق هنجاری و مسائل عملی اخلاقی دوباره احیا شد .
نظریههای فلسفه اخلاق
نظریههای فلسفه اخلاق را از منظرهای گوناگون میتوان دستهبندی کرد. در فلسفه اخلاق معاصر، نظریههای هنجاری را معمولاً به سه دسته اصلی تقسیم میکنند: وظیفهگرایی (Deontology): این نظریه بر تکلیف و وظیفه تأکید دارد و معتقد است برخی اعمال فینفسه درست یا نادرست هستند، صرفنظر از پیامدهایشان. ایمانوئل کانت مهمترین نماینده این رویکرد است. کانت میان دو نوع امر اخلاقی تمایز نهاد: امر مشروط (اگر خواهان هدفی هستی، باید گونهای خاص عمل کنی) و امر مطلق (فرمانی که بدون قید و شرط و صرفنظر از اهداف و امیال ما الزامآور است). از نظر کانت، احکام اخلاقی از نوع امر مطلق هستند. پیامدگرایی (Consequentialism): این نظریه خوب و بد اخلاقی را بر اساس پیامدهای اعمال ارزیابی میکند. فایدهگرایی (Utilitarianism) کلاسیک با نمایندگانی مانند جرمی بنتام و جان استوارت میل، مشهورترین شکل پیامدگرایی است. بر اساس این دیدگاه، عملی اخلاقی است که بیشترین خوشبختی را برای بیشترین تعداد فراهم آورد. اخلاق فضیلت (Virtue Ethics): این رویکرد به جای تأکید بر «چه عملی درست است؟» یا «وظیفه من چیست؟»، بر «انسان با فضیلت کیست؟» تمرکز میکند. ریشه این دیدگاه به فلسفه ارسطو بازمیگردد . گرترود آنسکوم در مقاله «فلسفه اخلاق جدید» (۱۹۵۸) با نقد نظریههای مدرن، نقش مهمی در احیای اخلاق فضیلت در فلسفه معاصر ایفا کرد و توجه را به سنت ارسطویی بازگرداند. نظریههای قراردادی و گفتگویی: علاوه بر سه دسته اصلی، برخی مکاتب اخلاقی بر قرارداد و توافق جمعی به عنوان منشأ الزامات اخلاقی تأکید دارند. قراردادگرایی اخلاقی به دستهای از نظریات اطلاق میشود که معیار توجیه گزارههای اخلاقی را در توافق عقلانی افراد جستجو میکنند. ریشه این اندیشه به یونان باستان و به ویژه سخنان گلاوکن در کتاب جمهوری افلاطون بازمیگردد که معیار و منشأ عدل و ظلم را در توافق متقابل انسانها برای وضع قانون جستجو میکند (. در دوران مدرن، توماس هابز با تبیین قراردادگرایی مبتنی بر منفعت متقابل، استدلال کرد که انسانها برای رهایی از وضعیت جنگ همه علیه همه، با یکدیگر توافق میکنند که از تعرض به حقوق یکدیگر خودداری ورزند . در نیمه دوم قرن بیستم، جان رالز با انتشار کتاب «نظریه عدالت» (۱۹۷۱) بار دیگر اندیشه قراردادگرایی را احیا کرد. همچنین تی.ام. اسکنلن در کتاب «آنچه به یکدیگر مدیونیم» (۱۹۹۸) صورتبندی جدیدی از قراردادگرایی ارائه داد. در کنار قراردادگرایی، اخلاق گفتمانی (Discourse Ethics) توسط فیلسوفان آلمانی کارل-اتو آپل و یورگن هابرماس در نیمه دوم قرن بیستم طرح شد که اعتبار هنجارهای اخلاقی را در فرایند استدلال عقلانی و توافق میان مشارکتکنندگان در گفتگو جستجو میکند. علاوه بر نظریههای هنجاری، دستهبندی دیگری نیز در فرااخلاق مطرح است: شناختگرایی (Cognitivism): شناختگرایان معتقدند گزارههای اخلاقی دارای ارزش صدق هستند و میتوانند درست یا نادرست باشند. جی.ای.مور با نقد «مغالطه طبیعتگرایانه» استدلال کرد که «خوبی» مفهومی بسیط و غیرقابل تعریف است. ناشناختگرایی (Non-cognitivism): ناشناختگرایان بر آنند که گزارههای اخلاقی اساساً اخباری نیستند و صادق یا کاذب نمیباشند. چارلز استیونسن با نظریه «عاطفهگرایی» (Emotivism) معتقد بود احکام اخلاقی بیانگر احساسات گوینده و تأثیرگذار بر نگرش دیگران هستند. آر.ام.هیر با نظریه «تجویزگرایی» (Prescriptivism) کارکرد احکام اخلاقی را تجویز کردن دانست، نه توصیف. در میان اندیشمندان مسلمان نیز نظریههای متفاوتی در باب منشأ اخلاق ارائه شده است. برخی از حکمای اسلامی به نظریه عقل و اراده معتقدند که بر اساس آن، خلیفه اخلاق کسی است که عقل و اراده بر وجودش حاکم باشد. در برخی مکاتب هندی و مسیحی، نظریه وجدانی مطرح است که اخلاق را ناشی از الهامات وجدانی میداند. شهید مرتضی مطهری، فیلسوف و اندیشمند معاصر ایرانی، با نقد نظریههای رایج درباره منشأ اخلاق، نظریه «پرستش» یا «فطرت» را مطرح کرده است. بر اساس این نظریه، منشأ نهایی اخلاق به فطرت الهی انسان بازمیگردد. به گفته ایشان، حتی افعال اخلاقی افرادی که به خدا اعتقاد ندارند، نوعی «عبادت ناآگاهانه» محسوب میشود، زیرا آنان نیز به طور ناخودآگاه در مسیر فطرت الهی خود گام برمیدارند. ایشان برای اثبات این دیدگاه به آیه «فَاَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْویها» استناد میکند که بر اساس آن، خداوند خوب و بد را به طور فطری به انسان الهام کرده است.
سرفصلهای اصلی فلسفه اخلاق
در این زمینه با توجه به رویکردهای مختلف اندیشمندان توافق نظری وجود ندارد. در عین حال علامه مصباح فهرست جامعی از سرفصلهای فلسفه اخلاق ارائه کردهاند که عبارتند از: یک) چگونگی پیدایش مفاهیم اخلاقی، یعنی ذهن انسانها چگونه با چنین مفاهیمی آشنایی پیدا میکند؟ دو) منشأ پیدایش ارزشها و قواعد اخلاقی چیست؟ منشأهایی نظیر طبیعت، عقل، جامعه و قوانین الهی قابل تصور است. سه) انشائی یا اخباری بودن گزارههای اخلاقی. چهار) جایگاه نیت در اخلاق؛ مطابقت با واقعیت خارجی یا دخالت انگیزه مسئله مهمی است، به عبارت دیگر کفایت حسن فعلی یا نیاز به حسن فاعلی. پنج) بررسی جایگاه الزام و آزادی انسانها در اخلاق. شش) جایگاه پاداش و میزان تناسب پاداش با فعل اخلاقی. هفت) مبنای توجیه اخلاق و نقش لذات فردی و جمعی در اخلاق و نقش امر و نهی جامعه در اخلاق. هشت) استدلالپذیری اخلاق. نه) نقش تمایزات زمانی و مکانی در اخلاق. ده) نحوه ارتباط اخلاق با سایر علوم. سرفصلهای اصلی فلسفه اخلاق را میتوان در قالب پرسشهای بنیادین زیر نیز دستهبندی کرد: پرسشهای هستیشناختی (آیا واقعیتهای اخلاقی مستقل از ذهن انسان وجود دارند؟)، پرسشهای معرفتشناختی (آیا میتوان به شناخت یقینی در اخلاق دست یافت؟ منابع شناخت اخلاقی کدامند؟)، پرسشهای معناشناختی (معنای مفاهیمی مانند «خوب»، «بد»، «باید» و «تکلیف» چیست؟) و پرسشهای روانشناختی (رابطه باور اخلاقی و انگیزش چیست؟).
روشهای مطالعه فلسفه اخلاق
مهمترین روشهای مطالعاتی فلسفه اخلاق دو نوع است: یک) روش تاریخی: در این روش محور اصلی مباحث، بررسی آراء فلاسفه در مورد مباحث مرتبط با فلسفه اخلاق است. این روش به سیر تحول اندیشهها و تأثیرپذیری فیلسوفان از یکدیگر توجه دارد. دو) روش مسئلهمحور: در این روش هر یک از مباحث فلسفه اخلاق موضوع اصلی یک بخش از کتب و مقالات مرتبط با فلسفه اخلاق است. این روش بر تحلیل منطقی مسائل تمرکز دارد، نه ترتیب تاریخی آنها.
نمونههای عالی اخلاق
در سنت اسلامی، نمونههای متعددی از اخلاق عملی نقل شده است که به عنوان مصداقهای عالی رفتار اخلاقی مورد توجه قرار گرفتهاند. این نمونهها نه تنها جنبه تاریخی دارند، بلکه برای تحلیل نظری مفاهیم اخلاقی نیز قابل استفاده هستند. یکی از مشهورترین این نمونهها، داستان عدی بن حاتم است که سه پسر خود را در رکاب حضرت علی (ع) از دست داده بود و مورد خطاب معاویه قرار گرفت که علی پسران خود را پشت جبهه نگهداشت و پسران شما را جلو فرستاد تا شهید شود. معاویه کوشید او را علیه علی (ع) بشوراند اما عدی در پاسخ گفت: «من درباره علی انصاف ندادم. که من زندهام و علی شهید شده است» عدی سخنان خود را ادامه داد تا اینکه از عبادت در دل شب سخن میگوید و معاویه تحت تأثیر قرار میگیرد. شهید مطهری این واقعه را نشاندهنده تأثیر عمیق اخلاق بر دلها دانسته و میگوید: «خداوند دلها را با یک خاصیت فطری ساخته که نمیتوانند در مقابل فضیلتها و نیکیها و پاکیها خاضع نباشند، حتی اگر مثل معاویه کینه عمیق به دل داشته باشد.». .
چالشهای معاصر فلسفه اخلاق
فلسفه اخلاق در دوران معاصر با چالشهای جدیدی مواجه شده است که فیلسوفان اخلاق را به بازاندیشی در نظریههای سنتی واداشته است. نخست، مفهوم «مرگ خدا» یا غیبت خداوند در اندیشه مدرن است. این مفهوم که در آثار نیچه مطرح شد، به معنای حذف خداوند از ساحت فکر و اندیشه آدمیان است. اگرچه برخی فیلسوفان مانند کای نیلسن در کتاب «اخلاق بدون خدا» (۱۹۷۳) استدلال میکنند که اخلاق میتواند بدون باور به خدا نیز استوار بماند و جوامع اسکاندیناوی را نمونههایی از جوامع سکولار با اخلاقیات قوی ذکر میکنند. دوم، نسبیگرایی اخلاقی به عنوان یکی از جدیترین چالشها مطرح است. نسبیگرایی به معنای انکار وجود حقیقت اخلاقی فرافرهنگی و فروکاستن ارزشها به قراردادها و سلایق جمعی است. نسبیگرایی اخلاقی انواع مختلفی دارد: نسبیگرایی توصیفی، نسبیگرایی هنجاری و نسبیگرایی فرااخلاقی. این دیدگاه میتواند اخلاق را سست و بیبنیان کند، زیرا دلایل اخلاقی را از ویژگی «حاکمیت» بر سایر دلایل تهی میسازد. هرچند برخی گمان میکنند نسبیگرایی به تساهل و تسامح میانجامد، اما تجربه تاریخی نشان میدهد که نسبیگرایی لزوماً به مدارا نمیانجامد؛ چنانکه نازیها بر اساس نسبیگراییِ مبتنی بر «همرنگی با جماعت»، فجایع خود را توجیه کردند. سوم، خودگرایی اخلاقی (اگوئیزم) که در گذشته به عنوان یک رذیلت اخلاقی تلقی میشد، امروزه به صورت یک فلسفه مدون و نظاممند درآمده است. خودگرایی اخلاقی دیدگاهی است که میگوید انسانها باید همواره در پی منافع خود باشند و هرگونه ایثار و گذشت را به چالش میکشد. این دیدگاه در مقابل نظریههای نوعدوستانه قرار دارد. علاوه بر اینها، پرسشهای نوظهور در حوزه اخلاق کاربردی از جمله اخلاق پزشکی، اخلاق محیط زیست، اخلاق فناوری و اخلاق هوش مصنوعی، فیلسوفان اخلاق را با مسائل تازهای مواجه کرده است که نیازمند بازنگری در نظریههای سنتی و ارائه چهارچوبهای نوین برای تصمیمگیری اخلاقی است.
کارکردهای فلسفه اخلاق
فلسفه اخلاق کارکردهای متعددی دارد که مهمترین آنها عبارتند از: · تحلیل مفاهیم اخلاقی: روشنسازی معنای مفاهیمی مانند «خوب»، «بد»، «تکلیف»، «وظیفه» و «مسئولیت» · ارزیابی استدلالهای اخلاقی: سنجش اعتبار استدلالهایی که برای توجیه احکام اخلاقی ارائه میشود. · تبیین مبانی اخلاق: کشف و بررسی مبانی نظری که نظامهای اخلاقی بر آنها استوارند · ایجاد چهارچوب برای تصمیمگیری: کمک به تصمیمگیری عقلانی در مسائل اخلاقی پیچیده. · نقد و بررسی نظریههای اخلاقی: ارزیابی نقاط قوت و ضعف نظریههای مختلف اخلاقی
زمینههای شکلگیری فلسفه اخلاق
فلسفه اخلاق و مباحث آن در میان مسلمانان در سایه مباحث کلامی پدید آمده است. به همین جهت در سیر شکلگیری فلسفه اخلاق مباحثی نظیر عقل عملی و نظری از دیدگاه اندیشمندان مسلمان، همچنین بحث حسن و قبح، بررسی کلیت قواعد اخلاقی و نسبت واقعیات و اعتباریات طرح شد و برای طراحی مبانی اخلاقی مورد استفاده قرار گرفت. در غرب، زمینههای شکلگیری فلسفه اخلاق به یونان باستان بازمیگردد و در دوره مدرن با طرح پرسشهای بنیادین درباره ماهیت ارزشها و الزامات اخلاقی، به تدریج به عنوان شاخهای مستقل از فلسفه تثبیت شد.
نتیجهگیری
فلسفه اخلاق به عنوان دانشی بنیادین، پرسشهای زیربنایی درباره ماهیت ارزشها، منشأ الزامات اخلاقی و معیارهای داوری اخلاقی را بررسی میکند. این دانش با تکیه بر تحلیل مفاهیم و ارزیابی استدلالها، زمینه را برای تفکر عقلانی در باب اخلاق فراهم میسازد. در جهان معاصر که بحرانهای اخلاقی و تنوع ارزشی چالشهای جدی ایجاد کرده است، فلسفه اخلاق میتواند با تبیین مبانی مشترک و ارائه چهارچوبهای نظری، به گفتگو و تفاهم میان فرهنگها و مکاتب مختلف کمک کند. آشنایی با نظریههای گوناگون اخلاقی و چالشهای پیش رو، شرط لازم برای هرگونه داوری منصفانه و تصمیمگیری عقلانی در مسائل اخلاقی است.
پانویس
منابع
- اسکنلن، تی.ام، آنچه به یکدیگر مدیونیم، انتشارات دانشگاه هاروارد، ۱۹۹۸.
- افلاطون، جمهوری، ترجمه محمدحسن لطفی، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۷.
- آنسکوم، گرترود، «فلسفه اخلاق جدید»، ترجمه یاسر پوراسماعیل، نشریه اطلاعات حکمت و معرفت، سال یازدهم، شماره ۹، ۱۳۹۵، ص ۸-۱۶.
- بهروز محمدی منفرد، هنجارسازی در اخلاق گفتمانی هابرماس، هستی و شناخت، سال7، شماره 2، پیاپی 14. پائیز و زمستان 1399.
- جوادی، محسن، «چالشهای اخلاقی دنیای معاصر»، پایگاه فاهمه. ۱۳۸۸.
- زمانی، مهدی ، فلسفه اخلاق. تهران: نشر معارف، 1377.
- سینگر، پیتر، اخلاق کاربردی. انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۱۹۸۶.
- علوی سرشکی، محمد رضا، فلسفه اخلاق از دیدگاه مکاتب قدیم و جدید، مشهد، دانشگاه فردوسی، ۱۳۸۸.
- غرویان، محسن، فلسفه اخلاق از دیدگاه اسلام، قم، نشر معارف،۱۳۷۸.
- لیندلی، ریچارد «ماهیت فلسفه اخلاق»، ترجمه علی محمد فرانی رمضانی، فصلنامه مصباح، شماره ۱۸، ۱۳۷۵، ص ۸۹-۱۱۶.
- مدرسی، محمد رضا، فلسفه اخلاق: پژوهشی در بنیانهای زبانی، فطری، تجربی، نظری و دینی اخلاق. تهران، سروش، 1379.
- مسعود، امید، درآمدي بر فلسفه اخلاق ازديدگاه متفكـران معاصـر ايـران، تبريـز، دانشـگاه تبريـز، موسسـه تحقيقاتي علوم اسلامي، ،1381
- مصباح یزدی، محمد تقی، فلسفه اخلاق. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1370.
- مصباح یزدی، محمد تقی، سیمای سرافرازان، قم، انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى(ره)، 1390.
- مصباح یزدی، محمدتقی، نقد و بررسی مکاتب اخلاقی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، 1384.
- مصباح، مجتبی، فلسفه اخلاق. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی. 1370.
- مطهری، مرتضی، فلسفه اخلاق،تهران، صدرا، 1367.
- مطهری، مرتضی، «فلسفه اخلاق: منشأ افعال اخلاقی چیست؟». نشریه جهاد، شماره ۴۵، 1361، ص ۲۶-۲۷.
- مطهری، مرتضی، «نمونههای عالی اخلاق». نشریه جهاد، شماره ۴۲، 1361، ص ۲۰-۲۲.
- معلمی، حسن، فلسفه اخلاق. قم، مرکز جهانی علوم اسلامی، 1380.
- هابز، توماس لویاتان، ترجمه حسین بشیریه. تهران، نی، 1380.
- هري جي گنسلر، درآمدي جديد به فلسفه اخلاق، ترجمـه: حميـده بحرينـي، تهـران، آسـمان خيـال، ،1387.
- واعظی، احمد، جان رالز از نظریه عدالت تا لیبرالیسم سیاسی، قم، بوستان کتاب، 1384.