پرش به محتوا

مبانی انسان‌شناختی علم اجتماعی اسلامی با تأکید بر نظریه فطرت (کتاب)

از دانشنامه علوم انسانی

مبانی انسان‌شناختی علم اجتماعی اسلامی با تأکید بر نظریه فطرت (کتاب)؛ پژوهشی نظام‌مند در مبانی و پیامدهای علوم انسانی با رویکرد انسان‌شناسی فطری.

کتاب «مبانی انسان‌شناختی علم اجتماعی اسلامی با تأکید بر نظریه فطرت» پژوهشی نظام‌مند است که با رویکرد انسان‌شناسی فطری، مبانی نظری و پیامدهای اجتماعی علوم انسانی را در چارچوب اسلامی بررسی می‌کند. این اثر تلاش می‌کند نقاط ضعف علم اجتماعی مدرن را نقد کند و چارچوبی جامع برای فهم رفتار و کنش انسانی ارائه دهد.این اثر چارچوب نظری منسجمی برای تحلیل رفتار اجتماعی و مناسبات جمعی ارائه می‌دهد و پژوهشگران علوم اجتماعی اسلامی را قادر می‌سازد نظریه‌پردازی و تحلیل علمی را بر اساس مبانی معرفتی اسلامی انجام دهند، و نقطه تمایزی روشن بین رویکرد اسلامی و مدرن در علوم اجتماعی فراهم می‌آورد.

معرفی اثر

کتاب مبانی انسان‌شناختی علم اجتماعی اسلامی با تأکید بر نظریه فطرت اثر صادق گلستانی، پژوهشی نظام‌مند در حوزه انسان‌شناسی و علوم اجتماعی اسلامی است. این اثر، اصول بنیادین انسان‌شناختی را بررسی کرده و جایگاه نظریه فطرت را به عنوان محور تحلیل کنش‌ها و مناسبات اجتماعی در چارچوب اندیشه اسلامی معرفی می‌کند.

ضرورت و پیشینه پژوهش

زندگی اجتماعی همواره با مسائل و پیچیدگی‌های متعدد همراه است و نیاز به تحلیل علمی آن در جهان اسلام سابقه‌ای طولانی دارد. متفکرانی مانند فارابی، ابن مسکویه، ابن سینا و ابن خلدون تلاش کرده‌اند تا اندیشه‌های نظام‌مند اجتماعی ارائه دهند. با این حال، محدودیت‌های اجتماعی و انزوای دین در عرصه سیاسی مانع رشد همه‌جانبه دانش اجتماعی اسلامی شده است.

محتوای کتاب

مبانی انسان‌شناختی

کتاب انسان را موجودی دو ساحتی می‌داند که بخشی از منظومه هستی است و دارای ویژگی‌های جهانی و ثابت است. کنش‌های انسان تحت تأثیر عوامل معرفتی و غیرمعرفتی قرار دارد و مسئولیت او در برابر خدا، خود، جامعه و طبیعت چارچوب زندگی فردی و اجتماعی او را شکل می‌دهد.

نظریه فطرت

نظریه فطرت محور اصلی انسان‌شناسی اسلامی در کتاب است. این نظریه به تحلیل رفتار اجتماعی انسان کمک کرده و تفاوت‌های بنیادین بین علم اجتماعی اسلامی و مدرن را آشکار می‌کند. شناخت و تحلیل کنش‌های اجتماعی بدون توجه به مبانی انسان‌شناختی و فطری ناقص خواهد بود.

روش پژوهش

روش تحقیق کتاب ترکیبی از تحلیل محتوا و روش تحلیلی-منطقی است. تحلیل محتوا امکان شناسایی مبانی معرفتی و اندیشه‌های اجتماعی در میراث اسلامی را فراهم می‌کند و روش تحلیلی-منطقی، ارتباط این مبانی با دلالت‌های اجتماعی آن‌ها را روشن می‌سازد.

ساختار کتاب

فصل اول: مفاهیم و کلیات

این فصل به تعریف مفاهیم بنیادین علوم انسانی و اجتماعی می‌پردازد و محور اصلی آن «فطرت» است. ویژگی‌های امور فطری، گرایش‌های فطری، قوه و فعلیت، و روش اثبات امور فطری بررسی می‌شوند تا زمینه نظری فصل‌های بعدی فراهم شود.

فصل دوم: مبانی علم اجتماعی مدرن و ضرورت علم اجتماعی اسلامی

در این فصل، محدودیت‌های انسان‌شناسی سکولار و علم اجتماعی مدرن بررسی می‌شود؛ از جمله تمرکز بر عقلانیت ابزاری، دیدگاه اومانیستی، جبرگرایی و گسست از ابعاد غیرتجربی. ضرورت بازگشت به انسان‌شناسی فطری و اهمیت علم اجتماعی اسلامی در تحلیل جامعه و کنش انسانی تشریح می‌شود.

فصل سوم: مبانی انسان‌شناسی فطری

این فصل به نقش فطرت در زندگی اجتماعی می‌پردازد. محورهای اصلی شامل تعاون و همبستگی، وحدت نوعی انسان، تفاوت‌های طبیعی و فرهنگی، تأثیر جامعه بر شخصیت، شکل‌گیری رفتار اختیاری، تربیت اخلاقی و نیاز به احترام اجتماعی است. انسان در نگاه اسلامی موجودی فعال، اخلاق‌پذیر و مسئول معرفی می‌شود.

فصل چهارم: لوازم مبانی انسان‌شناختی فطری در علوم اجتماعی

این فصل پیامدهای عملی انسان‌شناسی فطری را بررسی می‌کند. محورهای اصلی شامل روش‌شناسی اجتماعی و کثرت‌گرایی معرفتی، منشأ واقعی دین و دینداری، شناخت ابعاد متافیزیکی، ارائه الگوی نظری واحد برای تحلیل کنش‌ها، تدوین نظام ارزشی و جامعه آرمانی، تربیت اخلاقی، جامعه‌پذیری، کنترل اجتماعی مبتنی بر قواعد وحیانی، بازتاب‌های ملکوتی کنش‌ها و هم‌نوایی دین با تغییرات اجتماعی است.

فصل پنجم: جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

این فصل یافته‌ها را جمع‌بندی می‌کند و تأکید اصلی بر ضرورت شناخت فطرت انسان برای تحلیل جامع مسائل اجتماعی است. انسان‌شناسی فطری هم رفتار فردی و هم ساختار جامعه را هدایت کرده و مسیر تحقق جامعه‌ای اخلاقی، عادلانه و هماهنگ با ارزش‌های اسلامی را هموار می‌سازد.

آثار مرتبط و تمایز کتاب

کتاب با بهره‌گیری از پیشینه پژوهش‌هایی که به نظریه فطرت پرداخته‌اند—مانند آثار آیت‌الله مصباح یزدی، علامه طباطبایی، آیت‌الله جوادی آملی و شهید مطهری—تفاوت خود را در بازخوانی نظریه فطرت با رویکرد اجتماعی و تحلیل جامع جهان اجتماعی نشان می‌دهد.

پانویس