مبانی انسانشناختی رفتار اجتماعی در اسلام
مبانی انسانشناختی رفتار اجتماعی در اسلام؛
مبانی انسانشناختی هر مکتب فکری، نقش بنیادینی در شکلگیری نظریههای علوم انسانی ازجمله رفتار سازمانی ایفا میکند. ازآنجاکه مبانی انسانشناختی اسلام با سایر مکاتب تمایز اساسی دارد، تبیین این مبانی برای ارائه الگوی رفتاری متناسب با فرهنگ اسلامی ضروری است. هدف این مقاله، تبیین مبانی انسانشناختی رفتار سازمانی در اسلام با استفاده از روش اسنادی و مراجعه به دیدگاههای مفسران و اندیشمندان اسلامی است. مبانی انسانشناختی اسلام شامل مؤلفههایی همچون فطرت، نیازمندی محض انسان، اختیار، هدفمندی، مسئولیت، اصالت روح، ایمان، اجتماعی بودن و کرامت است. هر یک از این مبانی، دلالتهای مشخصی برای حوزههای مختلف رفتار سازمانی ازجمله ایجاد انگیزه، تربیت نیروی انسانی، مسئولیتپذیری، پیشبینی رفتار و کنترل و هدایت کارکنان دارد.
مفهومشناسی و ابعاد ارتباط انسانشناسی با رفتار سازمانی
انسانشناسی به دانشی اطلاق میشود که به بررسی ابعاد گوناگون وجود انسان میپردازد. انسانشناسی مورد نظر در این مقاله از نوع کلان و کلنگر است که به مسائل کلی و بنیادین ناظر به انسان میپردازد و انبوه دادههای تجربی مربوط به انسانها در اوضاع خاص زمانی و مکانی از قلمرو آن خارج است. تبیین مبانی انسانشناختی نقش مهمی در مباحث رفتار سازمانی ازجمله تشریح رفتار انسان، تحلیل چرایی و عوامل مؤثر بر شکلگیری رفتار، پیشبینی رفتار آینده و روشهای هدایت، کنترل و تغییر رفتار دارد.
ابعاد ارتباط انسانشناسی با رفتار سازمانی را میتوان از چند جهت بررسی کرد:
1. انسانشناسی مقدمه خداشناسی است و انسان خداشناس رفتار خود را بر اساس رضایت خالق هستی تنظیم میکند و به مسئولیتهای شرعی و قانونی خود عمل مینماید.
2. انسانشناسی پشتوانه و مبنای نظامهای اجتماعی و اخلاقی است؛ زیرا دلیل وجودی این نظامها، برآوردن نیازهای اساسی انسان است و درصورتیکه نیازهای اصیل انسانی از نیازهای کاذب بازشناسی نشود، این نظامها پشتوانه منطقی نخواهند داشت.
3. با شناخت درست انسان، نیازها و روابط او مشخص میشود و بر این اساس میتوان دستورالعملها و احکامی را وضع کرد که با عمل به آنها، انسان به کمال و سعادت دست یابد.
4. کشف قوانین حاکم بر پدیدهها، رفتارها و روابط انسان منوط به شناخت صحیح از انسان است؛ برای مثال با پذیرش سرشت مشترک انسانها، زمینه کشف قوانین فراگیر درباره همه انسانها فراهم میآید.
5. علوم انسانی به طور مستقیم انسان و کنشهای او را مطالعه میکنند؛ بنابراین تعریف انسان و مبانی انسانشناختی هر مکتبی در تعیین پیشفرضها، اصول موضوعه و توصیههای علمی تأثیرگذار است.
6. اثبات وجود روح مجرد که شاکله اصلی شخصیت انسان را تشکیل میدهد، اهداف، انگیزهها و نیازهای انسان را در گسترهای فراتر از غایات مادی قرار میدهد.
7. روح دارای مراتب طولی (نفس نباتی، حیوانی و ناطقه انسانی) است و توجه به این ویژگی، مطالعه کنشهای انسانی و تحلیل علل آن را دقیقتر میکند.
8. رفتار سازمانی یکی از رشتههای علوم انسانی است که محور آن انسان و شناخت رفتارهای اوست؛ ازاین رو لازم است نخست از خود انسان بحث شود.
9. ارزشهای اخلاقی و انسانی حاکم بر مدیران و کارکنان، از مباحث مهم رفتار سازمانی است و شناخت این ارزشها نیازمند شناخت انسان و سعادت و کمال اوست.
10. نهادینهسازی ارزشهای اخلاقی و ایجاد تعهد درونی در کارکنان و مدیران نیازمند شناخت ابعاد وجودی انسان و چگونگی شکلگیری انگیزههاست. با تثبیت ارزشهای اخلاقی و درونی شدن آن در کارکنان، نیاز به واحدهای کنترلی کاهش یافته و هزینههای نیروی انسانی نیز کاهش مییابد.
مبانی انسانشناختی رفتار سازمانی در اسلام
در هر علمی با پیشفرضهایی روبهروییم که بدون پذیرش آنها هیچ گزارهای در هیچ دانشی به اثبات نخواهد رسید. به این پیشفرضها «مبانی» میگویند. مبانی انسانشناختی اسلام که بر رفتار سازمانی تأثیرگذارند عبارتاند از:
1. فطرت بر اساس اندیشه اسلامی، همه انسانها از سرشتی مشترک و فطرت الهی برخوردارند. این فطرت شامل شناختها و ادراکهایی میشود که از آن به شناختهای فطری تعبیر میشود؛ مانند خداشناسی فطری. علاوه بر شناختها، گرایشهای فطری نیز در انسان وجود دارد؛ مانند میل به آب و غذا و میل به ارضای جنسی که در ابتدای خلقت ضعیفاند و به تدریج قوی میشوند. خداپرستی نیز یکی از گرایشهای فطری انسان است. این مبنا دلالت میکند که اگر نیازهای اساسی جسمی کارکنان و مدیران تأمین شود، گرایش فطری خداپرستی در آنان ظهور خواهد یافت. همچنین ازآنجاکه تعالیم دینی با فطرت انسان انطباق دارد، معیار اساسی برای پذیرش یا عدم پذیرش گفتارها و اعمال در تربیت نیروی انسانی، انطباق آنها با فطرت است.
2. نیازمند محض بودن انسان در جهانبینی الهی، خداوند مبدأ و آفریننده موجودات است و انسان موجودی وابسته و نیازمند به او معرفی میشود. بر این اساس، هرگاه انسان در اشیا تصرف کند و از آنها بهره ببرد، باید بداند که در ملک خداوند تصرف کرده است. بنابراین انسان باید در برابر اوامر و نواهی خداوند تسلیم محض باشد؛ زیرا اعتقاد به ربوبیت تکوینی و تشریعی خداوند چنین اقتضایی دارد.
3. اختیار هدف از خلقت بشر رسیدن به کمال حقیقی از راه رفتار اختیاری است؛ بنابراین باید زمینه انتخاب و گزینش میان راههای مختلف برایش فراهم باشد. در بینش اسلامی عواملی مانند وراثت، محیط و خوراک در عین تأثیرگذاری بر رفتار، انسان را در رفتارهایش مجبور نمیکنند؛ زیرا این عوامل علت تامه نیستند و آنچه کار را تعین میبخشد و به انجام میرساند، اراده انسان است. مختار بودن انسان به این معناست که او قدرت بر انتخاب کارهای نیک و بد دارد و بر همین مبناست که پاداش و تنبیه توجیه مییابد و برنامه تربیتی برای رشد و تعالی نیروی انسانی معنا پیدا میکند. با فرض مختار بودن انسان است که میتوان گفت مدیران و کارکنان باید مسئولیتپذیر باشند و نسبت به اقدامات خود پاسخگو باشند.
4. هدفمند بودن انسان با پذیرش این مبنا که انسان دارای اختیار و اراده است، میتوان هدفدار بودن انسان را نیز از آن نتیجهگیری کرد؛ زیرا انسان مختار هدفی را در نظر میگیرد و فعالیتهای اختیاری خود را برای رسیدن به آن انجام میدهد. این مطلوب نهایی که به صورت فطری برای انسان مطلوب است، سعادت، فلاح و فوز نامیده میشود. سعادت به معنای لذت پایدار است. قرآن در مقایسه لذتهای دنیوی و اخروی، بر این نکته تأکید دارد که لذت آخرت از نظر کیفی بهتر و به لحاظ کمی پایدارتر است.
5. مسئولیت انسان اسلام هرچند تأثیر عوامل محیطی و ژنتیکی بر رفتار انسان را میپذیرد، ولی اراده و اختیار را عامل تعیینکننده رفتار میداند و به همین جهت انسان را مسئول همه اعمال و رفتارهای خود معرفی میکند. مسئولیتهای انسان عبارتاند از: مسئولیت در برابر خداوند به دلیل تصرف در نعمتهای الهی، مسئولیت در برابر اولیای دین و والدین، مسئولیت در برابر خود (اعضا و جوارح و هدایت خویش)، مسئولیت در برابر دیگران و مسئولیت در برابر طبیعت و موجودات.
6. اصالت روح انسان از دو ساحت وجودی جسم و روح برخوردار است و حقیقت انسان به بعد روحی او بازمیگردد. نفس انسان از ابعاد سهگانه تشکیل شده است: بعد آگاهی و شناخت، بعد قدرت (تواناییهایی که مبدأ فعالیتهای جسمانی و روانی میشود) و بعد محبت (محبت به خود و عشق به خدا). این ابعاد سهگانه منشأ ایجاد سه گرایش اصلی در نفس میشوند که سرچشمه ظهور فعالیتهای انساناند و او را به رفتارهای گوناگون وامیدارند:
- حب بقا: نخستین غریزه از سه غریزه اصلی انسان. اگر انسان حقیقت نفس را به وجود مادی بدن تصور کند، حب بقا به شکل آرزوهای دراز و علاقه شدید به عمر طولانی در این دنیا بروز میکند؛ ولی اگر حقیقت نفس را به وجود روح مجرد و جاودان بداند، به کارهایی میپردازد که برای آخرتش مفیدتر است. - کمالجویی: انسان علاوه بر بقا، دوست دارد جریان زندگیاش همواره در مسیر تکامل و پیشرفت باشد. قرب الهی مفهوم محوری معارف توحیدی و مصداق سعادت و کمال نهایی است. با پذیرش این پیشفرض که انسان همواره به دنبال کمال است، باید در سازمان شرایطی ایجاد کرد تا مدیران و کارکنان با پذیرش مسئولیتهای جدید و خدمت به مردم به رشد و کمال دست یابند. - لذتجویی و سعادتخواهی: سومین غریزه اصلی انسان، میل به کامجویی و رفاه است که گستره زیادی دارد و شامل لذتهای جسمی (مانند تغذیه و غریزه جنسی)، لذتهای مرتبط با رابطه روح و بدن (مانند زیباییدوستی) و لذتهای مختص روح (مانند عواطف و احساسات) میشود.
7. ایمان اساس رفتارهای اخلاقی انسان، ایمان و تقواست. ایمان در قلب انسان میجوشد و در اعضا و جوارح جریان مییابد و به صورت اعمال نیک ظاهر میشود. تحصیل و تقویت ایمان با دو شرط به دست میآید: نخست علم و یقین به توحید، نبوت و معاد، و دوم مساعد بودن شرایط روانی برای پذیرش حق. علم هم حقیقت را روشن میکند و هم زمینه شکوفایی میلهای فطری را فراهم میآورد. با حصول ایمان، انگیزه نیرومندی در انسان برای انجام عمل صالح و ترک کارهای زشت به وجود میآید. روشهای حفظ و تقویت ایمان شامل تفکر در آفاق و انفس، مطالعه تاریخ گذشتگان، اندیشیدن در آثار دنیوی و اخروی کارها، توجه به حضور و نظارت الهی، محبت خدا و اولیای او و یادآوری نعمتهای الهی است.
8. اجتماعی بودن انسان انسان از یک سو نیازمندیهای بیشماری دارد که به تنهایی از عهده برآوردن آنها برنمیآید و از سوی دیگر مشاهده میکند دیگران نیز مانند او دارای آرزوها و تواناییهایی هستند. به همین دلیل به ناچار به تعاون اجتماعی تن میدهد و وارد یک بازار دادوستد عمومی میشود. انسانها در سایه زندگی اجتماعی و عضویت در گروههای رسمی و غیررسمی، ضمن تأمین نیازهای مادی و معنوی، قدرت حل مسئله و خلاقیتشان افزایش یافته و زمینه رشد و تعالی آنان فراهم میشود.
9. کرامت کرامت به معنای شرافت و عزت است. خداوند در قرآن، فرزندان آدم را کرامت داده و آنان را بر بسیاری از آفریدههای خود برتری بخشیده است. این کرامت الهی با فعالیتها و کارکردهای مثبت حفاظت میشود. کرامت هرچند در بعد مادی انسان نیز مطرح است، ولی وضعیت روحی انسان با هیچ موجود دیگری قابل مقایسه نیست. انسان با ظرفیت روحی خود میتواند با کنشها و رفتارهای فردی، سازمانی و اجتماعی به درجهای از رشد و کمال دست یابد که هیچ موجود دیگری به آن جايگاه نمیرسد. بر این اساس، همگان باید کرامت انسانی را حفظ کنند؛ هم خود انسان باید کرامت خود را پاس بدارد و هم دیگران موظفاند کرامت یکدیگر را حفظ نمایند.
پانویس
==منابع==