سند ملی تولید علوم انسانی اسلامی
سند ملّی تولید علوم انسانی اسلامی
امام خميني
اسلام از هنگام ظهورش متعرض نظامهای حاکم در جامعه بوده و خود دارای سیستم و نظام خاص اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی بوده است که برای تمامی ابعاد و شئون زندگی فردی و اجتماعی قوانین خاصی وضع کرده است و جز آن را برای سعادت جامعه نمیپذیرد.
(صحیفهٔ امام، ج5، ص389)
علوم انساني احتياج به يک انسانهاي متعهد دارد. انساني که تعهد به قواعد اسلام ندارد و تعهد به آن زيربنايي که توحيد است ندارد در علوم انساني نميتواند عملی انجام بدهد الا انحراف.
(صحيفهٔ نور، ج14، ص181، 24/1/1360)
مقام معظم رهبريدامظلهالعالی[B1]
اساتيد و صاحبنظران و پژوهشگران و محققين بايد به دنبال تدوين علوم انسانىِ منطبق با مبانى اسلام بروند؛ يعنى علوم انسانىاى كه بر اساس فلسفههاى نادرست و غلط مادى شكل نگرفته باشد؛ همچنانكه امروز علوم انسانى غربى اينجورى است. بالاخره اگر علوم سياسى يا اقتصادى يا فلسفه يا مديريت و بقيهٔ علوم انسانى، مبتنى بر نگرش مادى به دنيا باشد و با ارزشهاى مادى بنا شده باشد، طبعاً نميتواند خواستهها و آرمانهاى جامعهاى را كه مسلمان و مؤمن به معارف اسلامى هستند برآورده كند.
(بيانات در ديدار دانشجويان در یازدهمین روز ماه رمضان، ۳۱/۵/۱۳۸۹)
شهید آیتالله مطهری رضواناللهعلیه[B2]
برای ما مردم مسلمان مشرقزمین هیچ ضرورت اجتنابناپذیری نیست که از هر راهی که آنها (غربیها) رفتهاند برویم و در هر منجلابی که آنها فرورفتهاند فرورویم. ما باید به زندگی غربی هوشیارانه بنگریم. ضمن استفاده و اقتباس علوم و صنایع و تکنیک و پارهای مقررات اجتماعی قابلتحسین و تقلید آنها، باید از اخذ و تقلید رسوم و عادات و قوانینی که برای خود آنها هزاران بدبختی بهوجود آورده است، که تغییر قوانین مدنی ایران و روابط خانوادگی و تطبیق آن با قوانین اروپایی یکی از آنهاست، پرهیز نماییم.
(نظام حقوق زن در اسلام، ص32)
آیتالله محمدتقی مصباح یزدی رضواناللهعلیه
علوم انسانی در اثبات يا ابطال مسائل مربوط به خود... بر اصولي مبتنياند که آگاهانه يا ناآگاهانه پذيرفته شدهاند. اين اصول از مباني معرفتشناختي آغاز ميشود و تا مباني هستيشناختي، انسانشناختي، ارزششناختي و دينشناختي پيش ميروند. ... براي توليد علوم انسانی بر اساس مباني استوار و متين عقلی به چنين طرح جامع و گستردهاي نياز است.
(رابطهٔ علم و دين، ص240)
1. مقدمه
علوم انسانی به مثابهٔ نرمافزار تمدن نوین بشری از جایگاه و اهمیت بسزایی برخوردار است. پیشرفتهای چشمگیر علوم طبیعی، ریاضی، فنی و مهندسی، و رشد بسیار سریع تولید و تحول در صنعت و فناوریهای نوین نتایج فراوانی برای رفاه و آسایش انسان و جوامع امروزی بهارمغان آورده است. ولی این علوم از فهم معنای کامل کنشهای انسانی و رفع برخی نیازهای اصیل و فطری بشر، مانند معنویت، تعالی انسانی، امنیت و آرامش روحی، ناتواناند. علوم انسانی از این ظرفیت برخوردارند که با پر کردن این خلأ و راهبری زندگی بشر به سوی اهداف و آرمانهای انسانی و الهی، زمینهٔ رشد و شکوفایی انسانی را فراهم و پیمودن راه پیشرفت و کمال را آسانتر کنند. این امر مشروط به آن است که این علوم بر اساس پایهها، روشها و رویکردهایی صحیح، متقن و خردپذیر بنا شوند و در مسیر اهداف درست قرار گیرند.
رویکردها، نظریهها، جهتگیریها و دستورالعملهای رایج در علوم انسانی موجود بر مبانی مختلفی استوارند که بسیاری از آنها خدشهپذیر و نقدشدنیاند. با وجود اختلافات عمیق میان بسیاری از مبانی نظریات رایج، وجه مشترک اکثر آنها نادیده گرفتن آموزههای دینی یا حتی مخالفت با آنهاست؛ گویا این علوم مدعی جانشینی کارکردهای فردی و اجتماعی دین در عصر مدرن و پسامدرناند و بهرهمند شدن از مبانی و حقایق دینی را برای خود کسر شأن و نوعی واپسگرایی تلقی میکنند. بحرانهای معنوی و اخلاقی، ناهنجاریهای فرهنگی و اجتماعی، و آشفتگیهای اقتصادی و سیاسی در سطوح فردی، اجتماعی، ملی و بینالمللی در جهان متمدن امروز از آثار مهم بیتوجهی صاحبنظران علوم انسانی به مبانی عقلی، فطری و وحیانیاند. اگر علوم انسانی که برای فراهم ساختن سعادت انسان پدید آمده و گسترش یافته است، از آغاز بر پایههای استوار عقلی و ارزشهای فطری انسانی بنا میشد، بهیقین امروز جهان شاهد اینهمه ناهنجاری و نابسامانی نبود. تحقق این آرمان مشروط به اصلاح بسیاری از مبانی و رویکردهای این علوم و تولید علوم انسانی بر اساس آموزههای مستدل عقلی و استفاده از همهٔ منابع معرفتی معتبر، ازجمله تجربه، عقل، شهود و وحی است.
در میان ادیان الهی، اسلام کاملترین و جامعترین دین الهی با محتوا و پیامهایی جهانی و جاودانه است که به دلیل کمال و جامعیتش، میتواند پاسخگوی نیازهای مؤثر در کمال و سعادت حقیقی انسان، اعم از نظری و عملی، مادی و معنوی، و دنیوی و اخروی باشد. مبانی بینشی و ارزشی اسلام ملاک حقانیت مسیر و فعالیتهای خُرد و کلان نظام اسلامی است، و درصورتیکه با عمق و دقت کافی مورد توجه اندیشمندان و نظریهپردازان علوم انسانی قرار گیرند، میتوانند تحولی مثبت در فهم، شناخت، و راهبری جنبههای مختلف زندگی فردی و اجتماعی بشر بیافرینند.
توجه به اهمیت آنچه بهاختصار بیان شد از یک سو، و عدم کفایت کارهای انجامشده از سوی دیگر، ضرورت وجود یک سند راهبردی به منظور ترسیم نقشهٔ راه تولید علوم انسانی اسلامی را روشن میسازد. مرحوم علامه محمدتقی مصباح یزدی رضواناللهعلیه، [B3] با تشخیص این مهم، به تشکیل «شورای سیاستگذاری و نظارت بر تولید علوم انسانی اسلامی» در سال 1393 مبادرت ورزیدند تا سندی را برای ساماندهی تلاشهای آموزشی و پژوهشی مربوط در مؤسسهٔ آموزشی و پژوهشی امام خمینی تهيه کنند. اکنون این سند بنا به پیشنهاد مسئولان محترم در شورای عالی انقلاب فرهنگی و شورای تحول و ارتقای علوم انسانی، متناسب با فضای کلی مراکز علمی و پژوهشی کشور بازنویسی شده است و میتواند مبنای راهبردها، راهکارها، برنامهریزیها و فعالیتهای نهادهای سیاستگذار حاکمیتی و مراکز مختلف حوزهای و دانشگاهی قرار گیرد.
امیدواریم این تلاش ناچیز مورد توجه حضرت صاحبالامر واقع شود تا با عنایت آن حضرت برکت و نورانیت يابد و منشأ خدمات و آثار فراوان و ماندگار شود، انشاءالله.
2. تعاریف
مفاهیم و اصطلاحات استفادهشده در این سند به این شرح [B4] تعریف میشود:
الف) علم
علم به معنای دانش و آگاهي است. این واژه گاه به معنای مطلق آگاهي و شامل علم حضوري، تصور و تصديق است، و گاه آن را به قيود خاصي، مانند علم به يک قضيه، علم مطابق با واقع، علم به مجموعهاي از مسائل، علم به مجموعهاي از مسائل حقيقي (غيرقراردادي) یا علم به مسائل حقيقي که با روش تجربي قابل بررسي باشد،[1] مقيد ميکنند. اما آنچه در بحث توليد علوم انساني مد نظر است علم به همان اصطلاح متداولي است که بر شاخههايي از دانش همچون فيزيک، شيمي، زيستشناسي، روانشناسي، جامعهشناسي، اقتصاد، تفسير قرآن، فقه، تاريخ، اخلاق، فلسفه و معرفتشناسي اطلاق ميشود. بهنظر ميرسد وجه جامع اين اصطلاح اين است که به مجموعهای از مسائل اطلاق ميشود که معمولاً موضوع واحدي دارند، با صرفنظر از پاسخهای مختلفی که به اين مسائل داده ميشود، و روشي که براي اثبات یا حل آن مسائل بهکار گرفته ميشود، و مباني و اهدافي که دارد. البته ممکن است در تعريف برخي علوم، مانند خداشناسي فلسفي، خداشناسي عرفاني، روانشناسي تجربي، علم فقه و فلسفه، روش خاصي اخذ شده باشد. نيز ممکن است اهداف يا مباني خاصي را در علم قيد کرده باشند، مانند فلسفهٔ الحادي، فلسفهٔ الهي، اقتصاد مارکسيستي، و اقتصاد اسلامي. اما اصطلاحی که علم را به تحقیق با روش تجربي اختصاص میدهد مبتني بر برخي مباني روششناختي است که مناقشهبردارند.
ب) اسلام
واژهٔ اسلام نيز اصطلاحات متعددي دارد. طبق يک اصطلاح، اسلام به دين حق اطلاق ميشود که علاوه بر دین خاتم، سایر اديان آسماني را نیز که در زمان خود معتبر بودهاند دربر میگیرد. طبق اصطلاحي ديگر، اسلام اختصاص به دین خاتم دارد. طبق این اصطلاح، گاه تنها آموزههايي که از کتاب و سنّت بهدست ميآيد اسلام ناميده ميشود. اما در اينجا مقصود از اسلام مجموعه تعالیم نظری و عملیاي است که معطوف به سعادت حقيقي و ابدی انساناند؛ تعاليمي که علاوه بر ادلهٔ معتبر عقلی، از راه قرآن و سنّت معصومان بهدست ميآيند. البته همهٔ آنچه در قرآن و سنّت معتبر معصومان آمده، از آن جهت که پذیرفتنشان تصدیق خدا و رسول است، در سعادت حقیقی انسان مؤثر است، و از همین جهت جزء اسلام دانسته میشود.
ج) علم اسلامي
منظور از علم اسلامي علمی است که افزون بر اينکه با اسلام مسائل مشترکی دارد، مباني، اهداف و منابع آن نیز با اسلام موافق باشد؛ اما اگر علمي در یکی از این سه مورد با اسلام موافق نباشد، اسلامی نخواهد بود. همچنين، ممکن است بخشی از علمْ اسلامی و بخشی از آن غیراسلامی باشد. اما اگر علمی با اسلام مسئلهٔ مشترکی نداشت، از مقسم اسلامی و غیراسلامی خارج خواهد بود. براي مثال، رياضيات اسلامي و غيراسلامي ندارد، مگر آنکه کسی کاربردهای علم را نیز در ملاک اتصاف علم به اسلامی بودن معتبر بداند.
د) علوم انساني
بر اساس تلقي رايج، علوم انساني[2] (در مقابل علوم طبیعی و ریاضی) به مجموعه[3] علومي اطلاق ميشوند که به شناخت انسان و توصيف، تبيين و تفسير پديدههاي فردي و اجتماعي (از آن جهت که انسانياند، نه از جهت فيزيکي و زيستي)، و جهتبخشي به افعال و انفعالات انساني ميپردازند.[4]
بر این اساس، علوم انسانی شامل مسائل توصیفی[5] و دستوری[6] میشوند. مسائل توصیفی علوم انسانی به کشف «هستهای انسانی» و «روابط بین پدیدههای انسانی» میپردازند. این هستها و پدیدهها ممکن است فردی یا اجتماعی، ارادی یا غیرارادی باشند. درمقابل، دستهای از مسائل علوم انسانی در پی ارزشگذاری یک رفتارند و هدف آنها تمایز نهادن میان رفتارهای خوب از رفتارهای بد، و به دنبال آن، توسعهٔ رفتارهای درست و متوقف کردن رفتارهای نادرست است. به این بخش از علوم انسانی که رفتار انسانها را ارزشیابی و جهتدهی، و دستورالعمل صادر میکنند علوم انسانی دستوری یا توصیهای گویند. البته نامهایی دیگر نیز بر آنها مینهند، ازجمله علوم هنجاری[7] یا سیاسی.[8] از نظر ما، دستورها هم بهنوعی به توصیف رابطهٔ علّی میان کنش و نتیجهٔ آن ارجاع مییابند و درنتیجه، میان علوم توصیفی و دستوری تفاوتی ماهوی باقی نمیماند.
علوم انساني در تعريف يادشده مباني خاصي دارند که عموماً زيرشاخهٔ Humanities[9] قرار ميگيرند و به دلیل اهمیت مبانی در تولید علوم انسانی اسلامی، بايد به آنها نيز بپردازيم. از سوي ديگر، بر اساس برخي تعاريف، علومي چون حسابداري، کتابداري، جغرافيا و هتلداري نيز از علوم انساني محسوب ميشوند. اما اين سنخ از علوم اصالتاً در دستور کار اسلامیسازی قرار نميگيرند، مگر تا اندازهای که از دیگر شاخههای علوم انسانی متأثرند.
بدين ترتيب، با توجه به هدف اين سند، علوم بررسيشده شامل دانشهایی همچون اخلاق، حقوق، اقتصاد، روانشناسی، جامعهشناسی، مدیریت، علوم تربیتی، علوم سياسي و تاریخ، و نيز مباني اين علوم، مانند فلسفه، انسانشناسي، معرفتشناسي، روششناسی، دینشناسی، ارزششناسی و فلسفههاي مضاف میشوند.
هـ) علوم انساني اسلامي
علوم انساني چنانچه در مباني، اهداف و منابع با اسلام موافق باشند، اسلامی خواهند بود.
و) تولید علوم انسانی اسلامی
توليد علوم انسانی اسلامي فرایندی است که در آن بر اساس مبانی، اهداف و منابع اسلامی، به پرسشهایی که در حوزهٔ علوم انسانی قابل طرح است پاسخ داده میشود. مهمترین تأثیرات آموزههای اسلامی بر علوم انسانی را میتوان در این موارد مطالعه کرد:
1. تأثير گزارههای توصيفی دين بر مبانی علوم انسانی: در علوم انسانی، شناخت حقيقت بشر، چگونگی رشد و تکامل او و کمال نهايی وي از اصول موضوعهاي بهحساب میآيند که بايد در علوم مربوط و با روش مناسب اثبات و تبيين شوند. اين اصول موضوعه میتوانند از منابع دينی استنباط شوند و مبناي تحقيقات و استدلالها در علوم انسانی قرار گيرند؛
2. تأثير گزارههای توصيفی دين بر گزارههای توصيفی علوم انسانی: در استنباط نظريات علمی از متون دينی باید نهايت دقت و وسواس را بهکار بست و تا دليلی يقينی بر نظريهاي وجود نداشته باشد، نبايد آن را به صورت یقینی به دين منتسب کرد، بلکه بايد به منزلهٔ يک احتمال به آن توجه کرد؛
3. تأثير گزارههای توصيفی دين بر علوم انسانی دستوری از طريق تأثيرگذاري بر نظام باورها و ارزشها؛
- تأثير گزارههای دستوری دين بر علوم انسانی دستوری؛
- تأثير گزارههای دستوری دين بر علوم انسانی توصیفی؛
- تاثیر آموزههای دینی بر گسترهٔ موضوع، اهداف و روش علوم انسانی.
ز) اسلامیسازی علوم انسانی
گاهی به جای تولید علوم انسانی اسلامی، از تعبیر اسلامیسازی علوم انسانی استفاده میشود. مقصود از اسلامیسازی علوم انسانی آن است که علوم انسانی موجود بهگونهای بازسازی شوند که با مبانی، اهداف و منابع اسلامی سازگار باشند. پاسخهای علوم انسانی موجود به مسائل مربوط، چنانچه بر اساس مبانی، اهداف و منابعِ معتبر و مطابق با اسلام بهدست آمده باشند، قابل قبولاند؛ اما درصورتیکه مبانی، اهداف و منابع آنها با اسلام ناسازگار باشند، درواقع به دلیل استفاده از منابع، روش یا مبانی نامعتبر، صحیح و کامل نیستند و از این جهت نیازمند بازنگریاند. بنابراین، اسلامیسازی علوم انسانی را نیز میتوان تولید علوم انسانی اسلامی نامید.
ح) فلسفهٔ علوم انساني
منظور از فلسفهٔ علوم انسانی در این سند عبارت است از فلسفهٔ پيشيني که مبادي تصوري و تصديقي علوم انسانی را بررسي ميکند که شامل تعریف علم، موضوع، قلمرو، مفاهیم اصلی، اهداف، روش و مباني علوم انسانی (مباني معرفتشناختي، روششناختی، هستيشناختي، الهياتي، دينشناختي، انسانشناختي و ارزششناختي) میشود.
مبادی تصوری و تصدیقی خاص هريک از علوم انساني در فلسفه مضاف به همان علم مورد بررسی قرار میگیرند، مانند فلسفهٔ اقتصاد و فلسفهٔ علوم اجتماعی.[B5]
3. اصول موضوعهٔ سند
مهمترین اصول موضوعهٔ تدوین این سند عبارتاند از:
الف) عدم کفایت نظریات موجود در علوم انسانی رایج برای شناخت صحیح پدیدههای انسانی و تأمین کمال و سعادت حقیقی انسان، و تعارض برخی از آنها با واقعیات انسانی؛
ب) جامعیت و برتری آموزههای اسلامی برای هدایت انسان به سوی کمال و سعادت حقیقی؛
ج) قابلیت اثرگذاری آموزههای توصیفی و هنجاری اسلام بر علوم انسانی؛
د) امکان تولید علوم انسانی اسلامی و تحقق آن در برخی علوم انسانی.
4. چشمانداز
با توکل به خداوند متعال و امید به عنایات ویژهٔ حضرت ولیّ عصر (عج[B6] )، نهادها و مؤسسات دانشگاهی و حوزوی کشور در افق ۱۴1۴ از جهت تولید علوم انسانی اسلامی مؤسساتی هستند: «توانمند در تولید علوم انسانی اسلامی، نقد عالمانهٔ دیدگاهها، کاربست نظریههای اسلامی در حل مسائل جامعه و تعالیبخش، تمدنساز، گفتمانساز، برخوردار از مشارکت سازمانیافته، پیشتاز در منطقه و برخوردار از نیروی انسانی توانمند و متعهد، بهرهمند از فناوریهای نوین، و دارای ظرفیت تبدیل جمهوری اسلامی ایران به قطب علوم انسانی اسلامی در جهان اسلام».
مؤسسات دانشگاهی و حوزهای کشور در افق چشمانداز، از این ویژگیها برخوردار خواهند بود:
- توانمند در تولید علوم انسانی اسلامی در رشتههای مختلف و نقد عالمانهٔ دیگر دیدگاهها: دارای مبانی استوار و منطقی، معرفتبخش، کمالآفرین، هویتساز، مصونیتبخش و اقتدارآفرین، درونزا و برونگرا، دارای نگاه تمدنی اسلامی؛
- برخوردار از نیروی انسانی توانمند و متعهد: تربیتکننده و بهرهمند از استادان، محققان و دانشجویان آگاه و متعهد به مباني اعتقادي و ارزشي اسلام، انقلاب و نظام اسلامي، متخلق به اخلاق اسلامي در همهٔ عرصهها، فعال، مسئوليتپذير، برخوردار از وجدان کاري و انضباط علمي و عملي، آشنا به جديدترين دستاوردهاي علمي در حوزهٔ تخصصي خود، توانا در توليد علم، آگاه، بابصیرت و حساس به مسائل سياسي و اجتماعي کشور، جهان اسلام و بينالملل؛
- توانمند در کاربست نظریههای اسلامی در حل مسائل جامعه: دغدغهمند نسبت به نیازهای واقعی جامعه، ارائهدهندهٔ راهکارها، محصولات و خدمات برگرفته از نظریههای اسلامی، بهرهمند از فناوریهای فرهنگی و اجتماعی اسلامی در جهت پیشرفت قدرت نرم و ارتقای تابآوری کشور؛
- برخوردار از مشارکت سازمانیافته: دارای شبکهٔ سازمانیافته و بههمپیوسته با مراکز علمی، تصمیمساز، تصمیمگیر و اجرایی در سطح ملی و بینالمللی با تأکید بر ظرفیت و مشارکت حوزههای علمیه، دانشگاهها، پژوهشگاهها، اندیشکدهها و سازمانهای مردمنهاد، در راستای تولید علم، بسط گفتمان علوم انسانی اسلامی و ارتقای سبک زندگی اسلامی؛
- پیشتاز در منطقه و موردتوجه در جهان: پویا، الهامبخش و دارای قابلیت رقابت با مراکز علمی جهان و تأثیرگذاری بر آنها؛
- برخوردار از ظرفیت تبدیل جمهوری اسلامی ایران به قطب علوم انسانی اسلامی در جهان اسلام: توانمند برای تبدیل شدن به کانون جهانی و مرجع تولید و بازتولید مفاهیم، نظریات، و راهحلهای مبتنی بر اسلام ناب محمدی (صلی الله علیه[B7] و آله) و انتشار آن در جهان از طریق محصولات آموزشی، پژوهشی و فرهنگی.
5. هدف سند
هدف این سند ساماندهی به فعالیتهای نهادهای حاکمیتی و مراکز علمی و زمینهسازی برای دست یافتن به نتایج مطلوب در زمینهٔ تولید علوم انسانی اسلامی از طریق تعیین مبانی و اصول، مراحل، معیارهای اولویت، راهبردها و اقدامات لازم است.
6. مبانی و اصول
تولید علوم انسانی اسلامی مبتنی بر مبانی خاصی است. این مبانی عموماً در علومی بررسی میشوند که نسبت به علوم انسانی، پایه بهشمار میآیند و میتوان آنها را به مبانی معرفتشناختی، روششناختی، هستیشناختی، انسانشناختی، دینشناختی و ارزششناختی تقسیم کرد. مبانی در تعیین اهداف، محدودهٔ موضوعات موردنیاز، روشها و حل مسائل علوم انسانی اثرگذارند و بدین سبب، تولید علوم انسانی اسلامی از جهات مختلف به آنها وابسته است.
از مبانی علوم انسانی میتوان اصولی تجویزی بهدست آورد که مهمترین این اصول به این شرحاند:
1. در تولید علوم انسانی اسلامی، باید علاوه بر عقل و تجربه، از آموزههای وحیانی نیز استفاده کرد؛
2. دیدگاه معتبر دربارهٔ یک مسئله آن است که از مبانی و یافتههای یقینی بهدست آمده باشد. در صورت عدم دسترسی به دیدگاه یقینی، معرفتی که بیشترین درجهٔ اعتبار را داشته باشد معتبر است و بر معرفتهای معارض با آن ترجیح داده میشود؛
3. برای تولید علوم انسانی اسلامی و نسبت دادن دیدگاهها به اسلام، توان استنباط روشمند از قرآن کریم و روایات معصومان لازم است؛
4. در علوم انسانی اسلامی، با توجه به حقایقی ازجمله صفات ذات و فعل خداوند مانند علم، قدرت، حکمت و توحید در مالکیت و ربوبیت تکوینی و تشریعی، دستیابی به اهداف انسانی تنها در چهارچوب آموزههای اسلام امکانپذیر است. بنابراین، توصیههای علوم انسانی که مخالف با شریعت باشد معتبر نیست؛
5. علوم انسانی اسلامی در توصیفها و توصیههای خود باید ابعاد تحقیق را بسیار فراتر از آنچه در علوم انسانی رایج متداول است در نظر گیرند و انسان را موجودی لحاظ کنند که علاوه بر بُعد مادی و ویژگیهای حیوانی (مانند نیازهای مادی و انگیزههای خودخواهی، لذتجویی و منفعتطلبی)، دارای روح فرامادی و فناناپذیر، زندگی جاودان، سرشتی مشترک و فطرتی الهی، کرامت تکوینی و اکتسابی، خودآگاهی، درک عقلانی، انتخاب آگاهانه، نیازها و انگیزههای متعالی چون حقیقتطلبی، کمالگرایی و خداجویی، قابل تعالی و تنزل[B8] ، همراه با تفاوتهای فردی و نیازمند زندگی اجتماعی است؛
6. هدف نهایی علوم انسانی اسلامی کمال حقیقی انسان در دنیا و آخرت، یعنی قرب به خدای متعال است. بُعد دستوری و ارزشی علوم انسانی اسلامی باید اقداماتی را توصیه کند که رابطهٔ واقعی با این هدف نهایی دارند. بدین ترتیب، تحصیل اهدافی چون ثروت، قدرت، امنیت و رفاه مادی در صورتی قابل تجویزند که در مسیر دستیابی به کمالات حقیقی انسان همچون تقوا و عدالت باشند.
7. پیشنیازهای تولید علوم انسانی اسلامی
الف) شناخت اندیشههای بنیادین اسلامی و ارتباط انداموار آنها با یکدیگر؛
ب) شناخت فلسفهٔ علوم انسانی (مبانی، روششناسی و هدف) با رویکرد انتقادی؛
ج) شناخت فلسفهٔ علوم انسانی از دیدگاه اسلام؛
د) شناخت فلسفهٔ علم موردنظر با رویکرد انتقادی؛
هـ) شناخت فلسفهٔ علم موردنظر از دیدگاه اسلام؛
و) شناخت روش عام استنباط از منابع اسلامی؛
ز) شناخت روش خاص استنباط در علم موردنظر و توانایی کاربست آن.
8. مراحل تولید علوم انسانی اسلامی
تولید علوم انسانی ممکن است به وسیلهٔ صاحبنظران بر اساس مبانی مختلف، با روشهای متعدد و با انگیزههای گوناگون انجام شود و به شکلگیری دیدگاهها و رویکردهای مختلفی بینجامد که از نظر اعتبار معرفتی در یک سطح نیستند[B9] . برای دستیابی به نتایج معتبر در این علوم، میتوان پس از تحکیم مبانی و اصول پیشگفته و رفع پیشنیازهای ذکرشده، این گامها را بهعنوان مراحل کلی تولید علوم انسانی اسلامی در نظر گرفت:
۱. شناخت مسائل آن علم؛
۲. تنقیح و تکمیل آن مسائل؛
۳. اولویتبندی مسائل آن علم؛
۴. شناخت نظریههای رایج دربارهٔ آن مسائل؛
۵. بررسی نظریههای رایج؛
۶. پذیرش، رد یا تکمیل نظریههای رایج؛
۷. نظریهپردازی دربارهٔ آن مسائل بر اساس مبانی و روش اسلامی؛
۸. آزمون نظریه؛
۹. کاربردیسازی؛
۱۰. نظاممند کردن نظریات علم.
9. معیارهای اولویت در تولید علوم انسانی اسلامی
در تولید علوم انسانی اسلامی، معیارهای اولویتبندی گاه ترتیب منطقی است؛ به این معنا که مسئلهٔ مزبور منطقاً در حل مسائل دیگر مؤثر و از این جهت بر آنها مقدّم است و گاه ضرورتهای کاربردی است. این ضرورتها گاه عام است و وابسته به زمان یا فرد و جامعهای خاص نیست، بهطوریکه نپرداختن به آنها ممکن است تأثیر منفی گسترده و ماندگاری در افراد یا جامعهای داشته باشد، و از این جهت در اولویت قرار میگیرند، و گاه ضرورتهای مقطعی است که مربوط به شرایط ویژه در مقاطع زمانی خاص است.
10. راهبردها و اقدامات
راهبردهای کلان توليد علوم انساني اسلامي و راهکارهای مربوط به هریک از آنها به شرح زیر در چهار محور اصلی تدوین شده است. این محورها شامل «شناخت و بررسی مبنایی علوم انسانی رایج»، «تولید و آموزش علوم انسانی اسلامی»، «حمایت و پشتیبانی» و «گفتمانسازی و شبکهسازی» میشوند که فرایند سیر از مبانی تا کاربست را پوشش میدهند.
الف) راهبردها و اقدامات مربوط به شناخت و بررسی مبنایی علوم انسانی رایج
راهبرد کلان 1: زمینهسازی برای درک مبنایی و مواجههٔ انتقادی با علوم انسانی رایج
راهکارها:
- برنامهریزی برای تهیه و بهروزرسانی نظام موضوعات، مسائل کلان و اولویتهای هریک از علوم انسانی؛
- تقويت مطالعات دربارهٔ بستر تاريخی و فرهنگی پیدایش و تحولات مسائل و نظريهها در علوم انسانی غربی و نقد آن؛
- توليد و آموزش روش نقد در علوم انسانی با تكيه بر مبانی معرفتی همچون واقعنما بودن علم، امكان ارزشگذاری و داوری ميان نظريهها، نقش ذاتی علم در تكامل انسان و...؛
- حمايت از پژوهشهای انتقادی در علوم انسانی و ترجمهٔ آنها به زبانهای دیگر؛
- ترجمهٔ متون مبنايی، تطبيقی و انتقادی معطوف به جريانهای غالب فكری در علوم انسانی؛
- تربيت و مهارتافزايی مترجمان متعهد و كارآمد با رويكرد تحليلی انتقادی در زمينهٔ علوم انسانی؛
- حمايت از ترجمههای همراه با تحليل و نقد متون علوم انسانی غربی؛
- گسترش كرسیهای آزادانديشی، نقد و مناظره با رويكرد مبنايی، تطبيقی و انتقادی در مواجهه با علوم انسانی غربی؛
- جهتدهی پاياننامهها، رسالهها و طرحهای پژوهشی به سوی پژوهشهای مبنايی، تطبيقی و انتقادی در حوزهٔ علوم انسانی و حمایت از آنها؛
- توسعه و تعميق مطالعات تحليلی و انتقادی دربارهٔ روشهای تحقيق موجود در علوم انسانی و نسبتسنجی ميان اين روشها با مبانی معرفتی و روششناختی اسلامی.
ب) راهبردها و اقدامات مربوط به تولید و آموزش علوم انسانی اسلامی
راهبرد کلان 2: زمینهسازی برای تقویت مبانی اندیشهٔ اسلامی و ارتباط آنها با علوم انسانی
راهکارها:
- تدوین کتابهای درسی مقاطع مختلف در تبیین جامع اندیشههای بنیادین اسلامی و ارتباط انداموار آنها با یکدیگر؛
- تدوین و آموزش فلسفهٔ علوم انسانی اسلامی (مبانی، روششناسی و هدف علوم انسانی) در همهٔ رشتههای علوم انسانی؛
- توسعهٔ آموزش و مطالعات در زمینهٔ فلسفههای مضاف به هریک از علوم انسانی از دیدگاه اسلام؛
- تدوین و آموزش روش استنباط از منابع اسلامی و توانایی کاربست آن در علوم انسانی.
راهبرد کلان 3: گسترش و تقویت زمینههای نوآوری و نظریهپردازی اسلامی در حوزههای مختلف علوم انسانی
راهکارها:
- توسعهٔ آموزش و تعمیق مطالعات در حوزهٔ روشهای تحقیق برای تولید علوم انسانی اسلامی؛
- گردآوری منابع فلسفی، قرآنی، جوامع حديثی و دانشنامههای اختصاصی ناظر به هریک از رشتههای علوم انسانی اسلامی؛
- گسترش مطالعات و آموزش نظریههای اسلامی در هریک از رشتههای علوم انسانی؛
- تدوين مبانی و اصول استنباط اختصاصی در هريک از رشتههای علوم انسانی اسلامی؛
- حمایت از پژوهشهای اسلامی در علوم انسانی؛
- گسترش برگزاری كرسیهای علمی ترويجی، نوآوری و نظريهپردازی در راستای ترويج، تعميق و گسترش علوم انسانی اسلامی؛
- افزايش امتياز كرسیهای نوآوری، نقد و نظريهپردازی در آييننامهٔ ارتقا و ديگر آييننامههای مرتبط، در حوزهٔ علوم انسانی اسلامی؛
- تنظيم و تقويت قوانين، آييننامهها و دستورالعملها برای حفظ حقوق مبتكران و نوآوران در زمینهٔ علوم انسانی اسلامی و جلوگيری از بروز تقلب علمی؛
- حمايت از ايجاد و تقويت نرمافزارها و سامانههای جامع مشابهياب در مقالهها، پاياننامهها، رسالههای دانشگاهی و حوزهای و توسعهٔ آن به محتوای موجود در فضای مجازی، كتابها و طرحهای پژوهشی.
راهبرد کلان 4: تأسیس رشتهها و گرایشهای آموزشی علوم انسانی اسلامی و حمایت از آنها
راهکارها:
- راهاندازی و گسترش رشتهٔ فلسفهٔ علوم انسانی اسلامی؛
- گسترش رشتهها و مطالعات ميانرشتهای بهويژه میانشاخههای علوم اسلامی (مانند فقه، فلسفه و اخلاق) و علوم انسانی (مانند اقتصاد، سیاست، جامعهشناسی، مدیریت و رسانه) در قالب فلسفهٔ اقتصاد، فلسفهٔ سیاست، فقه اجتماعی، فقه مدیریت، فقه خانواده، اخلاق پزشكی و اخلاق رسانه؛
- راهاندازی و گسترش رشتههای آموزشی علوم انسانی اسلامی دربردارندهٔ محتوای اسلامی مانند دروس اقتصاد اسلامی، مديريت اسلامی، تعليم و تربيت اسلامی و روانشناسی اسلامی؛
- تأسیس و تقویت ظرفیت دورههای تربیت مدرسی علوم انسانی اسلامی متناسب با رشتهها؛[B10]
- بازنگری در گسترش كمّی و كيفی رشتههای علوم انسانی اسلامی و ميزان پذيرش دانشجو، بر اساس نيازهای جامعه و وجود فرصتهای شغلی.
راهبرد کلان 5: تولید برنامه و محتوای آموزشیِ بومی، روزآمد و کارآمد در علوم انسانی اسلامی
راهکارها:
- نقد و ارزيابی برنامه، سرفصلها، منابع و متون درسی مقاطع مختلف آموزشی از جهت اسلامی بودن، بومی بودن، كارآمدی و روزآمدی؛
- بازنگری مستمر در برنامه، سرفصلها و منابع درسی بر اساس مبانی، ارزشها و اهداف اسلامی با مشاركت دانشگاهها و حوزههای علميه؛
- استخراج اقتضائات نظريههای علم دينی در كتابهای دورهٔ آموزش رسمی عمومی برای زمينهسازی تحول آنها؛
- بازطراحی دورههای آموزش زبانهای خارجی در مؤسسات آموزشی، متناسب با سبک زندگی ايرانی ـ اسلامی؛
- متنوعسازی آموزش زبانهای خارجی از طريق شفافسازی نيازهای زبانی كشور برای تعاملات بينالمللی؛
- تربيت كارشناسان متخصص تدوين متون درسی علوم انسانی اسلامی؛
- آموزش و مهارتافزايی مؤلفان علوم انسانی اسلامی برای تدوين كتابهای درسی آموزشی؛
- فراهم كردن زمينههای تأليف گروهی كتب درسی با مشاركت متخصصان علوم انسانی اسلامی و كارشناسان تأليف كتب آموزشی؛
- حمايت از توليد محتوا، متون آموزشی و كمکآموزشی، متناسب با مبانی و ارزشهای اسلامی و فراهم آوردن الزامات مناسب در نهادهای دولتی و غيردولتی.
راهبرد کلان 6: حمایت از پژوهشهای کاربردی در علوم انسانی اسلامی بر اساس نیازهای ملی و بینالمللی
راهکارها:
- تقویت پژوهشهای مبتنی بر نيازها و تقاضاهای دستگاههای اجرايی كشور؛
- حمايت از پايش، آيندهنگاری، سياستگذاری و اولويتبندی برای برنامهريزی در علوم انسانی اسلامی بر مبنای رفع نيازهای بومی؛
- توجه ويژه به نيازهای مراكز آموزشی، پژوهشی و سياستگذاری در حوزهٔ علوم انسانی اسلامی؛
- حمايت از پژوهشهای گروهی متخصصان علوم انسانی اسلامی با رويكرد بينارشتهای برای رفع نيازهای عملی فردی، خانوادگی و اجتماعی؛
- توسعه و تقويت دروس روش كاربردیسازی علوم انسانی اسلامی و توانمندسازی دانشجويان در اتخاذ روش مناسب در هر موضوع؛
- استفاده از استادان حوزوی و دانشگاهیِ آگاه به عرصههای روز اجتماعی و نيازهای آن و درگير با آن [B11] برای راهنمايی و مشاورهٔ پاياننامهها [B12] و رسالهها به منظور پيشگيری از پژوهشهای سطحی و انتزاعی؛
- حمايت از پاياننامهها، رسالهها و طرحهای پژوهشی با موضوع نيازهای جامعه؛
- بازنگری شاخصهای ارتقای استادان و پژوهشگران و رتبهبندی مراكز آموزشی و پژوهشی با تأكيد بر رفع نيازهای جامعهٔ اسلامی و رصد مستمر رتبهبندي استادان و مراکز آموزشی و پژوهشی بر اساس آنها؛
- بهرهگيری از ظرفيت انجمنهای علمی در حوزههای علوم انسانی اسلامی برای رفع نيازهای جامعه؛
- توليد و ارائهٔ صنايع و محصولات فرهنگی مناسب برای زندگی روزمرهٔ مردم بر اساس ارزشهای بنيادين اسلامی و يافتههای بومی علوم انسانی؛
- ايجاد زمينههای مناسب برای عرضهٔ دستاوردهای مؤسسات علوم انسانی در دستگاهها و سازمانهای دولتی و اجرايی از قبيل نمايشگاهها، جشنوارهها و بانک اطلاعات؛
- راهاندازی مراكز تحقيقاتی، انديشكدههاي تخصصي كاربردی، مراکز رشد و دانشبنیان به منظور فراوری پژوهشهای علوم انسانی اسلامی در راستای حل مشكلات نظام.
ج) راهبردها و اقدامات مربوط به حمایت و پشتیبانی
راهبرد کلان 7: حمایت از راهبران فکری و نظریهپردازان اثرگذار در علوم انسانی اسلامی
راهکارها:
- حمایت مادی و معنوی از راهبران فكری در ایدهپردازی علوم انسانی اسلامی؛
- ساماندهی و تسهيل مشاركت راهبران فكری و عالمان نظريهپرداز و متخلق، در توسعه و تقویت نظام علوم انسانی اسلامی كشور و بهرهمندی از نظرهای آنها در نظارت بر سطوح كلان سياستگذاری علوم انسانی اسلامی؛
- توسعه و تقويت سازوكارهای بهرهگيری از توانايیها و قابليتهای صاحبان ايده، نظريهپردازان و خبرگان در حوزه و دانشگاه؛
- تدوین و اجرای آییننامههای لازم برای حمایت از شاگردپروری توسط راهبران فکری در علوم انسانی اسلامی؛
- محوريت راهبران فكری و شاگردان طراز اول آنها در ايجاد گرايشهای ميانرشتهای و ايجاد فلسفههای رشتههای مختلف علوم، بر پايهٔ فلسفه و حكمت اسلامی؛
- تدوين و اجرای سياستهای تشويقی و بهكارگيری ابزارهای تسهيلكننده برای افزايش مشاركت فضلا، استادان و دانشجويان در تقویت ایدههای علوم انسانی اسلامی.
راهبرد کلان 8: بازطراحی نظام انگیزشی استادان و دانشپژوهان بر اساس اهداف، مبانی و اصول سند تحول علوم انسانی اسلامی
راهکارها:
- بازخوانی نظام علمسنجی و ارائهٔ الگوی مطلوب در ارزيابی وضعيت نظام علوم انسانی؛
- اولويتبخشی و افزايش امتياز به نظريهپردازی، جريانسازی علمی و كاربردیسازی در عرصهٔ علوم انسانی اسلامی[B13] ؛
- رتبهبندی مراكز علمی و ديگر نهادها و مؤسسات دولتی و خصوصی، بر اساس ميزان تأثير و همكاری آنها در تحقق سند ملی علوم انسانی اسلامی و معرفی برترينها؛
- تشويق نخبگان و نهادهای علوم انسانی از طريق ايجاد زمينهٔ كاربردیسازی ايدههای برتر در راستای اهداف سند ملی علوم انسانی اسلامی؛
- رصد كتابها، مقالات، رسالهها و پژوهشهای علمی برای كشف نوآوری و نظريهپردازی اسلامی به منظور حمايت از آنها بر اساس آييننامهٔ هيئت حمايت از كرسیها؛
- طراحی نظام شناسايی، رتبهبندی و تقدير (اعطای نشان) ايدههای نوآورانه در عرصهٔ علوم انسانی اسلامی[B14] ؛
- بازنگری و تدوین مقررات، ضوابط و آییننامهها به منظور تسهیل، تقویت و تشویق توليد علوم انسانی اسلامی؛
- بهرهگيری مطلوب از ظرفيتهای رسانهای برای ارائهٔ ايدهها و معرفی آثار استادان و نخبگان علوم انسانی اسلامی.
راهبرد کلان 9: ساماندهی و هدایت منابع مالی در جهت پشتیبانی از تولید و کاربست علوم انسانی اسلامی
راهکارها:
- افزايش سهم علوم انسانی تا سقف 25 درصد از منابع مالی نظام علم و فناوری بر اساس اولويتهای مصوب شورای تحول و ارتقای علوم انسانی تا سال 1424؛
- استقرار نظام بودجهريزی عملياتی برای تخصيص منابع مالی به مراكز آموزشی و پژوهشی علوم انسانی اسلامی؛
- تخصيص بودجهٔ همهٔ فعاليتهای ناظر به علوم انسانی بهويژه آموزش و پژوهش به برنامههای پیشرفت پنجساله و سالانهٔ كشور و دستگاههای ذیربط از قبيل شورای عالی علوم، تحقيقات و فناوری (عتف)، بنیاد ملی علم ایران، بنیاد ملی نخبگان و صندوق حمايت از پژوهشگران كشور بر اساس اولويتهای مصوب شورای تحول و ارتقای علوم انسانی؛
- افزايش حمايتهای دولتی از مطالعات و تحقيقات بنيادين و راهبردی علوم انسانی اسلامی موردنياز و فاقد متقاضی؛
- افزايش تدريجی تخصيص بودجهٔ طرحهای پژوهشی علوم انسانی اسلامی در نظام پژوهشی كشور تا سقف هفتاد درصد به پژوهشهای مبتنی بر نيازها و تقاضاهای دستگاههای اجرايی كشور.
د) راهبردها و اقدامات مربوط به گفتمانسازی و شبکهسازی
راهبرد کلان 10: نهادینهسازی گفتمان علوم انسانی اسلامی در فضای علمی، فرهنگی و اجرایی
راهکارها:
- برگزاری دورهها و كارگاههای دانشافزايی دربارهٔ چيستی و جايگاه علوم انسانی اسلامی و چرايی تحول آن برای استادان، دانشجويان و ساير علاقهمندان؛
- برگزاری برنامههای علمی ترويجی و توليد محصولات رسانهای برای تبيين ماهيت متمايز نگرش اسلامی در تأمين همزمان نيازهای جامعهٔ اسلامی و تعالی انسانها و نقش آن در علوم انسانی؛
- حمایت از فضای علمی گفتمانسازی علمی برای نگاه انتقادی به علوم انسانی رایج و تقویت علوم انسانی اسلامی؛
- حمایت از تولیدات رسانهای و سرگرمی برای سنین و مخاطبان مختلف (اعم از فیلم و سریال، اسباببازی، بازیهای فکری، بازیهای رایانهای، و انواع تولیدات فضای مجازی) بر اساس یافتههای علوم انسانی اسلامی؛
- اطلاعرسانی و خبریسازی موضوعات، مسائل و مباحث دارای اولويت علوم انسانی اسلامی و تحولات آن؛
- انتشار و ترویج ایدههای علوم انسانی اسلامی و بهرهمندی از امکانات چندرسانهای در کاربست علوم انسانی اسلامی در زندگی مردم.
راهبرد کلان 11: گسترش تعامل و شبکهسازی میان مراکز پژوهشی و نظریهپردازان حوزهٔ علوم انسانی اسلامی در سطح ملی و بینالمللی
راهکارها:
- ایجاد مرکز ملی علوم انسانی اسلامی؛
- برگزاری همایشها و نشستهای مشترک مراکز همسو در تولید علوم انسانی اسلامی؛
- همکاری با مراکز همسو در تولید کتابهای درسی موردنیاز علوم انسانی اسلامی؛
- حمايت از فعاليتهای فرهنگی و ترويجی نهادهای متولی و تشكلهای خودجوش مردمی در راستای تحول و ارتقای علوم انسانی اسلامی؛
- ايجاد بستر لازم برای تعامل و مشاركت شخصيتها و نهادهای علمی همگرا در زمينهٔ نگرش تمدنی در عرصهٔ داخلی و بينالمللی؛
- حمايت از اعزام استادان برجستهٔ علوم انسانی اسلامی برای ايجاد فرصت كرسیهای علمی مناسب در كشورهای ديگر يا استفاده از آنها[B15] ؛
- حمايت از ارتقای رتبهبندی و ساماندهی انتشارات علوم انسانی اسلامی و تقويت پايگاه استنادی علوم جهان اسلام[10] در فضای بينالمللی؛
- برگزاری نشست، همايش و دورههای آموزشی در زمینهٔ علوم انسانی اسلامی، مشترک با مراكز علمی و دانشگاههای معتبر در سطوح منطقهای و بينالمللی؛
- حمايت از جريان اطلاعات و ايجاد شبكههای علمی انديشمندان و محققان در سطح بينالملل برای ترويج علوم انسانی اسلامی و تقويت نگاه انتقادی به علوم انسانی غربی؛
- حمايت از تأسيس و ساماندهیِ قطبها و انجمنهای علمی بهويژه قطبها و انجمنهای مشترک حوزه و دانشگاه در زمینهٔ علوم انسانی اسلامی؛
- حمايت از راهاندازی و گسترش هستههای علمی در رشتههای علوم انسانی اسلامی با محوريت انديشمندان حوزوی؛
- راهاندازي نهضت ترجمه از فارسي به دیگر زبانهاي دنيا در زمينهٔ نظريات علوم انساني اسلامي.
[1]. science.
[2]. Human Sciences.
[3]. ممکن است يک علم انساني خاص به همهٔ اين موارد يا برخي از آنها بپردازد.
[4]. هنر از آن جهت که مهارت است، خارج از علم است و از فنون بهحساب ميآيد؛ اما از آن جهت که قواعدي دارد که قابل بررسي علمي است، از علوم انساني محسوب ميشود، و مباني آن از فلسفههاي مضاف (فلسفهٔ هنر) است.
[5]. Descriptive.
[6]. Prescriptive.
[7]. Normative.
[8]. Politica.
[9]. اين اصطلاح را نيز برخي به علوم انساني ترجمه کردهاند.
[10]. ISC.
[B1]کلیشه
[B2]کلیشه
[B3]کلیشه
[B4]با تغییرات موافقید؟
[B5]این قسمت درست است؟
[B6]کلیشه
[B7]کلیشه
[B8]این قسمت ناقص است
دارای چه چیزی است که قابل تعالی و تنزل است
[B9]پیشنهاد: تولید علوم انسانی را ممکن است صاحبنظران بر اساس مبانی مختلف، با روشهای متعدد و با انگیزههای گوناگون انجام دهند و این علوم به شکلگیری دیدگاهها و رویکردهای مختلفی بینجامد که از نظر اعتبار معرفتی در یک سطح نیستند
[B10]یا تأسیس دورههای تربیت مدرسی علوم انسانی اسلامی متناسب با رشتهها و تقویت ظرفیت آنها؛
[B11]با تغییرات موافقید؟
[B12]پیشنهاد: و مشاوره در نوشتن پاياننامهها
[B13]یا اولويتبخشی به نظريهپردازی، جريانسازی علمی و كاربردیسازی در عرصهٔ علوم انسانی اسلامی و افزايش امتياز آن
[B14]پیشنهاد: طراحی نظام شناسايی و رتبهبندی ايدههای نوآورانه در عرصهٔ علوم انسانی اسلامی [B14] و تقدير از (اعطای نشان به) آنها
[B15]با تغییرات موافقید؟