پرش به محتوا

تفكر نقدی

از دانشنامه علوم انسانی

تفکر نقدی؛ فرایند روشمند ارزیابی اندیشه‌ها و آثار.

تفکر نقدی به‌عنوان یکی از شاخه‌های علمی جدید در ادبیات دانش، به نقد روشمند اندیشه‌ها و آثار دیگران می‌پردازد. این حوزۀ علمی در پی تبیین ماهیت تفکر نقدی، بیان ضرورت آن و معرفی مراحل این نوع از تفکر است. پژوهش در این زمینه نشان می‌دهد که تفکر نقدی با مبانی دینی و میراث معصومان پیوند داشته و توجه به آن در محافل علمی ضروری است. مراحل چهارگانۀ نقد یک اندیشه شامل روشن‌سازی معانی واژه‌ها، کشف پیش‌فرض‌ها، مطالبه و ارزیابی دلیل و کشف مغالطات، از جمله مبانی این حوزه به شمار می‌رود. تفکر نقدی با انتقاد صرف تفاوت داشته و رویکردی جامع به ارزیابی آثار دارد.

مفهوم‌شناسی

تفکر نقدی دانشی روشمند است که به بیان روش نقد اندیشه‌ها و آثار دیگران می‌پردازد. این حوزه علمی گونه‌های مختلف نقد را معرفی کرده، روش‌ها و مراحل مواجهه با اندیشه‌ها را آموزش می‌دهد و خطاها و مغالطات ممکن در ساحت‌های گوناگون اندیشه را شناسایی می‌کند. تفکر نقدی دانشی کاربردی است که از یافته‌های دانش‌هایی مانند منطق، معرفت‌شناسی، روش‌شناسی و فلسفه علم بهره می‌گیرد. این نوع تفکر با فلسفۀ نقادی کانت متفاوت است؛ زیرا کانت به نقد قوۀ عقل به‌عنوان یک منبع معرفت پرداخت، در حالی که تفکر نقدی روش ارزیابی اندیشه‌ها را بررسی می‌کند.[۱]

پیشینه تفکر نقدی

در حوزۀ فرهنگ اسلامی، مواجهه با اندیشه‌های دیگران سابقه‌ای طولانی دارد و آداب گفت‌وگو در منابع اخلاقی مورد توجه بوده است. در مغرب‌زمین نیز در دهه‌های اخیر، واحدهای درسی تحت عنوان «تفکر نقدی» در بسیاری از رشته‌های علمی ارائه شده است.[۲] در زبان فارسی، عنوان تفکر نقدی از اواخر دهۀ شصت مطرح شد و کتاب‌هایی در این زمینه با محوریت مباحث منطق و مغالطات تألیف گردید.[۳] در زبان انگلیسی نیز کتاب‌های متعددی در این حوزه تدوین شده است. تفکر نقدی با مباحثی مانند تفکر خلاق متفاوت است؛ زیرا تفکر خلاق به پرورش خلاقیت ذهنی می‌پردازد، در حالی که تفکر نقدی بر ارزیابی اندیشه‌ها متمرکز است.[۴]

ضرورت و اهمیت تفکر نقدی

از دیدگاه پژوهشگران ضرورت نقد بر چند نکته استوار است: نخست آن‌که انسان‌ها مصون از خطا نبوده و احتمال راهیابی اشتباه در اندیشه‌های آنان وجود دارد. دوم آن‌که مخاطبان هنگام مواجهه با اندیشه‌های عرضه‌شده، به‌عنوان انسان‌هایی خردمند حق گزینش و تشخیص حق از باطل را دارند. سوم آن‌که از نگاه صاحب‌نظران، بدنۀ اجتماعی از اندیشمندان انتظار دارد تا با ارزیابی دقیق محصولات فکری، جامعه را از آسیب‌ها احتمالی مصون دارند.

در منابع دینی به ضرورت نقد توجه شده است. بر اساس دیدگاه امام علی، کسی که عیوب انسان را پنهان کند و در غیاب وی به عیب‌جویی بپردازد، در زمرۀ دشمنان محسوب می‌شود و باید از او پرهیز کرد.[۵] همچنین از امام صادق نقل شده که بهترین دوستان کسانی هستند که عیوب انسان را به او هدیه دهند.[۶]

نویسندگان یکی از فواید تفکر انتقادی را جلوگیری از کاستی‌ها و انحرافات فکری، آشکار شدن نقاط مثبت و رشد و تعالی اندیشه می‌دانند. به نظر محققان نهادینه‌شدن فرهنگ نقد و نقدپذیری در جامعۀ علمی، از یک سو مانع انحرافات فکری می‌شود و از سوی دیگر زمینۀ رشد اندیشه را فراهم می‌آورد.[۷]

ماهیت و ارکان تفکر نقدی

تفکر

تفکر در منطق به‌معنای مرتب کردن امور معلوم برای کشف امر مجهول است و شامل دو حرکت ذهنی به سوی مبادی و از مبادی به سوی مقصود می‌شود.[۸] بر اساس این تعریف، تفکر شامل تعریف و استدلال است. در عرفان، تفکر جست‌وجوی بصیرت قلب برای ادراک مطلوب معرفی شده[۹] و در اخلاق، تفکر سیر درونی از مبادی به مقاصد دانسته شده که کلید اسرار و چراغ انوار است.[۱۰] در منابع دینی بر اهمیت تفکر تأکید فراوانی شده و تفکر مثبت که انسان را به سوی نیکی و عمل صالح راهنمایی می‌کند، مورد توجه قرار گرفته است.[۱۱]

نقد

نقد در لغت عربی معانی متعددی از جمله دادوستد، نوک زدن پرندگان، نیش زدن مار، ارزیابی مسکوکات و جدا کردن سره از ناسره، خرده‌گیری و سخن‌سنجی دارد. در زبان فارسی معانی همچون پول، حاضر و موجود، مقابل نسیه، شناخت سره از ناسره و خرده‌گیری کاربرد دارد. در زبان انگلیسی واژۀ Criticism معادل نقد به معنای عیب‌جویی و داوري به کار می‌رود.[۱۲] نقد در اصطلاح عبارت است از داوري روشمند دربارۀ یک اثر برای آشکار کردن نکات مثبت و منفی آن.[۱۳]

انواع نقد

پژوهشگران نقد را به فلسفی و غیرفلسفی تقسیم کرده‌اند. نقد غیرفلسفی خود به نقد ادبی، تاریخی، روان‌شناختی، جامعه‌شناختی و مانند آن تقسیم می‌شود. نقد را می‌توان به درونی و بیرونی نیز تقسیم کرده‌اند؛ نقد درونی به محتوای اندیشه می‌پردازد و نقد بیرونی به پيامدهای بيرونی آن نظريه توجه دارد.[۱۴]

هدف نقد

هدف تفکر نقدی، ارزيابي باورها، انديشه‌ها و نظريه‌های ديگران برای بيان نقاط قوت و ضعف آنهاست. بر این اساس، نقد با انتقاد صرف تفاوت دارد؛ در انتقاد تنها نقاط ضعف مطرح می‌شود، اما در نقد هم نقاط ضعف و هم نقاط قوت بررسی می‌گردد. تفکر نقدی به دنبال عیب‌جویی نیست، بلکه درصدد ارزیابی روشمند اندیشه‌هاست.[۱۵]

مراحل تفکر نقدی

پژوهشگران در نقد یک نظریۀ عقلی دست‌کم چهار مرحلۀ زیر را معرفی کرده‌اند:

  • روشن‌سازی معانی واژه‌ها: در گام نخست باید معانی واژه‌های به‌کاررفته در یک اندیشه مشخص شود. این کار با استفاده از بحث انواع تعريف انجام می‌گیرد. تعریف بر اساس هدف به دو نوع حقیقی و اسمی و بر اساس روش به شش قسم تقسیم می‌شود. آنچه در این مرحله اهمیت دارد، ایضاح مفهومی است که می‌تواند همراه با بیان ماهیت معرَّف یا تنها توضیح معنا و کاربرد واژه در یک زمینۀ خاص باشد.[۱۶]
  • کشف پیش‌فرض‌ها: در نقد هر اندیشه باید پیش‌فرض‌های خاص آن کشف شود. پیش‌فرض مجموعه اموری است که نویسنده به آنها باور دارد اما در نوشته خود آشکار نکرده، در حالی که مدعای او بر آن امور مبتنی است. در این مرحله باید سازگاری پیش‌فرض‌ها با یکدیگر، وجود پیش‌فرض اصلی و فرعی و نظام ارتباطی آنها بررسی شود.[۱۷]
  • مطالبه و ارزیابی دلیل: هر اندیشه و ادعایی باید مبتنی بر دلیل باشد. با استفاده از بحث انواع استدلال می‌توان برای هر نظریه‌ای مطالبه دلیل کرد.[۱۸] سپس ادله از نظر ماده و صورت و نیز تناسب دلیل با مدعا بررسی می‌شود. حتی ادعاهای بدیهی نیز نیازمند نشان‌دادن بداهت خود هستند.
  • کشف مغالطات: در این مرحله مغالطات احتمالی راه‌یافته در یک اندیشه شناسایی می‌شود. با استفاده از بحث شناسایی انواع مغالطات شامل مغالطات صوری و غیرصوری، مغالطات در مقام تعریف، استدلال، نقد و دفاع باید بررسی شود که آیا مغالطه‌ای در اصل ادعا، تعریف‌ها، استدلال‌ها، نقدها و دفاع‌ها صورت گرفته است یا خیر.[۱۹]

ویژگی‌ها و ابعاد ساختاری تفکر نقدی

محور تحلیل ویژگی‌ها و توضیحات کاربردی
ماهیت عملکردی دانش کاربردی: تفکر نقدی مانند علم پزشکی، از یافته‌های دانش‌های دیگر برای تشخیص و ارزیابی بهره می‌برد.

روشمندبودن: ارائه مراحل گام‌به‌گام برای مواجهه با آثار و اندیشه‌ها.

عام و خاص‌بودن: دارای اصول مشترک در همه علوم و در عین حال، دارای نسخه‌های اختصاصی متناسب با هر شاخه علمی.

ساحت‌های عملیاتی ساحت سلبی: شناسایی و معرفی انواع خطاها، مغالطات و استدلال‌های سقیم.

ساحت ایجابی: آموزش روش‌های صحیح ارزیابی، نقد تبیین‌ها و دفاع از اندیشه.

گستره نقد: شامل بررسی تصورات، تصدیقات، تعاریف و استدلال‌ها.

بنیادهای نظری و علوم تغذیه‌کننده ۱. منطق: تعیین صورت و ماده صحیح استدلال و شناسایی مغالطات تعریفی و استدلالی.

۲. معرفت‌شناسی: ارائه معیارهای ارزشمندی شناخت و ملاک‌های صدق و کذب برای توجیه معرفت.

۳. روش‌شناسی: ارزیابی روش‌های خاص هر علم و بررسی میزان کارایی آن‌ها در کسب معرفت.

۴. فلسفه علم: تحلیل مفاهیم علمی و بررسی شرایط یک «تبیین صحیح» (به‌ویژه تبیین علّی).

تمایزات بنیادین تفاوت با فلسفه کانت: تفکر نقدی بر «روش نقد اندیشه» تمرکز دارد، در حالی که فلسفه نقدی کانت به دنبال «سنجش توانایی عقل» برای حل بحران مابعدالطبیعه بود.

تفاوت با مابعدالطبیعه: تمرکز بر فرآیند شناخت و ارزیابی به جای تکرار مباحث پیرامون متعلق شناخت (عالم هستی).[۲۰]

پانویس

  1. ↑ خواص، «چيستی، ضرورت و مراحل تفكر نقدی»، 1399ش، ص12.
  2. ↑ خواص، «چيستی، ضرورت و مراحل تفكر نقدی»، 1399ش، ص6.
  3. ↑ معلمی، منطق و تفكر انتقادی، 1379ش.
  4. ↑ خواص، «چيستی، ضرورت و مراحل تفكر نقدی»، 1399ش، ص6.
  5. ↑ تميمی آمدی، غررالحکم و دررالکلم، بی‌تا، ج2 ص679.
  6. ↑ کليني، اصول کافی، 1365، ج2‌، ص639
  7. ↑ خواص، «چيستی، ضرورت و مراحل تفكر نقدی»، 1399ش، ص12-14.
  8. ↑ ‌سبزواری، شرح منظومه، بی‌تا، ص9‌.
  9. ↑ موسوی خمينی، شرح چهل حديث، 1378ش، ص190.
  10. ↑ ‌نراقي، جامع السعادات، 1408ق، ج1، ص200.
  11. ↑ شرفی، تفکر برتر، 1381ش، ص14-19.
  12. ↑ ‌اسلامی، اخلاق نقد، 1383ش، ص20.
  13. ↑ خواص، «چيستی، ضرورت و مراحل تفكر نقدی»، 1399ش، ص12.
  14. ↑ خواص، «چيستی، ضرورت و مراحل تفكر نقدی»، 1399ش، ص11.
  15. ↑ خواص، «چيستی، ضرورت و مراحل تفكر نقدی»، 1399ش، ص13.
  16. ↑ نظرنژاد، ماهيت و انواع تعريف، 1381ش، ص85-100.
  17. ↑ خواص، «چيستی، ضرورت و مراحل تفكر نقدی»، 1399ش، ص16.
  18. ↑ خواص، «چيستی، ضرورت و مراحل تفكر نقدی»، 1399ش، ص16.
  19. ↑ خواص، «چيستی، ضرورت و مراحل تفكر نقدی»، 1399ش، ص16.
  20. ↑ خواص، «چيستی، ضرورت و مراحل تفكر نقدی»، 1399ش، ص11-13.

منابع

  • اسلامی، سيدحسن، اخلاق نقد، قم، دفتر نشر معارف، 1383ش.
  • تميمی آمدی، عبدالواحدبن محمد، غررالحکم و دررالکلم، ترجمۀ محمدعلی انصاری، قم، افست، بی‌تا.
  • خواص، امیر، «چيستی، ضرورت و مراحل تفكر نقدی»، مجله علمی ترويجی عيار پژوهش، شمارۀ 21  بهار و تابستان 1399ش.
  • سبزواری، ملاهادی، شرح منظومه، بی‌جا، افست، بي‌تا.
  • شرفي، محمدرضا، تفکر برتر، تهران، سروش، 1381ش.
  • کلينی، محمدبن يعقوب، اصول کافی، تصحيح علی اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلاميه، 1365ش.
  • معلمی، حسن، منطق و تفكر انتقادی، قم، مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمينی، 1379ش.
  • موسوی خمينی، سيدروح‌الله، شرح چهل حديث، تهران، مؤسسۀ تنظيم و نشر آثار امام خميني، 1378ش.
  • نراقی، ملامهدی، جامع السعادات، بيروت، مؤسسة الاعلمي للمطبوعات، 1408ق.
  • نظرنژاد، نرگس، ماهيت و انواع تعريف، تبريز، مؤسسۀ تحقيقاتي علوم اسلامي ـ انساني دانشگاه تبريز، 1381ش.