مديريت جهادی در جمهوری اسلامی ايران
مديريت جهادی در جمهوری اسلامی ايران؛ الگویی بومی مبتنی بر تجربیات انقلاب اسلامی.
مدیریت جهادی به عنوان یکی از الگوهای مدیریتی برآمده از ارزشهای اسلامی و انقلابی، راهبردی برای غلبه بر مشکلات داخلی و تهدیدهای خارجی نظام جمهوری اسلامی ایران محسوب میشود. این مفهوم با الهام از دو تجربه موفق نهاد جهاد سازندگی و هشت سال دفاع مقدس شکل گرفته و بر مؤلفههایی چون ایثار، خودباوری، اخلاص و تلاش بیوقفه در راه خدا استوار است. پژوهشگران این الگو را در سه بعد زمینهای، ساختاری و رفتاری تحلیل کرده و آن را رویکردی اقتضایی از مدیریت اسلامی متناسب با شرایط خاص همچون تحریم و تهدید میدانند.
مفهومشناسی
مدیریت از دیدگاه صاحبنظران به معنای بهکارگیری مؤثر و کارآمد منابع مادی و انسانی بر اساس یک نظام ارزشی پذیرفته شده برای دستیابی به اهداف تعیینشده میباشد.[۱] جهاد در فرهنگ اسلامی به معنای کوشش الهی، تلاش اعتقادی و خودآگاهانه، همهجانبه و همیشگی است که در سطح خرد به مبارزه با نفس و در سطح کلان به مبارزه با ظلم و بیعدالتی اجتماعی معنا مییابد.[۲] مدیریت جهادی نیز عبارت است از علم و هنر مدیریت و بسیج همهجانبه منابع مادی، انسانی و معنوی با تلاش جدی و سختکوشی مبتنی بر علم و ظرفیتهای درونی در همه عرصهها، همراه با حرکت پرشتاب و تلاش بیوقفه در راه خدا برای پیشرفت اهداف سازمان.[۳]
نسبت مدیریت جهادی با مدیریت اسلامی
| نوع رابطه (حالات چهارگانه) | تبیین مفهوم | وضعیت پذیرش | دلیل رد یا انتخاب |
| ۱. عموم و خصوص مطلق | مدیریت جهادی زیرمجموعه و بخشی از مدیریت اسلامی است. | منتخب و صحیح | مدیریت اسلامی بر نظام ارزشی اسلام مبتنی است و جهاد یکی از ارزشهای کلیدی این نظام است.[۴] |
| ۲. عموم و خصوص منوجه | این دو دارای اشتراکات و تفاوتهای مستقل از هم هستند. | مردود | هر جا مدیریت جهادی (با نیت الهی) محقق شود، قطعاً مدیریت اسلامی نیز حضور دارد. |
| ۳. تباین | این دو هیچ نقطه مشترکی ندارند و کاملاً از هم جدا هستند. | مردود | واژه جهاد دارای بار ارزشی و دینی است، لذا جدایی مطلق آنها با ماهیت دینی جهاد در تضاد است. |
| ۴. تطابق (تساوی) | این دو مفهوم کاملاً مترادف و بر هم منطبق هستند. | مردود | اگر یکی بودند، نیازی به طراحی الگوی جدید و تأکید بر واژه «جهادی» در شرایط خاص نبود.[۵] |
الگوهای عملی مدیریت جهادی در ایران
پژوهشگران دو تجربه مهم را بهعنوان مصادیق برجسته مدیریت جهادی در ایران معرفی کردهاند. نخست، تجربه دفاع مقدس که دستاوردهایی مانند تقویت خودباوری، امید و خوشبینی به نظام، استقامت در عرصه جامعه، شکوفایی استعدادها، رشد باورهای دینی، تولد تفکر بسیجی، رشد فضایل اخلاقی و معنوی، تحکیم وحدت ملی و ایجاد همگرایی میان اقوام را به دنبال داشت.[۶] دومین تجربه، نهاد جهاد سازندگی است که به فرمان امام خمینی شکل گرفت و دستاوردهایی چون توجه ویژه به محرومان، تلاش برای تحقق رشد کشاورزی به عنوان محور استقلال کشور، تربیت نیروهای متعهد برای نظام اداری و دگرگون ساختن چهره روستاها را در پی داشت.[۷]
الگوهای مطلوب مدیریت جهادی
| ردیف | مبنای الگو | مؤلفهها / ابعاد | جزئیات |
|---|---|---|---|
| 1 | بر اساس سه حوزه تمایل، اندیشه و رفتار | حوزه تمایلات | ایمان و اعتقاد قلبی، پایبندی به ارزشهای الهی، روحیه ایثار و مجاهدت، انگیزه خدمترسانی، گرایش به کار جهادی و انقلابی |
| حوزه اندیشهها (بینشی) | باور به کارآمدی اسلام در اداره جامعه، تفکر انقلابی، اعتقاد به خودباوری و «ما میتوانیم»، نگاه مسئلهمحور، دشمنشناسی و فرصتشناسی | ||
| حوزه رفتارها | اقدام جهادی و میدانی، تلاش مضاعف، سادهزیستی، مسئولیتپذیری، عدالتمحوری، قانونگرایی، پرهیز از اشرافیگری، خدمت بیمنت[۸] | ||
| 2 | بر اساس ابعاد پنجگانه | بعد اعتقادی | باورهای دینی و انقلابی، ایمان به اهداف نظام اسلامی، اخلاص در عمل |
| بعد اخلاقی | تقوا، صداقت، امانتداری، روحیه خدمت، تواضع | ||
| بعد فرهنگی | ترویج فرهنگ جهاد و مقاومت، تقویت روحیه انقلابی در سازمان | ||
| بعد اجتماعی | مردممداری، عدالتطلبی، مسئولیت اجتماعی، تعامل سازنده با جامعه | ||
| بعد مدیریتی/عملکردی | کارآمدی، برنامهریزی جهادی، سرعت و دقت در عمل، نوآوری، نتیجهگرایی[۹] | ||
| 3 | بر اساس چالشها و الزامات | شناسایی چالشها | چالشهای رفتاری (ضعف انگیزه، کمکاری)، چالشهای ساختاری (بوروکراسی، تمرکزگرایی)، چالشهای زمینهای (شرایط اقتصادی، فشارهای بیرونی) |
| شناسایی الزامات | الزامات رفتاری (تقویت روحیه جهادی)، الزامات مدیریتی (اصلاح ساختارها، چابکسازی)، الزامات انسانی (توانمندسازی نیروی انسانی)، الزامات ساختاری (اصلاح فرآیندها) | ||
| دستاورد مورد انتظار | تحقق مدیریت جهادی کارآمد، پیشرفت سازمانی، غلبه بر موانع، تحقق اهداف انقلاب اسلامی«[۱۰] |
ابعاد مدیریت جهادی
بعد زمینهای
بعد زمینهای شامل مؤلفههای زمینهساز عوامل رفتاری و ساختاری است. این مؤلفهها در محیط سازمان قرار داشته و بر رفتار و ساختار تأثیر میگذارند. مؤلفههای این بعد عبارتاند از: معنویت، اعتقاد به فرهنگ جهادی، سادهزیستی مدیران، اعتقاد به استقلال و خودکفایی، پاکدستی مدیران، انگیزه الهی، انتقادی بودن مدیران و داشتن هوش عاطفی.[۱۱]
بعد ساختاری
بعد ساختاری شامل مؤلفههایی است که با نظم و ترتیب خاصی به هم پیوسته و در چارچوب سازمان و مدیریت قرار میگیرند. مؤلفههای این بعد عبارتاند از: حاکم بودن سلسله مراتب ولایی در سازمان، مدیریت مشارکتی، توسعه مسیر شغلی، وجود ساختار منعطف و کارآمد، مدیریت مبتنی بر هدف، حاکمیت نظم و انضباط، وجود هوش سازمانی و حاکم بودن تقوای سازمانی.[۱۲]
بعد رفتاری
بعد رفتاری شامل هنجارها و الگوهای رفتاری افراد است که محتوای اصلی مدیریت جهادی را تشکیل داده و جزو عوامل فعال سازمان محسوب میشود. مؤلفههای این بعد عبارتاند از: التزام به ارزشهای اخلاقی، تیممداری، اهتمام بر رفتار داوطلبانه، توسعه سرمایه روانشناختی و خلاقیت در امور.[۱۳]
مؤلفههای مدیریت جهادی
پژوهشگران با مراجعه به خاطرات، دستنوشتهها، زندگینامهها و کتابهای مرتبط با سرداران دفاع مقدس و همچنین توصیفهای ارائه شده درباره نهاد جهاد سازندگی، به استخراج مؤلفههای مدیریت جهادی پرداختهاند. از میان مفاهیم بهدستآمده، مؤلفههایی مانند اخلاص شامل دوری از شهرت، پرهیز از ریا و انجام کار برای خدا و التزام به ارزشهای اخلاقی مانند تواضع، توکل به خدا، شجاعت و ایثار، از اهمیت ویژهای برخوردارند. همچنین مفاهیمی چون خودباوری، امید به موفقیت، استقامت و اعتماد به نیروها در زمره مؤلفههای کلیدی مدیریت جهادی قرار میگیرند.[۱۴]
پانویس
- ↑ رضائیان، مبانی سازمان و مدیریت، 1379ش، ص8.
- ↑ محمدی، تبیین فرهنگ و مدیریت جهادی و شاخصهای آن، 1388ش، ص 24.
- ↑ نادری و دیگران، «تبیین مدیریت جهادی و طراحی الگوی آن در نظام جمهوری اسلامی ایران»، 1397ش، 24-25.
- ↑ حسینی خامنهاي، دیدار با مسئولان مدیریت شهری تهران،23 دی 1392ش.
- ↑ احمدزاده و همکاران، درآمدی بر مدیریت جهادی مبتنی بر آموزههای نهجالبلاغه و سیرة امامین انقلاب اسلامی و شهداء، 1396ش، ص35-38،
- ↑ منصوری لاریجانی، کارآمدي سياست دفاعي از ديدگاه امام خامنهای، 1379ش، ص 279 -313.
- ↑ کاوشی، جهاد سازندگی و جنگ، 1385ش، ص47.
- ↑ مشایخی و همکاران، مقایسة تطبیقی سبک مدیریت جهادی با سایر سبکهای مدیریتی آسیبشناسی سازمانی مدیریت جهادی، 1388ش، ص27.
- ↑ مرتضوی، مدیریت جهادي، تجلی الگوي اسلامی ایرانی پیشرفت، ۱۳۹۲ش، ص23.
- ↑ سلطانی، «مدیریت جهادی، چالشها و الزامات»، 1393ش، ص 36.
- ↑ نادری و دیگران، «تبیین مدیریت جهادی و طراحی الگوی آن در نظام جمهوری اسلامی ایران»، 1397ش، 29-30.
- ↑ نادری و دیگران، «تبیین مدیریت جهادی و طراحی الگوی آن در نظام جمهوری اسلامی ایران»، 1397ش، 29-30.
- ↑ نادری و دیگران، «تبیین مدیریت جهادی و طراحی الگوی آن در نظام جمهوری اسلامی ایران»، 1397ش، 29-30.
- ↑ نادری و دیگران، «تبیین مدیریت جهادی و طراحی الگوی آن در نظام جمهوری اسلامی ایران»، 1397ش، 30.
منابع
احمدزاده و همكاران، درآمدی بر مدیریت جهادی مبتنی بر آموزههای نهجالبلاغه و سیرة امامین انقلاب اسلامی و شهداء، مقدمه و کلیات، تهران، دانشگاه امام صادق†، بسیج دانشجویی، 1396ش.
رضائیان، علی، مبانی سازمان و مدیریت، تهران، سمت، 1379ش.
سلطانی، محمدرضا، «مدیریت جهادی، چالشها و الزامات»، مجلۀ مدیریت اسلامی، سال بيست و دوم، شمارۀ 2، 1393ش.
کاوشی، حسین، جهاد سازندگی و جنگ، تهران، دفاع، 1385ش.
محمدی، مظاهر، تبیین فرهنگ و مدیریت جهادی و شاخصهای آن، دومین همایش ملی فرهنگ و مدیریت جهادی، تهران، جهاد کشاورزی، 1388ش.
مرتضوی، سيدمرتضوی، مدیریت جهادي، تجلی الگوي اسلامی ایرانی پیشرفت، مجموعه مقالات مدیریت جهادی، داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﯽ، اﺻﻔﻬﺎن،۱۳۹۲ش.
مشایخی، کریم و همكاران، مقایسة تطبیقی سبک مدیریت جهادی با سایر سبکهای مدیریتی آسیبشناسی سازمانی مدیریت جهادی، تهران، دومین همایش ملی فرهنگ و مدیریت جهادی، 1388ش.
منصوری لاریجانی، اسماعیل، کارآمدي سياست دفاعي از ديدگاه امام خامنهای، تهران، سازمان تحقیقات خودکفایی بسیج، 1379ش.
نادری، محمدمهدی و دیگران، «تبیین مدیریت جهادی و طراحی الگوی آن در نظام جمهوری اسلامی ایران»، مجلۀ اسلام و پژوهشهای مدیریتی، سال هفتم، شمارۀ 2، پیاپی 16، 1397ش.