مبانی انسانشناختی رفتار اجتماعی در اسلام
مبانی انسانشناختی رفتار اجتماعی در اسلام؛ مجموعهای از پیشفرضهای بنیادین و برگرفته از منابع اسلامی دربارۀ ماهیت، ابعاد و ویژگیهای وجودی انسان.
مبانی انسانشناختی در اسلام، با ارائه تصویری کلان از ماهیت وجودی انسان، سنگبنای تحلیل، پیشبینی و هدایت رفتارهای سازمانی را تشکیل میدهد. این رویکرد با تأکید بر اصالت روح و فطرت الهی، انگیزهها و نیازهای کارکنان را از سطح مادی فراتر برده و بر محورهایی چون اختیار، مسئولیتپذیری در پنج ساحت و کرامت ذاتی استوار میسازد. در این نگرش، ایمان و هدفمندی بهعنوان محرکهای درونی، جایگزین نظارتهای بیرونیِ هزینهبر شده و با پذیرش نیاز به تعاون اجتماعی، بستری برای رشد اخلاقی و خلاقیت در قالب کارهای تیمی فراهم میآید که در نهایت به بهرهوری معنوی و مادی سازمان منجر میشود.
مفهومشناسی
انسانشناسی به دانشی اطلاق میشود که به بررسی ابعاد گوناگون وجود انسان میپردازد. این دانش یک نگاه کلاننگر است که به مسائل کلی و بنیادین ناظر به انسان میپردازد و انبوه دادههای تجربی مربوط به انسانها در اوضاع خاص زمانی و مکانی از قلمرو آن خارج است.[۱] تبیین مبانی انسانشناختی نقش مهمی در مباحث رفتار سازمانی ازجمله تشریح رفتار انسان، تحلیل چرایی و عوامل مؤثر بر شکلگیری رفتار، پیشبینی رفتار آینده و روشهای هدایت، کنترل و تغییر رفتار دارد.[۲]
ابعاد ارتباط انسانشناسی با رفتار سازمانی
پژوهشگران ابعاد ارتباط انسانشناسی با رفتار سازمانی را در محورهای ذیل بررسی کردهاند:
1. بر اساس مبانی دین اسلام، انسانشناسی مقدمه خداشناسی است و انسان خداشناس رفتار خود را بر اساس رضایت خالق هستی تنظیم میکند و به مسئولیتهای شرعی و قانونی خود عمل میکند.[۳]
2. انسانشناسی پشتوانه و مبنای نظامهای اجتماعی و اخلاقی است؛ زیرا دلیل وجودی این نظامها، برآوردن نیازهای اساسی انسان است و درصورتیکه نیازهای اصیل انسانی از نیازهای کاذب بازشناسی نشود، این نظامها پشتوانۀ منطقی نخواهند داشت.
3. با شناخت درست انسان، نیازها و روابط او مشخص میشود و بر این اساس میتوان حکامی را وضع کرد که با عمل به آنها، انسان به سعادت دست یابد.
4. کشف قوانین حاکم بر پدیدهها، رفتارها و روابط انسان منوط به شناخت صحیح از انسان است؛ برای مثال با پذیرش سرشت مشترک انسانها، زمینۀ کشف قوانین فراگیر دربارۀ همه انسانها فراهم میآید.[۴]
5. علوم انسانی بهطور مستقیم انسان و کنشهای او را مطالعه میکنند؛ بنابراین تعریف انسان و مبانی انسانشناختی هر مکتبی در تعیین پیشفرضها، اصول موضوعه و توصیههای علمی تأثیرگذار است.[۵]
6. اثبات وجود روح مجرد که شاکله اصلی شخصیت انسان را تشکیل میدهد، اهداف، انگیزهها و نیازهای انسان را در گسترهای فراتر از غایات مادی قرار میدهد.
7. روح دارای مراتب طولی مانند نفس نباتی، حیوانی و ناطقۀ انسانی است و توجه به این ویژگی، مطالعۀ کنشهای انسانی و تحلیل علل آن را دقیقتر میکند.
8. رفتار سازمانی یکی از رشتههای علوم انسانی است که محور آن انسان و شناخت رفتارهای او است؛ از این رو محققان لازم میدانند نخست از خود انسان بحث شود.
9. ارزشهای اخلاقی و انسانی حاکم بر مدیران و کارکنان، از مباحث مهم رفتار سازمانی است و شناخت این ارزشها نیازمند شناخت انسان و سعادت و کمال او است.
10. نهادینهسازی ارزشهای اخلاقی و ایجاد تعهد درونی در کارکنان و مدیران نیازمند شناخت ابعاد وجودی انسان و چگونگی شکلگیری انگیزهها است. با تثبیت ارزشهای اخلاقی و درونی شدن آن در کارکنان، نیاز به واحدهای کنترلی کاهش یافته و هزینههای نیروی انسانی نیز کاهش مییابد.[۶]
مبانی انسانشناختی رفتار سازمانی در اسلام
| ردیف | عنوان مبنا | تبیین و محتوای بنیادین | پیامد و دلالت در رفتار سازمانی |
| ۱ | فطرت | سرشت مشترک الهی شامل شناختهای فطری مانند خداشناسی و گرایشهای فطر مانندکمالجویی و خداپرستی. | انطباق برنامههای تربیتی با سرشت انسانی؛ لزوم تأمین نیازهای زیستی برای ظهور گرایشهای عالی اخلاقی.[۷] |
| ۲ | نیازمندی محض | وابستگی مطلق وجودی انسان به خداوند و مالکیت حقیقی الهی بر تمام اشیاء. | لزوم تسلیم در برابر اوامر الهی؛ نگاه امانتدارانه به منابع و ابزارهای سازمانی به عنوان ملک خداوند. |
| ۳ | اختیار و اراده | عدم علیت تامه عوامل وراثت و محیط؛ تعیینکنندگی اراده انسان در انجام کنشها. | توجیهپذیری نظام پاداش و تنبیه؛ لزوم مسئولیتپذیری و پاسخگویی مدیران و کارکنان نسبت به عملکرد خود.[۸] |
| ۴ | هدفمندی | حرکت آگاهانه به سوی مطلوب نهایی یعنی سعادت، فلاح و لذت پایدار (قرب الهی). | اولویتبخشی به اهداف بلندمدت و اخروی؛ فراتر رفتن از لذتهای آنی و گذرا در تصمیمگیریهای سازمانی. |
| ۵ | مسئولیت | تعهد همهجانبه انسان در قبال افعال خود به دلیل برخورداری از موهبت اراده. | احساس مسئولیت در ۵ ساحت: در برابر خدا، اولیای دین، خود (سلامت و هدایت)، دیگران (حقالناس) و طبیعت.[۹] |
| ۶ | اصالت روح | بازگشت حقیقت انسان به بعد روحی؛ شامل سه غریزه: حب بقا، کمالجویی و لذتجویی. | ایجاد بستر رشد و خدمت برای رسیدن به کمال؛ جهتدهی میل به بقا از مادیات به سوی جاودانگی روحی.[۱۰] |
| ۷ | ایمان | پیوند علم و یقین با گرایش قلبی که منجر به انگیزه نیرومند برای انجام عمل صالح میشود. | خودکنترلی و وجدان کاری تحت نظارت الهی؛ تقویت انگیزه درونی برای ترک زشتیها و انجام کارهای نیک.[۱۱] |
| ۸ | اجتماعی بودن | نیاز متقابل انسانها به تعاون و دادوستد برای تأمین نیازهای مادی و معنوی. | اهمیت کار تیمی و گروههای سازمانی؛ افزایش خلاقیت و قدرت حل مسئله در سایه تعاملات اجتماعی.[۱۲] |
| ۹ | کرامت | شرافت ذاتی و برتری وجودی انسان بر سایر مخلوقات که ریشه در ظرفیت روحی او دارد. | لزوم حفظ عزت نفس کارکنان؛ رعایت احترام متقابل و پاسداشت جایگاه انسانی در تعاملات مدیریتی.[۱۳] |
پانویس
- ↑ مصباح يزدی، انسانشناسی در قرآن، 1401ش، ص22ـ25
- ↑ منطقی، رويكرد اسلامی به مبانی انسانشناختی رفتار اجتماعی با تاكيد بر رفتار سازماني (مشترك)، 1403ش، ص55.
- ↑ مصباح يزدی، انسانشناسی در قرآن، 1401ش، ص22ـ25.
- ↑ مصباح يزدی، انسانشناسی در قرآن، 1401ش، ص25-26.
- ↑ ديرباز و گنجخانی، ررسی مبانی انسانشناختی علوم انسانی از ديدگاه علامه مصباح يزدی، 1401ش، ص40-47.
- ↑ مصباح يزدی، پيشنيازهای مديريت اسلامی،1391ش، ص18-19.
- ↑ مصباح يزدی، پيشنيازهای مديريت اسلامی،1391ش، ص18-19.
- ↑ ديرباز و گنجخانی، ررسی مبانی انسانشناختی علوم انسانی از ديدگاه علامه مصباح يزدی، 1401ش، ص74.
- ↑ مصباح يزدی، فلسفۀ اخلاق، 1394ش، ص155-178.
- ↑ مصباح يزدی، فلسفۀ اخلاق، 1394ش، ص182ـ183.
- ↑ مصباح يزدی، انسانسازی در قرآن، 1388ش، ص87ـ99.
- ↑ طباطبائی، قرآن در اسلام، 1387ش، ص78-79؛ منطقی، «طراحی مدل مطالعۀ انسانشناختی اسلامی در مطالعات اجتماعی (با تأکيد بر دانش رفتار سازمانی)»، 1399ش، ص211.
- ↑ مصباح يزدی، پيشنيازهای مديريت اسلامی،1391ش، ص57.
منابع
- ديرباز، عسکر و گنجخانی، آسيه، «بررسی مبانی انسانشناختی علوم انسانی از ديدگاه علامه مصباح يزدی»، مجلۀ مطالعات ميانرشتهای تمدنی انقلاب اسلامی، شمارۀ 1، 1401ش.
- طباطبائي، سيدمحمدحسين، قرآن در اسلام، به کوشش سيدهادی خسروشاهی، قم، بوستان کتاب، 1387ش.
- مصباح يزدی، محمدتقی، انسانسازی در قرآن، قم، مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خميني، 1388ش.
- مصباح يزدی، محمدتقی، انسانشناسی در قرآن، تنظيم و تدوين محمود فتحعلی، قم، مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمينی، 1401ش.
- مصباح يزدی، محمدتقی، پيشنيازهای مديريت اسلامی، تحقيق و نگارش: غلامرضا متقيفر، قم، مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمينی، 1391ش.
- مصباح يزدی، محمدتقی، فلسفة اخلاق، تحقيق و نگارش احمدحسين شريفی، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمينی، 1394ش.
- منطقی، محسن، رويكرد اسلامی به مبانی انسانشناختی رفتار اجتماعی با تاكيد بر رفتار سازماني (مشترك)، فصلنامه معرفت فرهنگی، شمارۀ 4، 1403ش.
- منطقی، محسن، طراحی مدل مطالعۀ انسانشناختی اسلامی در مطالعات اجتماعی (با تأکيد بر دانش رفتار سازمانی)، مجلۀ اسلام و مطالعات اجتماعي، شمارۀ 8، 1399ش.