پرش به محتوا

بازسازی نظریه هویت لاکلاو و موفه بر اساس نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی

از دانشنامه علوم انسانی

بازسازی نظریه هویت لاکلاو و موفه بر اساس نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی؛ بازتعریف نظریۀ گفتمانی هویت لاکلاو و موفه با بهره‌گیری از مبانی دینی فطرت‌گرای شاه‌آبادی به‌منظور تبیین هویت‌ دینی و اجتماعی انسان.

بازسازی نظریۀ گفتمانی هویت لاکلاو و موفه بر اساس نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی، کوششی برای پیوند میان پویایی‌های اجتماعی و ریشه‌های وجودی انسان است. در این رویکرد، میل فطری به کمال مطلق جایگزین ناخودآگاه لکان شده و به‌عنوان موتور محرک انسان در پذیرش فراخوان‌های اجتماعی عمل می‌کند. هویت از این منظر، فرآیندی است که در آن انسان تحت تأثیر «فطرت ثانویه» و احتجاب، گاه کمالات محدود دنیوی را به اشتباه به‌عنوان معشوق حقیقی برمی‌گزیند؛ در حالی که هویت اصیل تنها از طریق انطباق فراخوان‌های گفتمان مذهبی با کشش‌های درونی به سوی خداوند شکل می‌گیرد. این بازتعریف، هویت را امری سیال اما دارای ریشه‌ای ثابت در خلقت الهی تبیین می‌کند که در تعامل میان غرایز طبیعی و کشش‌های فطری در بستر تاریخ تعین می‌یابد.

مفهوم‌شناسی

از منظر پژوهشگران، هویت در لغت به‌معنای هستی[۱] و نیز ویژگی‌هایی است که موجب شناسایی شخص می‌شود. در زبان انگلیسی، واژه «Identity» به‌معنای واقعیت وجودی یک شخص یا چیز و ویژگی‌هایی که آن را متعین می‌سازد، به کار رفته است. در تعاریف اصطلاحی، هویت هر چیزی شامل ویژگی‌های به وجود آورنده‌ای می‌شود که آن را به‌عنوان یک شی یا یک نوع از شی در مقایسه با دیگر چیزها مشخص و از دیگر امور متمایز می‌سازد.[۲] در تعاریف جدید هویت، اهتمام به نوع شناخت و تلقی از خود مهم تلقی می‌شود. در این نگاه، انسان در چارچوب فرهنگی که در آن زندگی می‌کند و تاریخی که با حال پیوستگی دارد، به خودآگاهی و شناختی از خود می‌رسد.[۳]

تاریخچه مطالعات هویت

به باور پژوهشگران، مبحث هویت از دیرباز مورد توجه بوده است. افلاطون با تمایز میان روح و تن، روح را جزء گوهرین و حقیقی انسان می‌دانست. ارسطو نیز به گونه‌ای دیگر به نفس انسانی پرداخت. دکارت در سده هفدهم به «من اندیشنده» رسید و میان ساختار مکانیکی تن و فعالیت‌های انسانی تمایز گذاشت. هیوم در سده نوزده در برابر دیدگاه‌های پیشین ایستاد و مدعا شد که در ورای افکار و احساسات، خودی مستقل وجود ندارد. دورکیم با رویکرد اجتماعی، فرد را محصول جامعه دانست. مید در چارچوب کنش متقابل نمادین، «خود» را شامل مجموع نگرش‌های دیگران و واکنش ارگانیسم به این نگرش‌ها معرفی کرد. پس از چرخش فرهنگی و زبانی، نظریه‌های جدید، هویت را اساساً امری فرهنگی یا زبانی می‌دانند و برای انسان جوهره ثابتی قائل نیستند.[۴]

پژوهشگران چهار نگاه به انسان را در طول تاریخ شناسایی کرده‌اند: نگاه دینی با تأکید بر روح و نفس، نگاه جسمی متأثر از زیست‌شناسی، نگاه اجتماعی با منشأ اجتماعی برای ذهن و خود و نگاه فرهنگی-تاریخی که انسان را موجودی سیال و محصول فرهنگ و تاریخ می‌داند. به اعتقاد آنان، این نگاه‌ها را نباید متقابل انگاشت، بلکه هر یک بعدی از ابعاد وجود انسان را توضیح می‌دهد و جمع میان آنها ضروری است.[۵]

نظریه گفتمانی هویت لاکلاو و موفه

لاکلاو و موفه شکل‌گیری هویت را در چارچوب گفتمان‌ها[۶] و از طریق «فراخوان» تبیین می‌کنند. آنان با تأثیرپذیری از لاکان، ناخودآگاهی برای فرد قائل می‌شوند که میل به کمال را در او ایجاد کرده است. این ناخودآگاه از طریق فراخوان‌های اجتماعی پاسخ می‌یابد. فراخوان اصطلاحی است که آلتوسر برای بیان نحوه عملکرد ایدئولوژی به کار برد. به باور آلتوسر، دستگاه‌های ایدئولوژیک با فراخواندن افراد به منزلۀ سوژه، آنان را در موقعیت‌های خاصی قرار می‌دهند و از آنان انتظارات خاصی دارند.[۷]

در منطق تحلیل گفتمان، فراخوان‌ها در چارچوب گفتمان‌ها صورت می‌گیرد و گفتمان با استفاده از دال‌ها، نوع فراخوان را تعیین می‌کند. در این فرایند، زنجیره‌ای از دال‌های هم‌ارز شکل می‌گیرد که با یکدیگر مفصل‌بندی می‌شوند و معنای خاصی پیدا می‌کنند. در مقابل، زنجیره تفاوت نیز شکل می‌گیرد که شامل دال‌های طردشده است. این دو زنجیره، سازنده هویت فرد یا گروه هستند. به باور لاکلاو و موفه، شکل‌گیری هویت تنها در «تخاصم» با «دیگری» امکان‌پذیر است. سوژه میان خود و بیرون تناقض احساس می‌کند و این غیر بیرونی در عین تناقض، مرجع هویت او است. از آنجا که این تناقض در عرصه‌ای نامشخص و سیال است، هویت هرگز ثابت نمی‌شود و همواره احتمال تغییر آن می‌رود.[۸]

نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی

شاه‌آبادی با بهره‌گیری از آیۀ ۳۰ سوره روم، نظریه فطرت را مطرح کرده که در ذیل آمده است:

  • خداوند کمال مطلق بوده و همه کمالات را به نحو نامحدود دارا است. از آنجا که خداوند به ذات خود علم دارد و علم به ذات، مستلزم آگاهی از کمالات نامحدود خویش است، این آگاهی موجب عشق خدا به ذات خود می‌شود. در مقابل، آگاهی از نقص ، منشأ تنفر است. خداوند به‌دلیل برخورداری از بالاترین کمال و آگاهی کامل از آن، واجد عالی‌ترین درجۀ عشق به خویشتن است.[۹]
  • انسان به‌دلیل شباهت وجودی با خداوند که در حدیث «خلق آدم علی صورته» بدان اشاره شده، دارای برخی صفات الهی است. انسان نیز مانند خداوند می‌تواند به خود علم پیدا کند و با درک کمالات حداقلی خویش، به خود عشق ورزد.[۱۰] این حب‌النفس، نخستین معشوق انسان را خود او قرار می‌دهد و ویژگی‌هایی چون خودبینی، خودپسندی و آزادی‌طلبی را در او پدید می‌آورد. فطرت انسانی در اصل، فطرت عشق به کمال مطلق است.[۱۱]
  • میل به کمالات الهی در نهاد انسان نهادینه شده است، اگرچه این کمالات به نحو نامحدود در خداوند وجود دارد. این میل فطری در انسان، مصادیق گوناگونی می‌یابد از جمله میل به علم، قدرت، حیات، سرور، عزت، آزادی و زیبایی. همه این امیال، نشانه‌هایی از جستجوی انسان برای دستیابی به کمال مطلق هستند که نمونۀ کامل آنها تنها در خداوند یافت می‌شود.[۱۲]
  • انسان به‌دلیل میل فطری به کمالات نامحدود، هیچ‌گاه از دستیابی به مراتب این کمالات سیر نمی‌شود و همواره در پی بیشتر و برتر از آن است. این جستجوی پایان‌ناپذیر تا رسیدن به خدای مطلق که واجد همه کمالات است، ادامه می‌یابد.[۱۳] از آنجا که کمال مطلق در عالم ماده قابل دستیابی نیست، انسان همواره در حال تلاش و جستجوگری است و کسانی که به داشته‌های خود قناعت می‌کنند، برخلاف فطرت خود عمل نموده‌اند.[۱۴]
  • بسیاری از انسان‌ها با وجود میل فطری به خدا، به‌دلیل غلبه حب‌النفس در حد نفس خود متوقف می‌شوند و کمال مطلق را فراموش می‌کنند. اینان در تشخیص مصداق دچار اشتباه می‌گردند و ناقص را به جای کامل می‌پندارند. در نتیجه از معشوق حقیقی فاصله گرفته و به امیال دنیوی روی می‌آورند. این حالت که آیت‌الله شاه‌آبادی آن را «فطرت ثانویه» می‌نامد، موجب احتجاب فطرت عشق می‌شود.[۱۵]
  • انسان اگر نفس خود را با کمالات بی‌نهایت خدا مقایسه کند، به نقصان خود پی می‌برد و از خودبینی دست برمی‌دارد. در این حالت، میل به کمال مطلق در او زنده شده و به سوی خدا رهسپار می‌گردد. نفس در اینجا همچون «دیگری» در نظریه هویت، دو نقش متضاد دارد: گاه با اشتغال به خود، انسان را از کمال مطلق دور می‌کند و گاه با آگاهی‌بخشی نسبت به نقصان، او را به سوی خدا سوق می‌دهد.[۱۶]

بازسازی نظریه هویت بر پایه نظام فطرتی

مؤلفه اصلی شرح و تبیین نظری کارکرد در شکل‌گیری هویت
مبدأ هویت (فطرت کمال‌جو) ریشه در خلقت انسان بر صورت الهی؛ میل ذاتی به کمال مطلق و کمال نامحدود. جایگزین «ناخودآگاه لکان»؛ نیروی محرک انسان برای حرکت به سوی خداوند و تجلیات او.
عرصه اجتماعی جهان به مثابه تجلی صفات الهی؛ ظرف تحقق تعاملات انسانی. کشش انسان به جامعه به دلیل جستجوی نشانه‌های کمال الهی در عرصه‌های جمعی.
انحراف هویت (فطرت ثانویه) ایجاد «احتجاب» در فطرت عشق؛ نگاه استقلالی به مخلوقات به جای نگاه آینه‌ای. شکل‌گیری هویت‌های منحرف: ۱. ادعای خدایی (خودمحوری) ۲. خضوع در برابر کمالات محدود دنیوی.
هویت عام دینی هویت مشترک میان همه انسان‌ها (حتی ملحدان) بر اساس میل فطری به قدرت، زیبایی و مالکیت. واکنش به فراخوان‌های گفتمانی؛ گزینش فراخوان‌ها بر اساس ارزیابی عقلانی و سوابق تجربی.
آسیب‌شناسی هویت (شرک خفی) جابجایی مصداق؛ تواضع در برابر ثروت، قدرت یا علمِ مخلوق به جای مالک، قدیر و علیم مطلق. ایجاد شقاوت فردی و هویت غیراصلی؛ تعلق خاطر به کمالات موقت که منجر به «زودزدگی» و استمرار جستجو می‌شود.
ترکیب فطرت و طبیعت تعامل میان روح (گرایش‌های عالی) و بدن (غرایز مادی) در بستر تاریخ و اجتماع. ساخت هویت‌های ترکیبی؛ مانند ترکیب نیاز طبیعی (گرسنگی) با میل فطری (زیبایی‌دوستی و احترام).
هویت اصیل (مذهبی) انطباق کامل فراخوان‌های بیرونی مذهبی با فراخوان‌های درونی فطری؛ عبودیت آگاهانه. تحقق هویت اصلی؛ تبدیل نگاه استقلالی به نگاه تبعی (ابزاری) نسبت به دنیا برای رسیدن به کمال مطلق.[۱۷]

پانویس

  1. ↑ معین، فرهنگ فارسی معین، 1362ش، 5228.
  2. ↑ پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص54-58.
  3. ↑ نوذری، «نگاه تحلیلی به روند تحول مفهوم هویت و در قالب‌های سه‌گانۀ هویت سنی، مدرنه و پست‌مدرن»، 1385، ص134.
  4. ↑ پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص54-58.
  5. ↑ پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص54-58.
  6. ↑ هومر، ژاک لاکان، 1390ش، 99-106.
  7. ↑ فرتر، لویی آلتوسر، 1386ش، ص122-125.
  8. ↑ سلطانی، «تحلیل گفتمان به مثابه نظریه وروش»، 1383ش، ص171-172.
  9. ↑ شاه‌آبادی، رشحات البحار، 1387ش.ص311-346.
  10. ↑ شاه‌آبادی، رشحات البحار، 1387ش.ص315.
  11. ↑ شاه‌آبادی، فطرت عشق، 1387ش، ص29-30.
  12. ↑ شاه‌آبادی، رشحات البحار، 1387ش.ص342-346.
  13. ↑ شاه‌آبادی، رشحات البحار، 1387ش.ص342-346.
  14. ↑ شاه‌آبادی، فطرت عشق، 1387ش، ص109-111.
  15. ↑ شاه‌آبادی، فطرت عشق، 1387ش، ص118 و 343.
  16. ↑ شاه‌آبادی، فطرت عشق، 1387ش، ص95.
  17. ↑ پرهزکار، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، 1396ش، ص64-72.

منابع

  • پرهزکار، غلام‌رضا، «بازسازی نظريه هويتی لاكلاو و موفه بر اساس نظريه فطرت ايه الله شاه آبادی»، فصلنامه اسلام و علوم اجتماعي، شمارۀ 18، 1396ش.
  • سلطانی، سیدعلی اصغر، تحلیل گفتمان به مثابه نظریه وروش، نشریه علوم سیاسی، شماره 28، 1383ش.
  • شاه‌آبادی، میرزا محمدعلی، رشحات البحار، تصحیح، تحقیق و ترجمه: زهد ویسی، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1387ش.
  • شاه‌آبادی، میرزا محمدعلی، فطرت عشق، شرح: فاضل گلپایگانی، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1387ش.
  • فرتر، لوک، لویی آلتوسر، ترجمۀ آریان امیراحمدیف تهران، مرکز، 1386ش.
  • معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، امیرکبیر، 1362ش.
  • نوذری، حسین‌علی، «نگاه تحلیلی به روند تحول مفهوم هویت و در قالب‌های سه‌گانۀ هویت سنی، مدرنه و پست‌مدرن»، فصلنامۀ مطالعات ملی، شمارۀ 2، 1385ش.
  • هومر، شون، ژاک لاکان، ترجمۀ محمدعلی جعفری و سیدمحمدابراهیم طاهایی، تهران، ققنوس، 1385ش.