ظرفيت زبانشناختی قرآن برای توليد علوم انسانی
ظرفيت زبانشناختی قرآن برای توليد علوم انسانی؛
به باور پژوهشگران، علوم انسانی در صورتی میتواند نقش خود را در سعادت انسان ایفا کند که بر اساس آموزههای الهی شکل گیرد. از دیدگاه آنان، تولید علوم انسانی بر اساس معارف قرآن، روشی برای احیای این علوم است، اما این امر مستلزم اثبات ظرفیت زبانی قرآن برای نظریهپردازی میباشد. به اعتقاد ایشان، منکران این ظرفیت با طرح شبهاتی چون همگانی نبودن نظریه قرآنی و تأیید نشدن فرضیههای قرآنی توسط تجربه، امکان استناد به قرآن در علوم انسانی را نفی کردهاند. در مقابل، موافقان با استناد به اصل عقلایی واقعنمای سخن، صفات خداوند و اوصاف قرآن و نیز اهداف هدایتی قرآن، واقعنمایی آن را مورد تأکید قرار دادهاند. همچنین از نگاه آنان، دیدگاههای ناباور به واقعنمایی قرآن از جمله نظریههای مبتنی بر بازتاب تصورات ذهنی، بازتاب فرهنگ مخاطبان، بازتاب باورهای غلط زمانه و تجربه نبوتی انگاشتن قرآن، قابل تأمل و نقد میباشد.
شبهات منکران ظرفیت زبانی قرآن برای تولید علوم انسانی
همگانی نبودن نظریه قرآنی
برخی بر این باورند که نظریههای حاصل از قرآن تنها برای باورمندان به این کتاب معتبر است و برای دیگران غیرقابل فهم و پذیرش خواهد بود؛ در حالی که از دیدگاه آنان علم امری جهانی است. به اعتقاد ایشان، نظریههای تجربی را میتوان برای همه مطرح کرد و از آنان خواست خود تجربه کنند، اما نظریهپردازی قرآنی فاقد این ویژگی است.[۱]
در نقد این دیدگاه گفته شده است که نظریه تبیین واقع است و پذیرش آن امری خارج از ماهیت نظریه میباشد. از نظر منتقدان، اگر دیدگاه حاصل از تحقیق در قرآن بخشی از واقعیت را تبیین کند، نظریه خواهد بود، گرچه دیگران آن را نپذیرند. به باور ایشان، واقعنمایی گزارههای قرآن قابل دفاع است و اعتبار دیدگاه قرآنی کمتر از نظریه حاصل از تجربه نیست. افزون بر این، از دیدگاه آنان مسئله مذکور درباره نظریههای تجربی نیز مطرح است و آنها تنها برای کسانی معتبرند که تجربه را واقعنما و معتبر میدانند.[۲]
تأیید نشدن فرضیه قرآنی
گمان برخی بر این است که نظریه علمی باید با تجربه تأیید شود و این امر درباره نظریه قرآنی قابل اجرا نیست، زیرا به باور ایشان قابل تجربه نمیباشد. از اینرو دیدگاه حاصل از قرآن از نظر آنان اعتبار ندارد.[۳]
در پاسخ گفته شده است که از دیدگاه موافقان، راه رسیدن به واقع منحصر در تجربه نیست و افزون بر تجربه، وحی نیز راهی برای رسیدن به واقعیت است. به اعتقاد ایشان، ضرورتی ندارد آنچه از نظریهپردازی قرآنی بهدست میآید با تجربه محک زده شود. از نظر آنان، هر چند در صورت قابل تجربه بودن نظریه، بهتر است برای نیل به اطمینان بیشتر به تجربه گذاشته شود. به باور این گروه، فایده این امر آن است که هنگام تعارض دادههای وحیانی با یافتههای تجربی، اگر آیه ظاهر باشد، احتمال میدهیم فهم ما نادرست است و مراحل تولید علوم انسانی را بازبینی میکنیم، اما اگر آیه نص و صریح بود، حاصل تجربه را کنار گذاشته یا مورد بازنگری قرار میدهیم.[۴]
واقعنمایی قرآن
پژوهشگران برای اثبات واقعنمایی گزارههای قرآنی به ادله و شواهد متعددی استناد کردهاند. از دیدگاه آنان، مراد از واقعنمایی آن است که شناخت حاصل از گزارههای قرآن مطابق با واقع و صادق است و نیز امرها و نهیهای آن با کمال حقیقی انسان در ارتباط هستند. به باور ایشان، بیشتر اندیشمندان مسلمان و حتی برخی عالمان غیرمسلمان قرآن را واقعنما دانستهاند.
1. اصل واقعنمای سخن
از دیدگاه پژوهشگران، اصل اولیه نزد عقل این است که سخن افراد را در صورت نبود دلیل بر عدم واقعنمایی آن، واقعنما دانسته و به آن ترتیب اثر میدهند. به باور ایشان، قرآن کریم نیز این روش انسانها را میپذیرد.[۵] از نظر آنان، آیه ششم سوره حجرات إِن جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا دلالت بر این دارد که خبر غیرفاسق را میتوان بدون تحقیق پذیرفت. به اعتقاد ایشان، این نشاندهنده امضای الهی بر روش عقلایی است. از دیدگاه آنان، باورمندان به قرآن نیز با توجه به همین اصل، آن را جدی گرفته و به جهت ترس از جهنم و طمع بهشت، خود را به زحمت میاندازند.[۶]
صفات خداوند
از جمله اموری که به باور پژوهشگران میتوان برای اثبات واقعنمایی قرآن استفاده کرد، توجه به صفات خداوند است. از دیدگاه آنان، برخی از صفات الهی شاهد بر ارائه حقایق مطابق با واقع از سوی قرآن میباشند:
حکیم
خداوند در آیات متعدد قرآن با صفت حکیم ستوده شده است.[۷] از نظر لغتشناسان حکیم کسی است که کار خود را در نهایت اتقان انجام میدهد.[۸] از دیدگاه آنها، وجود مطلب خلاف واقع در قرآن به گمراهی مردم میانجامد که خلاف اهداف آفرینش و رسالت انبیا است. به اعتقاد آنان، قرآن پس از آنکه خود را به دور از هر باطل میشمرد، به نزول خود از سوی خدای حکیم تصریح میفرماید. از اینکه قرآن سخن خداوند حکیم است، وجود کذب در آن از دیدگاه ایشان نفی میشود.[۹]
صادق
از نظر پژوهشگران، خداوند صادق است، زیرا دروغ از جهل، نیاز یا ناتوانی سرچشمه میگیرد و خداوند از همه آگاهتر، بینیاز و توانمند است. در قرآن نیز خداوند به وصف صادق بودن ستایش شده و کسی راستگوتر از خدا یافت نمیشود.[۱۰] از این آیات به اعتقاد پژوهشگران استفاده میشود که دروغی از خدا سر نمیزند و در قرآن مطلبی خلاف واقع یافت نمیشود.[۱۱]
عزیز
عزیز شدت و قوت معنی شده و صفتی است که مانع از شکست میشود.[۱۲] به باور پژوهشگران، توصیف خداوند به عزیزبودن، دلالت بر شکستناپذیری او دارد. از نظر ایشان، وجود مطالب غیرواقع در قرآن، به معنای شکست خوردن در هدف هدایت است که با عزیز بودن منافات دارد.[۱۳]
حقگو
قرآن خداوند را حقگو معرفی میکند.[۱۴] واژه «حق» در لغت بهمعنای کلام یا ادعای مطابق با واقع است.[۱۵] از توصیف خداوند به حقگو به اعتقاد آنان استفاده میشود که هرچه خدا میگوید عین حق است. از نظر ایشان، در نتیجه قرآن به عنوان مصداق قول خداوند، حق میباشد و تمام بیانات آن مطابق با واقع است.[۱۶]
هادی
خداوند در آیات متعدد به هدایتکنندگی ستوده شده است.[۱۷] به باور ایشان، لازم این صفت آن است که تمام گزارههای قرآن مطابق با واقع باشد تا هدایتگری تحقق یابد.[۱۸]
2. اوصاف قرآن
به باور پژوهشگران، اوصاف متعددی در قرآن کریم به کار رفته که بر واقعنمایی آن دلالت دارد. از دیدگاه آنان، توصیف قرآن به «حکیم»[۱۹] بدین معنا است که این کتاب متضمن معارف قطعی و حقایق مطابق با عقل است. «حق»[۲۰] و «حق الیقین»[۲۱] خواندن قرآن نشان میدهد که محتوای آن با واقع مطابقت کامل دارد و هیچ شکی در آن راه ندارد. وصف قرآن به «هدایتگر به حق»[۲۲] نیز گویای این است که تمام مطالب آن مطابق با واقع بوده و با هدف هدایت هماهنگ است. «عزیز»[۲۳] بودن قرآن اقتضا میکند که هیچ خلاف واقعی در آن راه نیابد. وصف قرآن به «صدق»[۲۴] حاکی از مطابقت گفتار آن با واقع خارجی است. «منزه از باطل»[۲۵] بودن و «دور از کژی»[۲۶] خواندن قرآن نیز بر خالی بودن آن از هرگونه امر غیرواقع دلالت دارد. معرفی قرآن به عنوان «جداکننده حق از باطل»[۲۷] نیز مستلزم آن است که خود قرآن از هر امر غیرواقع پیراسته باشد.[۲۸]
3. اهداف قرآن کریم
از دیدگاه پژوهشگران، اهداف بینشی قرآن که شامل آگاهانیدن به یگانگی خدا، یادآوری امور فراموش شده، بیان دلیل روشن بر بینشهای صحیح، بازشناسی حق از باطل، رفع اختلاف و ایجاد زمینه اندیشیدن است، به باور ایشان تنها در صورتی محقق میشود که قرآن واقعنما باشد.
نقد دیدگاه ناباور به واقعنمایی قرآن
زبان به عنوان بازتاب تصورات ذهنی انسانها
برخی بر این باورند که قرآن به زبان بشری است و واژگان آن بازتاب تصورات ذهنی مخاطبان عصر نزول میباشد؛ از اینرو از دیدگاه آنان، سخن از «جن»، «چشم زخم» و «سحر» در قرآن به معنای پذیرش واقعیت آنها نیست، بلکه صرفاً بازتاب باورهای مردم آن زمان است.[30]
در نقد این دیدگاه گفته شده است که از نظر منتقدان، این نظر تنها بر اساس نظریهای درباره وضع الفاظ برای مفاهیم ذهنی میتواند صحیح باشد که خود به باور ایشان اشکالات جدی دارد. از جمله اینکه به اعتقاد آنان، اگر الفاظ بر مفاهیم ذهنی وضع شده باشند، سخن گفتن درباره مطابقت با خارج ممکن نخواهد بود و معارف بشری به مفاهیم ذهنی صرف تبدیل میشوند. از دیدگاه منتقدان، افزون بر این، دلیل مقبولی بر خلافبودن اموری مانند جن و چشم زخم از نظر ایشان اقامه نشده است و عدم تأیید علم تجربی به باور آنان دلیل بر نبود آنها نیست.[31]
[30] ابوزید، النص و السلطه و الحقیقه، 2000م، ص71-72.
[31] کریمی، «ظرفيت زباني قرآن ظرفيت زبان شناختي قرآن براي توليد علوم انساني»، 1400ش، ص46-48.
[32] سورۀ ابراهیم، آیۀ 4.
[33] جلیلی، «وحی در همزبانی با بشر و هملسانی با قوم»، 1373ش، ص40.
[34] کریمی، «ظرفيت زباني قرآن ظرفيت زبان شناختي قرآن براي توليد علوم انساني»، 1400ش، ص49.
[35] کریمی، «ظرفيت زباني قرآن ظرفيت زبان شناختي قرآن براي توليد علوم انساني»، 1400ش، ص49-50.
[36] باربور، علم و دین، 1362ش، 246 و 145.
زبان به عنوان آینه تجلی فرهنگ
بر اساس این دیدگاه، قرآن به زبان قوم نازل شده[32] و مراد از زبان، فرهنگ و معتقدات آنان است. بنابراین از نظر آنان، فرهنگ و اعتقادات مخاطبان که ممکن است بخشی از آن غیرواقعی باشد، در قرآن بازتاب یافته است.[33]
در نقد این نظر گفته شده است که از دیدگاه منتقدان، واژه «لسان» در لغت و قرآن به معنای وسیله گویش و لغت است، نه فرهنگ. به باور ایشان، مفسران نیز آن را به همین معنا گرفتهاند. از نظر منتقدان، اگر مقصود فرهنگ باشد، لازم میآید پیامبران با فرهنگ نادرست قوم خود مخالفتی نداشته باشند، در حالی که به اعتقاد ایشان هر پیامبری با فرهنگ نادرست مبارزه کرده است.[34]
بازتاب باورهای غلط زمانه در قرآن
طبق این نظریه، خداوند در بیان احکام و معارف، برخی عقاید و آداب نادرست مردم را در قرآن آورده است تا بتواند بهتر احکام متعالی را بیان کند.[35]
در نقد این دیدگاه گفته شده است که از نظر منتقدان، با توجه به صفات الهی، مصلحت خداوند نباید به گونهای باشد که موجب گمراهی مردم شود. به باور ایشان، قرآن نقش اساسی در معرفتبخشی و جداسازی حق از باطل دارد و وجود مطلب خلاف واقع در آن به گمراهی میانجامد. از دیدگاه آنان، تأمل در قرآن نشان میدهد که برخورد جدی با فرهنگ نادرست در آن وجود دارد و جاهلیت را نکوهش میکند.
تجربه نبوتی انگاشتن قرآن
برخی با تأثیرپذیری از الهیات مسیحی، وحی را تجربه دینی پیامبر دانسته و آن را خطاپذیر و متأثر از شرایط معرفی کردهاند.[36]
در نقد این دیدگاه گفته شده است که از نظر منتقدان، این رویکرد برای حل مشکلات خاص مسیحیت مطرح شده و در مورد اسلام از دیدگاه ایشان قابل پذیرش نیست. به باور آنان، ادله عقلی و نقلی بر الهی بودن تمام قرآن دلالت دارند. از نظر ایشان، قرآن و روایات، وحی را نه تجربه، بلکه دریافتی غیرعادی و نزول فرشته معرفی میکنند. به اعتقاد آنان، پیامبران صرفاً گیرنده وحی بوده و در آن تصرفی نداشتهاند. از دیدگاه منتقدان، باور به خطاپذیری قرآن قابل دفاع نیست و عدم هماهنگی با دانش تجربی به معنای خطا نمیباشد. به باور ایشان، تأویل بردن برخی آیات توسط مفسران به معنای نادرستی آنها نیست، بلکه از نظر آنان نشان میدهد معنای ظاهری مراد الهی نمیباشد.[۲۹]
پانویس
- ↑ ----ملکیان، راهی به راهی، 1387ش، ص61-62.
- ↑ کریمی، «ظرفيت زباني قرآن ظرفيت زبان شناختي قرآن براي توليد علوم انساني»، پاييز 1400ش، ص38.
- ↑ کریمی، «ظرفيت زباني قرآن ظرفيت زبان شناختي قرآن براي توليد علوم انساني»، 1400ش، ص38.
- ↑ رجبی، مبانی و روش تفسیر موضوعی، 1389-1390ش. رجبی، مبانی تفسیر قرآن کریم، 1390ش، ص54.
- ↑ کریمی، «ظرفيت زباني قرآن ظرفيت زبان شناختي قرآن براي توليد علوم انساني»، 1400ش، ص39.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیرالقرآن، 1417ق، ج18، ص32.
- ↑ سورۀ لقمان، آیۀ 2.
- ↑ مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، 1385ش، ج2، ص262-265.
- ↑ کریمی، «ظرفيت زباني قرآن ظرفيت زبان شناختي قرآن براي توليد علوم انساني»، 1400ش، ص40.
- ↑ سورۀ انعام، آیۀ 146؛ سورۀ نساء، آیۀ 78.
- ↑ امین و واعظی، «مصلحتاندیشی قرآن کریم در اخباز»، 1392ش، ص51-72.
- ↑ فراهیدی، ترتیب کتاب العین، 1414ق، ج1، ص178.
- ↑ کریمی، «ظرفيت زباني قرآن ظرفيت زبان شناختي قرآن براي توليد علوم انساني»، 1400ش، ص40.
- ↑ سورۀ احزاب، آیۀ 4.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیرالقرآن، 1417ق، ج3، ص8.
- ↑ کریمی، «ظرفيت زباني قرآن ظرفيت زبان شناختي قرآن براي توليد علوم انساني»، 1400ش، ص42.
- ↑ سورۀ حج، آیۀ 54؛ سورۀ بقره آیۀ 142.
- ↑ کریمی، «ظرفيت زباني قرآن ظرفيت زبان شناختي قرآن براي توليد علوم انساني»، 1400ش، ص42.
- ↑ سورۀ لقمان، آیۀ 2.
- ↑ سورۀ یونس، آیۀ 108.
- ↑ سورۀ حاقه، آیۀ 51.
- ↑ سورۀ احقاف، آیۀ 3.
- ↑ سورۀ کهف، آیۀ 1.
- ↑ سورۀ کهف، آیۀ 1.
- ↑ سورۀ زمر، آیۀ 32.
- ↑ سورۀ فصلت، آیۀ 41-42.
- ↑ کریمی، «ظرفيت زباني قرآن ظرفيت زبان شناختي قرآن براي توليد علوم انساني»، 1400ش، ص43-45.
- ↑ کریمی، «ظرفيت زباني قرآن ظرفيت زبان شناختي قرآن براي توليد علوم انساني»، 1400ش، ص43-45.
- ↑ کریمی، «ظرفيت زباني قرآن ظرفيت زبان شناختي قرآن براي توليد علوم انساني»، 1400ش، ص51-53.
منابع
ابوزید، نصر حامد، النص و السلطه و الحقیقه، بیروت، مرکز الثقافی العربی، 2000م.
امین، محمدرضا، و واعظی، احمد، «مصلحتاندیشی قرآن کریم در اخباز»، مجلۀ قرآنشناخت، شمارۀ 11، بهار و تابستان 1392ش.
باربور، ایان، علم و دین، ترجمۀ بهاءالدین خرمشاهی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، 1362ش.
جلیلی، هدایت، «وحی در همزبانی با بشر و هملسانی با قوم»، مجلۀ کیان، شمارۀ 23، 1373ش.
رجبی، محمود، نوار صوتی مبانی و روش تفسیر موضوعی، تدرس شده در مقطع دکتری رشته تفسیر و علوم قرآن موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ترم دوم سال تحصیلی 1389-1390ش.
رجبی، محمود، جزوه درسی مبانی تفسیر قرآن کریم، تدرس شده در تدرس شده در مقطع دکتری رشته تفسیر و علوم قرآن موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1390ش.
طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیرالقرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1417ق.
فراهیدی، خلیل ابن احمد، ترتیب کتاب العین، تهران، اسوه، 1414ق.
کریمی، مصطفی، «ظرفيت زباني قرآن ظرفيت زبان شناختي قرآن براي توليد علوم انساني»، مجله انديشه نوين ديني، دوره 17، شماره 65، پاييز 1400ش.
مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، مرکز نشر الکتاب، 1385ش.
ملکیان، مصطفی، راهی به راهی، تهران، نگاه معاصر، 1387ش.