پرش به محتوا

الگوی قرآنی ساختار قدرت در خانواده

از دانشنامه علوم انسانی

الگوی قرآنی ساختار قدرت در خانواده؛ چارچوبی برگرفته از قرآن برای تبیین جایگاه و نقش‌های زنان و مردان در خانواده با محوریت مفهوم قوامیت.

خانواده به عنوان نهادی اجتماعی، برای پویایی و کارآمدی نیازمند ساماندهی و مدیریت امور است. در الگوی قرآنی ساختار خانواده، مفهوم «قوّامیت» به عنوان چارچوبی برای توزیع قدرت و مسئولیت‌ها مورد توجه مفسران و اندیشمندان اسلامی قرار گرفته است. پژوهش حاضر با روش اسنادی و رویکرد توصیفی-تحلیلی به بررسی دیدگاه‌های گوناگون درباره چیستی قوامیت، گستره آن و جایگاه زنان در این الگو می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که از نگاه بیشتر مفسران، قوامیت به معنای سرپرستی و مدیریت مرد در خانواده، محدود به حوزه خانواده و ناظر به رابطه زوجیت است. به باور پژوهشگران، زنان به عنوان رکن اساسی خانواده، با اولویت نقش‌های مادری و همسری، می‌توانند در عرصه‌های اجتماعی حضور فعال داشته باشند. در این الگو، تفاوت‌های جنسیتی مبنای تقسیم کار قرار گرفته و خانواده کارآمد هدف اصلی است.

مفهوم‌شناسی

خانواده گروهی اجتماعی است که با ازدواج دو جنس مخالف و پذیرش هنجارهایی به منظور زندگی مشترک در مکانی واحد تشکیل می‌شود و با تولیدمثل کامل می‌گردد. به گفته صاحب‌نظران، اعضای خانواده ابتدا زن و مرد در نقش همسر هستند و سپس فرزندان به‌عنوان اعضای جدید به آن می‌پیوندند. در اسلام، خانواده به‌عنوان یک سازمان کوچک اجتماعی نیازمند ساماندهی، مدیریت و تقسیم کار است. واژه «قوّامیت» و «قوّام» صیغه مبالغه بوده و معانی متعددی از جمله بسیار قیام‌کننده، محافظت، اصلاح،[۱] متکفل امری شدن، برعهده‌گرفتن مؤونه زندگی،[۲] تدبیر امور،[۳] حفاظت و نگهداری، سروری، اشراف و ولایت[۴] برای آن ذکر شده است. به اعتقاد پژوهشگران، قوّام کسی است که در رسیدگی به امور دیگران خودش به تنهایی و بدون تکیه به دیگری اقدام می‌کند و بر تدبیر امور زن و برطرف‌سازی نیازهایش اشراف دارد.[۵] در اصطلاح، «قوّامیت» حکمی قرآنی است که بر سرپرستی و مدیریت مردان بر زنان در خانواده دلالت دارد[۶] و سه بار در قرآن به کار رفته است.[۷]

الگوی قرآنی ساختار خانواده

یکی از مسائل مطرح در خانواده در اسلام، ساختار قدرت، توزیع نقش‌ها و مدیریت خانواده است. از دیدگاه مفسران، با واکاوی دیدگاه قرآنی، «قوّامیت مردان بر زنان» به عنوان حکمی قرآنی مطرح است که موضوع سرپرستی و مدیریت مردان بر امور خانواده و تدبیر امور زنان و تأمین نیازهای آنان را مطرح می‌کند. مستند این حکم، آیه ۳۴ سوره نساء است که بر اساس آن، مردان سرپرست زنان هستند؛ به دلیل آنکه خدا برخی از ایشان را بر برخی برتری داده و به دلیل آنکه از اموالشان خرج می‌کنند. به باور مفسران، در تبیین فلسفه این حکم، به وجود خصوصیات طبیعی در مرد مانند برتری قدرت تفکر او بر احساسات، توانمندی جسمی، صبر و تحمل در انجام کارهای دشوار و نیز تعهد مرد نسبت به تأمین هزینه‌های زندگی و نفقه زن و پرداخت مهریه به عنوان یک واجب دینی اشاره شده است.

در باره قلمرو و گستره قوامیت، دیدگاه‌های مختلفی میان پژوهشگران مطرح است. برخی از مفسران قوام بودن مردان بر زنان را منحصر به شوهر نسبت به زن و محدود به چارچوب خانواده و مدیریت آن ندانسته بلکه آن را حکمی جامع تلقی کرده‌اند که برای نوع مردان بر نوع زنان وضع شده است. در مقابل، بیشتر مفسران، فقها و حقوقدانان، آیه مذکور را مربوط به حوزه خانواده و نه جامعه و منحصر به روابط میان زن و شوهر و تدبیر امور منزل و مدیریت مرد در خانواده می‌دانند. به اعتقاد ایشان، با توجه به سیاق آیات قبل و بعد و صدر و ذیل آیه، این حکم ناظر به روابط زن و مرد در خانواده بوده و جایگاه آنان را در خانواده مشخص می‌سازد و بیانگر مسئولیت و سرپرستی مرد در خانواده و حمایت از آن و تدبیر امور اقتصادی خانواده است.

رویکردهای تفسیری به قوامیت

در باره چیستی قوامیت مردان در خانواده، سه رویکرد کلی در میان متفکران شیعی قابل شناسایی است که هر یک توسط گروهی از پژوهشگران طرح و دفاع شده است:

رویکرد سرپرستی

برخی مفسران مانند شیخ طوسی، طبرسی و فیض کاشانی با استناد به واژه «الرجال» و «النساء» در آیه، قوامیت را حکمی عام و جامع دانسته که برای نوع مردان بر نوع زنان وضع شده است. بر اساس این دیدگاه، مردان به دلیل برخورداری از ویژگی‌هایی مانند عقل، درایت، قدرت و توانایی‌های جسمی، بر زنان قیّم هستند و این قوامیت شامل اموری مانند نبوت، ولایت، حکومت و قضاوت در جامعه نیز می‌شود. در این تلقی، قوامیت به معنای ولایت و حاکمیت مرد بر زن تفسیر شده است. منتقدان این دیدگاه معتقدند که چنین برداشتی با اصول کلی عدالت در اسلام و نیز با شواهد تاریخی مشارکت زنان در عرصه‌های اجتماعی ناسازگار است.

رویکرد کارگزاری

گروهی دیگر از مفسران از جمله صادقی تهرانی و راوندی، قوامیت را به مفهوم قیام به امر، مراقبت، تکفل امور زنان و کارگزاری دانسته‌اند. در این نگاه، «قوّامون» به معنای مراقبت نیکو از زنان و حفظ و حراست شایسته از آنان است و این هرگز نشانه برتری گروه مردان بر زنان نیست و هیچ گونه ولایتی برای مردان بر زنان مقرر نکرده است. بر اساس این دیدگاه، قوامیت مرد بر زن به معنای قیام به امور زنان در خانواده است، نه سلطه بر آنان. به باور این دسته از محققان، تفسیر قوامیت به کارگزاری با روح کلی تعالیم قرآنی درباره کرامت انسانی زنان سازگاری بیشتری دارد.

رویکرد ترکیبی سرپرستی و کارگزاری

برخی صاحب‌نظران مانند مکارم شیرازی و جوادی آملی با تلفیق دو دیدگاه، بر این باورند که قوامیت هم شامل سرپرستی و مدیریت خانواده است و هم به معنای اعتناء به شأن زنان و رسیدگی به امور آنان می‌باشد. بر اساس این دیدگاه، شأن مرد شأن مدیریت خانواده است و تعبیر «سرپرستی» و «ریاست» مناسب‌تر از واژه‌هایی مانند ولایت و سلطه است؛ زیرا مرد هیچ ولایتی بر جان و مال زن ندارد. در این رویکرد، ریاست مرد بر خانواده بیشتر انجام یک وظیفه اجتماعی است و زن همکار او است، نه یک فرمانبردار مطلق.

در باب ماهیت فقهی و حقوقی ریاست مرد در خانواده نیز سه رویکرد کلی میان پژوهشگران وجود دارد: برخی حقوق‌دانان مانند کاتوزیان آن را «وظیفه»ای می‌دانند که بر عهده مرد گذاشته شده و در صورت ناتوانی مرد از انجام آن، این مسئولیت از او سلب خواهد شد. برخی دیگر مانند امامی قوامیت را «حق»ی دانسته‌اند که خدا به مرد اعطا کرده و مرد می‌تواند از آن استفاده کرده یا به دیگری واگذار کند. دسته سوم نیز قوامیت را به صورت آمیخته‌ای از حق و تکلیف تلقی کرده‌اند.

تحلیل پژوهشگران از ساختار قدرت در خانواده

در الگوی قرآنی توزیع قدرت، از نگاه مفسران، خانواده به عنوان یک واحد اجتماعی نیازمند مدیریت واحد است. بر اساس آیه قوامیت، خداوند سرپرستی خانواده را به دلیل وجود خصوصیات فیزیکی و طبیعی در مرد و تعهد مالی او نسبت به خانواده، بر عهده مردان قرار داده است. تأکید بر صیغه مبالغه در واژه «قوّامون» از دیدگاه پژوهشگران نشان‌دهنده اهمیت و حساسیت این مسئولیت است.

به باور برخی محققان علوم اجتماعی، امروزه ساختار سنتی خانواده در ایران با تأثیرپذیری از فرهنگ غربی دچار تغییرات جدی شده است. به اعتقاد ایشان، نقش‌های همسری، مادری و خانه‌داری توسط زنان به چالش کشیده شده و بسیاری از زنان سعی دارند با بازتعریف موقعیت خود، هویت تازه‌ای بیافرینند. در فرهنگ رایج لیبرالیستی که رسانه‌های جمعی و شبکه‌های اجتماعی ترویج می‌کنند، به گفته منتقدان، خانه‌گریزی به جای خانه‌داری ارزش تلقی می‌شود و ازدواج، همسرداری، فرزندآوری و فرزندپروری مانع حضور زنان در جامعه معرفی می‌گردد. در چنین شرایطی، به باور پژوهشگران، زنان و دختران جوان، حضور اجتماعی را بر خانه‌داری ترجیح می‌دهند و در صورت تزاحم، تحصیل یا اشتغال را بر ازدواج و فرزندآوری مقدم می‌شمارند.

آسیب‌شناسی ساختار قدرت در خانواده

در آسیب‌شناسی این پدیده، از نگاه محققان، عوامل متعددی قابل ذکر است: تلقی کم‌ارزش بودن کار منزل از سوی برخی مردان، رجحان کار بیرون از خانه به دلیل دریافت حقوق و مزایا، سخت‌گیری برخی مردان در پرداخت نفقه، و مزایای اشتغال تمام‌وقت مانند بیمه و بازنشستگی که جمع آن با تدبیر امور منزل را دشوار می‌سازد. به اعتقاد منتقدان، در فرهنگ غربی، استقلال مالی زنان و کسب موقعیت اجتماعی برتر اهمیت یافته و خانه‌داری مانع اصلی در این راه تلقی می‌شود. در نتیجه، بسیاری از زنان ازدواج را به تأخیر می‌اندازند و شغل را جایگزین مناسبی برای ازدواج می‌دانند.

از دیدگاه پژوهشگران اسلامی، خانه‌داری هرگز به معنای منع زنان از کسب موقعیت اجتماعی، حضور فعال در اجتماع و اشتغال نیست. به باور ایشان، از منظر قرآن، می‌توان جامعه‌ای خانواده‌محور داشت که در آن هم امور منزل به درستی تدبیر شود و هم معاش خانواده با همفکری و همدلی زن و شوهر، البته با قوامیت مرد، به سامان برسد.

دیدگاه‌های پژوهشگران درباره راهکارها

برای حل مسئله‌مندی الگوی قرآنی ساختار خانواده و رفع چالش‌های پیش رو، پژوهشگران راهکارهای زیر را پیشنهاد داده‌اند:

اصل رعایت اولویت‌ها در خانواده

به باور اندیشمندان اسلامی، حفظ حریم نهاد مقدس خانواده در فرهنگ اسلامی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. از نگاه ایشان، قانون‌گذار اسلام حفظ حریم خانواده را واجب دانسته و بر بقا و استواری آن تأکید دارد. به اعتقاد محققان، هرچند زن و مرد در بنیان خانواده مشترک هستند، اما ویژگی‌های جسمی و روانی هر یک نقش خاصی در استحکام بنیان خانواده ایفا می‌کند. به گفته صاحب‌نظران، زن در آرامش‌بخشی و تلطیف فضای خانه نقش برجسته‌ای دارد و از حیث روانی و عاطفی، مأوای مرد محسوب می‌شود. نقش زن در تولید و تداوم نسل نیز از دیدگاه پژوهشگران موجب استحکام خانواده است. با توجه به این نقش‌ها، از نگاه محققان، خانواده و مسئولیت‌های خانگی برای زن کار درجه اول و مهم‌تر محسوب می‌شود و اشتغال به کارهای درآمدزا در بیرون از خانه، از باب ایثار و گذشت و کمک به همسر، در درجه دوم خواهد بود.

پیامدهای خانه‌گریزی و اشتغال زنان

به اعتقاد برخی جامعه‌شناسان، گرایش زنان به فعالیت خارج از منزل، تدریجاً از امر اقتصادی فراتر رفته و به امری فرهنگی تبدیل شده است. از نگاه این محققان، زنان به عنوان رکن جامعه و خانواده، با رها کردن تدبیر امور منزل و اولویت دادن به اشتغال، موجب سست شدن روابط خانوادگی و زناشویی و رها شدن تربیت فرزندان می‌شوند. به باور پژوهشگران، خستگی ناشی از اشتغال بر تربیت فرزندان تأثیر منفی می‌گذارد و حضور در محیط‌های کاری مختلط، پیامدهای روحی و روانی به همراه دارد که به کانون گرم خانواده منتقل می‌شود.

جمع میان خانه‌داری و مشارکت اقتصادی

از نگاه پژوهشگران اسلامی، اولویت اول زنان در خانواده، خانواده‌محوری و حفظ حریم خانواده و تدبیر امور منزل است، اما این به معنای منع فعالیت اجتماعی و اشتغال زنان نیست. به اعتقاد ایشان، در اسلام، زن باید بدون دغدغه‌های مالی و اجتماعی، با فراغ بال، مدیریت داخلی خانواده را انجام دهد و مرد موظف به تأمین نیازهای اقتصادی خانواده است. بر این اساس، به گفته محققان، زن از حمایت‌های مالی ویژه‌ای مانند نفقه، مهریه و اجرت‌المثل کارهای منزل برخوردار است. در تعالیم اسلامی، به باور ایشان، منعی برای اشتغال زنان وجود ندارد، مشروط بر اینکه مانع وظیفه اصلی و اولویت اول آنان نشود.

حق مالکیت زنان در اسلام

به اعتقاد مفسران قرآن، در آیات متعدد بر حق مالکیت زنان تصریح شده است. بر اساس این آیات، همان‌گونه که مردان اگر چیزی به دست آورند، مالک آن می‌شوند، زنان نیز اگر مالی به دست آورند، مالک آن خواهند بود. از نگاه پژوهشگران، اسلام افزون بر پذیرش حق مالکیت برای زنان، جواز اشتغال برای آنان را نیز اثبات می‌کند. به گفته مفسران، مهریه نیز به عنوان ملک شخصی زن معرفی شده و استفاده شوهر از آن منوط به رضایت زن دانسته شده است.

حضور اجتماعی زنان در صدر اسلام

به باور تاریخ‌پژوهان، در زمان رسول خدا، زنان بسیاری به فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی می‌پرداختند و پیامبر نه تنها آنان را منع نمی‌کرد، بلکه در مواردی راهنمایی می‌نمود. به گفته ایشان، حضرت خدیجه به عنوان تاجری ثروتمند به تجارت اشتغال داشت. زنان مسلمان در مشاغل گوناگونی همچون تجارت، صنایع دستی، پرستاری، خدمات خانگی و تولید مواد خوشبوکننده فعالیت می‌کردند. از نگاه محققان، در اسلام، زن موجود تبعی و تابع مرد نیست و در فعالیت‌های سیاسی-اجتماعی مانند پذیرش اسلام، هجرت، بیعت و شرکت در انتخابات استقلال کامل دارد. به اعتقاد مفسران، آیات متعددی از قرآن بر استقلال زنان در این گونه فعالیت‌ها دلالت دارد. بر این اساس، از دیدگاه پژوهشگران، حکم اولی اشتغال زن در اسلام جواز آن است، هرچند توصیه خاصی نسبت به اشتغال زنان در متون دینی مشاهده نمی‌شود.

پانویس

  1. ↑ ابن‌منظور، لسان العرب، 1414ق، ج12، ص499.
  2. ↑ زبیدی، اج العروس من جواهر القاموس، 1414ق، ج17، ص594.
  3. ↑ باغی، لاء الرحمن فی تفسیر القرآن، 1420ق، ج2، ص102.
  4. ↑ راغب، مفردات الفاظ القرآن، 1412ق، 393.
  5. ↑ جوادی آملی، تسنیم، 1388ش، ج18، ص549.
  6. ↑ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، 1379ش، ج4، ص117.
  7. ↑ فوالدی وند، «تحلیلی از الگوی قرآنی ساختار قدرت در خانواده؛ با تأکید بر آیه 34 سوره نساء»، 1404ش، ص44-90.

منابع

ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، 1414ق.

باغی، محمدجواد، آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن، قم، بنیاد بعثت، 1420ق.

جوادی آملی، عبدالله، تسنیم. قم، اسراء، 1388ش.

جوادی آملی، عبدالله، زن در آینه جمال و جلال، قم، اسراء، 1389ش.

راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، بیروت، دارالقلم، 1387ش.

راوندی، قطب‌الدین، فقه القرآن،تحقیق احمد الحسینی، به اهتمام محمود المرعشی، قم، مکتبه المرعشی النجفی، الکبری، 1356ش.

رضایی اصفهانی، محمدعلی و جمعی از همکاران، تفسیر قرآن مهر، قم، عصر ظهور، 1389ش.

زبیدی، سیدمرتضی حسینی، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دارالفکر، 1414ق.

فوالدی وندا، محمد، «تحلیلی از الگوی قرآنی ساختار قدرت در خانواده؛ با تأکید بر آیه 34 سوره نساء»، فصلنامه قرآن و علوم اجتماعی، دوره 5، شماره 1، 1404ش.