شاخص بانكداری اسلامی
شاخص بانکداری اسلامی؛ ابزاری ترکیبی برای سنجش میزان انطباق عملکرد بانکها با موازین فقهی و تحقق اهداف نظام اقتصادی اسلام.
پژوهشگران حوزه اقتصاد اسلامی با تأکید بر گسترش بانکداری اسلامی در دهههای اخیر، تدوین شاخصهای ارزیابی میزان تحقق آرمانهای آن را ضروری دانستهاند. از دیدگاه آنان، رعایت موازین فقهی اسلام و تحقق اهداف شریعت، دو بعد محوری در بانکداری اسلامی را تشکیل میدهند. مؤلفههای بعد اول شامل حذف ربا، جهالت، فساد و رعایت فقه قراردادهاست. مؤلفههای بعد دوم نیز عبارتاند از: کارایی، همگرایی بخش بانکی و حقیقی، عدالت، ایفای مسئولیت اجتماعی، تکریم مشتری و ترویج قرضالحسنه. برای سنجش این ابعاد، نماگرهایی مانند قرارداد واقعی، اطلاعات بانکداری اسلامی، سلامت بانکی، برابری فرصت، تسهیلات غیررانتی، امهال معسر، تأمین مالی طیب و تخصیص قرضالحسنه معرفی شدهاند. شاخص پیشنهادی بانکداری اسلامی، میانگین ساده نماگرهای رعایت موازین فقهی و تحقق اهداف شریعت است.
مفهومشناسی
محققان بانکداری اسلامی، به صراحت و یا ضمنی، تعاریف متفاوتی از بانکداری اسلامی ارائه دادهاند. محمدباقر صدر میان دو الگو از بانک اسلامی تفکیک میکند: بانک اسلامی در نظام غیراسلامی که تنها تعارض بانک با احکام شرعی اسلام و قانون مدنی در فقه اسلامي برطرف میشود و بانک اسلامی در جامعه کاملاً اسلامی که علاوهبر تلاش برای خلاصشدن از معاملات غیرمشروع همچون قرض ربوی، درصدد تحقق اهدافی که مکتب اقتصادی اسلام از تحریم معاملات غیرمشروع دنبال میکند، نیز میباشد.[۱] با توجه به تعاریف فوق، پژوهشگران بانکداری اسلامی را نهادی تعریف کردهاند که در آن تجهیز و تخصیص منابع و ارائه خدمات بانکی، بر اساس ضوابط فقهی اسلام و در راستای تحقق اهداف نظام اقتصادی اسلام صورت میگیرد.[۲]
اهمیت و جایگاه
از دیدگاه پژوهشگران، بانکداری اسلامی بهعنوان الگویی جایگزین برای بانکداری ربوی در نظریه و عمل مطرح شده است. این الگو با طراحی سازوکاری متمایز برای تجهیز و تخصیص منابع پولی، توانسته است در کشورهای اسلامی و غیراسلامی به موفقیتهایی دست یابد. با این وجود، این نهاد اسلامی رو به رشد با چالشهای نظری و عملی متعددی مواجه است. یکی از چالشهای نظری بانکداری اسلامی، تعیین مرز میان بانکداری اسلامی و بانکداری متعارف و ارائه شاخصهای سنجش میزان موفقیت این نهاد نوظهور است. سؤال اساسی این است که با چه شاخصهایی میتوان عملکرد بانکداری اسلامی را مورد سنجش قرار داد. در نظام بانکی متعارف، شاخصهای متعددی ازجمله شاخصهای کارایی و کفایت سرمایه این نقش را ایفا میکنند.[۳]
روش تدوین شاخص بانکداری اسلامی
پژوهشگران روشهای متفاوتی برای تدوین شاخص معرفی کردهاند که از آن جمله میتوان به روش شاخصهای ترکیبی سازمان توسعه همکاریهای اقتصادی (OECD) و روش شاخص ترکیبی سیکارن اشاره کرد.[۴] در روش دوم مراحل زیر طی میشود: انتخاب مفهوم، تعیین ابعاد مانند رعایت موازین فقهی و تحقق مقاصد شریعت، استخراج مؤلفهها مانند جنبههای قابل اندازهگیری ابعاد، طراحی ابزار سنجش مؤلفهها و تدوین شاخص؛ یعنی ترکیب نماگرها با استفاده از میانگینگیری.[۵]
سنجش مفهوم بانکداری اسلامی
در فضاي مطالعات بانکداری با نگرش اسلامی، مفاهيم متعددی قابل سنجش براي تدوين شاخص وجود دارد: بانکداري بدون ربا که به حذف ربا بهعنوان یکی از ویژگیهای اساسی بانکداری اسلامی اشاره دارد، بانکداری متکی بر مشارکت در سود و زيان که در آثار اوليه بانکداری اسلامی براي اثبات تمايز نظام بانکی ربوی و اسلامی استفاده شده است و بانکداری اسلامی که ناظر به نظام بانکی است که در آن، علاوهبر رعايت موازين فقهی، اهداف و آرمانهای نظام مالي اسلامي مورد توجه قرار میگیرد.[۶]
ابعاد بانکداری اسلامی
الف. رعایت ضوابط فقهی: پژوهشگران رعایت ضوابط فقهی در حوزه فعالیتهاي بانکی، یکی از مهمترین ابعاد بانکداري اسلامي میدانند. ضوابط فقهی در مفهوم عام خود، شامل مواردی چون حذف ربا، فقدان قراردادهای غرری و ضرری میشود.[۷]
ب. تحقق اهداف نظام بانکی اسلامی: میزان موفقیت نظام بانکی در تحقق اهداف نظام اقتصادي اسلام، دومین بعد بانکداری اسلامي است. شهید صدر با ابداع روش کشفی، بر این نکته تأکید دارد که نظامسازی و به تبع، ارزیابی نظامهای اقتصادی نیازمند استنباط گزارههاي مکتبی بهعنوان زیربناي احکام شرعی است.[۸]
مؤلفههای رعایت ضوابط فقهی بانکداری اسلامی
در میان ضوابط فقهی بانکدارب اسلامی، برخی موازین همچون فقدان ربا، غرر و ضرر ضوابط عام و برخی مقررات همانند رعایت ضوابط سلف، به صورت مصداقی جریان مییابند.
ضوابط فقهی عمومی
۱. فقدان ربا: به مقتضاب آیات[۹] و روایات،[۱۰] حذف ربا محوریترین ضابطه فقهی در بانکداري اسلامي است. فقدان ربا بهمعناب نفی هرگونه سود تضمینشده قطعی در تجهیز و تخصیص منابع است.
۲. فقدان جهالت و غرر: ممنوعیت جهالت و غرر در قراردادها، به اقتضای قاعده تبعیت عقد از قصد و حدیث نبوی نهی از بیع غرری، از قواعد فقهی شریعت اسلام است.[۱۱]
۳. فقدان ضرر و خوردن مال حرام: که به مقتضای آیۀ قرآن حرام است[۱۲] و مصداق عمدۀ آن در نظام بانکی، بروز فساد مالی است.[۱۳]
ضوابط فقهی خاص
رعایت فقه قراردادها: استفاده از قراردادهای متنوع در بانکداري اسلامي همچون مضاربه، مشارکت، سلف و جعاله، مستلزم رعایت ضوابط فقهی هرکدام است. برای نمونه، یکی از شرایط قرارداد سلف، پرداخت قیمت کالا در هنگام معامله است.[۱۴]
مؤلفههای تحقق اهداف نظام اقتصادی اسلام در بخش بانکی
با توجه به قانون عملیات بانکی بدون ربا، مفاد قوانین بانکهای اسلامی و تحلیل شهید صدر، مهمترین اهداف بانکداری اسلامی عبارتاند از:
۱. کارایی: این معیار ناظر به تجهیز و تخصیص منابع با کمترین هزینه ممکن و پرهیز از اسراف منابع است.[۱۵]
۲. همگرایی بخش بانکی و حقیقی: این هدف لازمه واسطهگری فعال بانک اسلامی و مشارکت سرمایه در سود و زیان است.
۳. عدالت: رعایت عدالت در تجهیز و تخصیص منابع، یکی از اصول قطعی حاکم بر فعالیتهاي بانکهاي اسلامی است.[۱۶]
۴. ایفای مسئولیت اجتماعی: بانک اسلامی علاوهبر ذینفعان، مسئولیتهایی نیز نسبت به جامعه دارد.
۵. تکریم مشتری: رعایت کرامت مشتریان، یکی از ضوابط اخلاقی تجارت اسلامي است.[۱۷]
۶. ترویج قرضالحسنه: ترویج قرضالحسنه یکی از رسالتهاي اخلاقی بانکهاي اسلامي است.[۱۸]
نماگرهای بانکداری اسلامی
| ردیف | نام نماگر | هدف و شاخص مورد سنجش | ابعاد نظارتی/ارزشی |
| ۱ | قرارداد واقعی | سنجش حذف ربا در فرآیند تخصیص منابع. | نفی ربا |
| ۲ | اطلاعات بانکداری اسلامی | سنجش میزان دوری از جهالت و غرر (آگاهی کارمندان و مشتریان). | نفی غرر و جهل |
| ۳ | اطلاع از مفاد قرارداد | سنجش میزان غرر در فرآیند تخصیص منابع. | نفی غرر |
| ۴ | سلامت بانکی | سنجش رعایت اصل عدم اکل مال به باطل. | مشروعیت تحصیل مال |
| ۵ | تخصیص در زمینه قرارداد | سنجش رعایت فقه قراردادها در مصرف تسهیلات در محل تعیینشده. | انضباط فقهی |
| ۶ | مطالبات غیرمعوق | سنجش رعایت فقه قراردادها در بازپسدهی به موقع تسهیلات. | ایفای تعهدات |
| ۷ | کارایی | سنجش میزان بهرهبرداری صحیح و بهینه از منابع. | بهرهوری اقتصادی |
| ۸ | حاشیه سود علیالحساب | سنجش حذف ربا در تجهیز منابع و همگرایی بخش واقعی و بانکی. | نفی ربا و پیوند با اقتصاد واقعی |
| ۹ | حاشیه سود تسهیلات | سنجش حذف ربا و همگرایی بخش حقیقی در تخصیص منابع. | نفی ربا در تخصیص |
| ۱۰ | برابری فرصت | سنجش ادراک افراد از عدالت در دسترسی به تسهیلات بانکی. | عدالت اجتماعی |
| ۱۱ | تسهیلات غیررانتی | سنجش میزان شفافیت و رانتینبودن تسهیلات اعطایی. | عدالت و شفافیت |
| ۱۲ | امهال معسر | سنجش میزان پایبندی به اخلاق اسلامی در مهلتدادن به بدهکار تنگدست. | اخلاق و حمایت اجتماعی |
| ۱۳ | توازن منطقهای تسهیلات | سنجش عدالت توزیعی در جغرافیا و مناطق مختلف. | عدالت منطقهای |
| ۱۴ | کارمزد عادلانه | سنجش منصفانه بودن نرخ خدمات و کارمزدهای بانکی. | انصاف و عدالت |
| ۱۵ | تخصیص تسهیلات تکلیفی | سنجش میزان مسئولیتپذیری اجتماعی بانک در برابر تکالیف حاکمیتی. | مسئولیت اجتماعی |
| ۱۶ | تأمین مالی طیب | سنجش کاهش هزینههای بیرونی (اکسترنالیتی) تأمین مالی. | اخلاق حرفهای و محیطی |
| ۱۷ | رضایت از خدمات بانکی | سنجش کیفیت خدمات و میزان تکریم مشتری. | تکریم ارباب رجوع |
| ۱۸ | پرداخت به موقع تسهیلات | سنجش سرعت عمل و تکریم مشتری در مرحله تخصیص منابع. | کارآمدی و تکریم |
| ۱۹ | تخصیص قرضالحسنه | سنجش میزان انطباق منابع قرضالحسنه با مصارف آن. | خیرخواهی و تعاون[۱۹] |
پانویس
- ↑ صـدر، البنک اللاربوی فی الاسلام، 1429ق، ص12.
- ↑ توکلی و کریمی، «شاخصبانکداری اسلامی»، ۱۳۹۳ش، ص78.
- ↑ توکلی و کریمی، «شاخصبانکداری اسلامی»، ۱۳۹۳ش، ص72.
- ↑ اوای سـی دی و جی آرسی، 2008م، ص51.
- ↑ توکلی و کریمی، «شاخصبانکداری اسلامی»، ۱۳۹۳ش، ص75.
- ↑ توکلی و کریمی، «شاخصبانکداری اسلامی»، ۱۳۹۳ش، ص76.
- ↑ صدر، اقتصادنا، 1400ق، ص392-388.
- ↑ صدر، اقتصادنا، 1400ق، ص392-388.
- ↑ سورۀ بقره، آیۀ 275.
- ↑ صـدوق، من لاحضره الفقیه، 1413ق، ج3، ص274.
- ↑ نراقی، عوائد الأیام فی بیان قواعد الأحکام، 1417ق، ص162.
- ↑ سورۀ نساء، آیۀ 161.
- ↑ محمودی، «فساد اقتصادی و توسعه»، 1382ش، ص236-245.
- ↑ صـدر، البنک اللاربوی فی الاسلام، 1429ق، ص9.
- ↑ سویلم، «واسطهگری مالی در اقتصاد اسلامی»، 1387ش، 60.
- ↑ حسینی، 1387ش.
- ↑ بروجردی، «شاخص تکریم مشتري در الگوي پیشرفت اسلامی- ایرانی»، 1390ش، ص111-122.
- ↑ توکلی، سازوکار بانکداري اسلامی، 1392ش، ص212.
- ↑ توکلی و کریمی، «شاخصبانکداری اسلامی»، ۱۳۹۳ش، ص84-90.
منابع
- پناهی بروجردی، نعمتاالله، «شاخص تکریم مشتری در الگوی پیشرفت اسلامی- ایرانی»، مجلۀ معرفت اقتصادي، شمارۀ 4، 1390ش.
- توکلی، محمدجواد و کریمی، عبدالخالق، «شاخصبانکداری اسلامی»، مجلۀ معرفت اقتصادی، شمارۀ 1، ۱۳۹۳ش.
- توکلی، محمدجواد، سازوکار بانکداری اسلامی، قم، انتشارات بینالمللی المصطفی، 1392ش.
- سویلم، سامی ابراهیم، «واسطهگری مالی در اقتصاد اسلامی»، ترجمۀ محمدجواد تـوکلی، مجلۀ معرفـت، شمارۀ 41، ،1380ش.
- صدر، محمدباقر، اقتصادنا، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، 1400ق.
- صدر، محمدباقر، البنک اللاربوی فی الاسلام، قم، مرکز الابحاث و الدراسات التخصیصه للشهید الصدر، 1429ق.
- صدوق، محمدبن علی، من لایحضره الفقیه، تصحیح علیاکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1413ق.
- محمودي، وحید، «فساد اقتصادی و توسعه»، اطلاعات سیاسی اقتصادی، شمارۀ 189 و 190، 1382ش.
- نراقى، احمد، عوائد الأیام فی بیان قواعد الأحکام، قم، دفتر تبلیغات اسلامى، 1417ق.
- OECD & JRC, 2008, Handbook on Constructing Composite Indicators;Methodology and User Guide